વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.326.330

3.326
હંસ ઉવાચ ॥
પૌરુષશ્ચૈવ દિવ્યશ્ચ નિર્ણયો દ્વિવિધઃ સ્મૃતઃ ॥
દ્વિવિધઃ પૌરુષસ્તત્ર લિખિતં સાક્ષિણસ્તથા

ત્રિવિધં લિખિતં તત્ર તસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥
રાજસાક્ષિકમેકં તુ દ્વિતીયં તુ સ સાક્ષિકમ્

સ્વહસ્તલિખિતં નામ તૃતીયં પરિકીર્તિતમ્॥
નિયુક્તકાર્યસ્ય કૃતં રાજાધિકરણેતરમ્

તદધ્યક્ષ્યેણ મર્ત્યૈશ્ચ સ્વહસ્ત પરિચિહ્નિતમ્ ॥
તલ્લેખ્યં કથિતં લોકે રાજસાક્ષિકમિત્યુત॥
યત્ર ક્વચન વિપ્રેંદ્રા લિખિતં યેન કેનચિત ॥
ચિહ્નિતં યત્સ્વહસ્તેન સાક્ષિભિશ્ચ ગુણાન્વિતૈઃ

દ્વાભ્યામૂર્ધ્વં તુ તજ્જ્ઞેયં લિખિતઞ્ચ સસાક્ષિકમ્ ॥
સાક્ષી સ્વહસ્તલિખિતે ભવેદ્વાપિ ન વા ભવેત્

વિનાપિ સાક્ષિભિસ્તસ્ય પ્રામાણ્યમુપપદ્યતે ॥
સ્વહસ્તલિખિતં પત્રં બલાત્કારેણ કારિતમ્

હસ્તપ્રમાણં સર્વૈર્વા તથોપધિકૃતં દ્વિજાઃ ॥
મત્તોન્મત્તકૃતં લેખ્યમસ્વતન્ત્રકૃતં ચ યત્

લેખ્યં વિના નાસ્તિ સિદ્ધિઃ સ્થાવરસ્ય તુ કર્હિચિત્ ॥
ભુક્તિસ્તત્ર પ્રમાણં વા ભવેત્ત્રિપુરુષાગતા

હસ્તેન દ્વિપદં દેયં સામ્ના દદ્યાચ્ચતુષ્પદમ્ ॥
સ્થાવરાણાં ચ સર્વેષાં સિદ્ધિર્લેખ્યે પ્રતિષ્ઠિતા

દેશાચારાદ્વિરુદ્ધં યદ્વ્યક્તાવવધિલક્ષણમ્ ॥
તત્પ્રમાણં સ્મૃતં લેખ્યં વિલુપ્તધનમક્ષયમ્

પ્રાક્પ્રસાદાઃ પ્રદીયન્તે પશ્ચાદ્વાપિ ન પાર્થિવાઃ ॥
દેવદ્વિજાતિવિત્તેષુ ન સ્યાત્સ્વામી નૃપઃ ક્વચિત્

સમૂહાર્થે ન ભોગોઽસ્તિ લેખ્યં તત્રાપહારકમ્ ॥
ઉભયોરપિ તત્ર સ્યાદ્ભુક્તં યેન સ વૈ પ્રભુઃ

ચિરન્તનમવિજ્ઞાતં ભુક્તં ભોગાન્ન ચાલયેત્ ॥
એકાર્હ લિખિતે તત્સ્યાત્સમ્ભોગો યસ્ય તસ્ય તુ

અર્વાક્કાલિકલબ્ધં તુ લેખ્યેનૈવ વિશોધયેત્ ॥
મુદ્રાશુદ્ધં ક્રિયાશુદ્ધં પારંપર્યાનુમોદિતમ્

અદૂષિતં ચ સ્પષ્ટં ચ સિદ્ધિમાપ્નોતિ નાન્યથા ॥
સ્વવેશાત્કીર્તયેદ્રાજા આત્માનં તદનન્તરમ્

દાયાદેયપ્રમાણં ચ સહસીમાપરિચ્છદૈઃ ॥
તતસ્તુ લેખયેત્તત્ર દાનચ્છેદોપવર્ણનમ્

તલ્લેખ્યં સિદ્ધિમાપ્નોતિ મુદ્રિતં રાજમુદ્રયા ॥
મતાન્તરે તુ લેખ્યસ્ય શ્રાવણાચ્છ્રવણે તથા

નૈવ સિદ્ધિર્વિનિર્દિષ્ટા ભાવનાન્યા ન ચેદ્ભવેત્ ॥
સ્વહસ્તલિખિતં પત્રં નિહ્નુકે તુ વિભાવયેત્

વર્ણૈશ્ચ તત્કૃતૈશ્ચિહ્નૈઃ પ્રાપ્યૈરેવ ચ યુક્તિભિઃ ॥
યત્રર્ણલેખકો વાપિ સાક્ષી વાપિ મૃતો ભવેત્

લિખિતાન્તે પ્રવિષ્ટે તુ ધની લેખ્યં તુ પાટયેત્ ॥
અસમગ્રે પ્રવિષ્ટે તુ લેખ્યે દૂરગતે તથા ॥

ધનિકસ્ય ધની દદ્યાલ્લિખિતં સ્વમથાપરમ્ ॥
દૈવદોપનિવિષ્ટં તુ લેખ્યં લેખ્યં તુ કારયેત્

અન્યમેવાધમર્ણાસ્તુ લેખ્યં યત્સ્મર્યતે યદિ ॥
સમુદ્રે તુ યદા લેખ્યે મૃતાઃ સર્વે તુ તત્સ્થિતાઃ

લિખિતં તત્પ્રમાણં તુ મૃતેષ્વપિ હિ સાક્ષિષુ ॥
સોપધ્યં યદ્ભવેલ્લેખ્યં દિવ્યાદ્યૈસ્તત્પ્રસાધયેત્

બલાત્કારબલૈર્લેખ્યૈઃ સત્યશ્ચેચ્છછ્રાવણાદ્ભવેત્ ॥
જ્ઞાપિતેનાપ્યસિદ્ધિઃ સ્યાત્સિદ્ધિસ્તસ્માદ્યથા સ્મૃતા ॥
પૈતામહાનાં રિક્થાનાં પ્રભુઃ પૌત્રોઽપિ ગાયતે

યે કૂટકારા વસુધાધિપેન ભૃશં વિનેયાસ્ત્રિદશેપ્સુના વૈ ॥
તે કણ્ટકાઃ સર્વજનસ્ય વિપ્રાસ્તેષાં નિષેદ્ધા નૃપતિર્ભવેદ્વૈ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ લેખ્યલક્ષણવર્ણનો નામ ષૈવિંશત્યુત્તરત્રિશતતમો ઽધ્યાયઃ

3.327
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
એકાદશવિધઃ સાક્ષી શાસ્ત્રદૃષ્ટો મનીષિભિઃ ॥
કૃતઃ પઞ્ચવિધસ્તત્ર ષડ્વિધોઽકૃત ઉચ્યતે

લિખિતઃ સ્મારિતશ્ચૈવ યદૃચ્છાભિજ્ઞ એવ ચ ॥
ગૂઢશ્ચોત્તરસાક્ષી ચ કૃતઃ પઞ્ચવિધઃ સ્મૃતઃ

ગ્રામશ્ચ પ્રાડ્વિવાકશ્ચ રાજા ચ વ્યવહારિણામ્ ॥
કાર્યેષ્વભ્યન્તરો યઃ સ્યાદર્થિના પ્રહિતઃ સદા

કુલં કુલવિવાદેષુ ષડ્વિધસ્ત્વકૃતઃ સ્મૃતઃ ॥
દ્વયોર્વિવદતોરર્થે દ્વયોઃ સત્સુ ચ સાક્ષિષુ

પૂર્વપક્ષો ભવેદ્યસ્ય ભવેયુસ્તસ્ય સાક્ષિણઃ ॥
આધાર્યઃ પૂર્વપક્ષસ્ય યસ્મિન્નર્થવશાદ્ભવેત્

વિવાદે સાક્ષિણસ્તત્ર પ્રષ્ટવ્યાઃ પ્રતિવાદિનઃ ॥
ન પરેણ સમુદ્દિષ્ટમુપેયાત્સાક્ષિણં પ્રતિ

ભેદયેત્તુ ન વાન્યોન્યં હીયત્યેવં સમાચરેત્ ॥
સાક્ષિદ્વિષ્ટો યદિ પ્રેયાદ્ગચ્છેદ્વાપિ દિગન્તરમ્

તચ્ચોભયોઃ પ્રમાણં તુ પ્રમાણે હ્યન્તરા ક્રિયા ॥
અનિર્દિષ્ટસ્તુ સાક્ષિત્વે સ્વયમેવૈત્ય યો વદેત્

સૂચીત્યુક્તઃ સ સાક્ષી તુ ન સ સાક્ષિત્વમર્હતિ ॥
ન સાક્ષી નૃપતિઃ કાર્યો ન કારુકકુશીલવૌ

ન શ્રોત્રિયો ન લિઙ્ગસ્થો ન સર્વેભ્યો વિનિર્ગતઃ ॥
ન વ્યાધિતો ન વક્તવ્યો ન દસ્યુર્ન વિકર્મકૃત્

ન વૃદ્ધો ન શિશુર્નૈકો નાન્ધો ન વિકલેન્દ્રિયઃ ॥
નાર્તો ન મત્તો નોન્મત્તો ન ક્ષુત્તૃષ્ણોપપીડિતઃ

ન શ્રમાર્તો ન કામાર્તો ન ક્રુદ્ધો નાપિ તસ્કરઃ ॥
નાર્થસમ્બન્ધિનોરાપ્તો ન હાયનવિચારિણઃ

ન દૃષ્ટદોષાઃ કર્તવ્યા ન વ્યાધ્યાર્તા ન દૂષિતાઃ ॥
સ્ત્રીણાં સાક્ષ્યં સ્ત્રિયઃ કુર્યુર્દ્વિજાનાં સદૃશા દ્વિજાઃ

શૂદ્રાશ્ચ સાધુશૂદ્રાણાં મર્ત્યાનાં મર્ત્યયોનયઃ ॥
અનુભાવી તુ યઃ કશ્ચિત્કુર્યાત્સાક્ષ્યં વિવાદિનામ્

અન્તર્વેશ્મન્યરણ્યે વા શરીરસ્ય તથાત્યયે ॥
સ્ત્રિયોઽપિ સમ્ભવે કાર્યા બાલેન સ્થવિરેણ વા

શિષ્યેણ બન્ધુના વાપિ દાસેન ભૃતકેન વા ॥
બાલવૃદ્ધાતુરાણાં તુ સાક્ષ્યે તુ વદતાં મૃષા

જાનીયાદધિવાચમુત્સિક્તમનસાં તથા ॥
ગૃહિણઃ પુત્રિણો મૌલાઃ શૂદ્રા વિટ્ક્ષત્રયોનયઃ

અત્યુક્તાઃ સાક્ષ્યમર્હન્તિ નયે કૂટધનાપદિ ॥
આપ્તાઃ સર્વેષુ વર્ણેષુ કાર્યાઃ કાર્યેષુ સાક્ષિણઃ

બહુત્વે પરિગૃહ્ણીયાત્સાક્ષિત્વે વેતનાધિપમ્ ॥
સમેષુ ત્વગુણોત્કૃષ્ટં ગુણિત્વે વૈ દ્વિજોત્તમાન્

સમક્ષદર્શનાત્સાક્ષ્યં શ્રવણાચ્ચૈવ સિધ્યતિ ॥
તત્ર સત્યં બ્રુવન્સાક્ષી ધર્માર્થાભ્યાં ન હીયતે

સાક્ષી દૃષ્ટશ્રુતાદન્યદ્વિબ્રુવન્નરકં વ્રજેત્ ॥
પૃષ્ટાનિ બદ્ધોઽપિ વદેદ્યથા દૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્

એકો લુબ્ધસ્ત્વસાક્ષી સ્યાદ્બહવોઽપિ ન વા ક્વચિત્ ॥
સ્વભાવેનૈવ યદ્બ્રૂયુસ્તદ્ગ્રાહ્યં વ્યાવહારિકમ્

ન જાતુ સાક્ષિણઃ પ્રાપ્તાનર્થિપ્રત્યર્થિસન્નિધૌ ॥
પ્રાડ્વિવાકો નિયુંજીત વિધિનાનેન સાન્ત્વયન્

યત્તયોરનયોર્વેત્થ કાર્યેઽસ્મિંશ્ચેષ્ટિતેઽપિ વા ॥
તદ્ બ્રૂત સર્વં સત્યેન યુષ્માકં હ્યત્ર સાક્ષિતમ્

દેવબ્રાહ્મણસાન્નિધ્યે સાક્ષ્યં પૃચ્છેત્તતો દ્વિજાઃ ॥
ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વા પૂર્વાહ્ણે વૈ શુચિઃ શુચીન્

બ્રૂહીતિ બ્રાહ્મણં પૃચ્છેત્સત્યં બ્રૂહીતિ પાર્થિવમ્ ॥
ગોબીજકાઞ્ચનૈર્વૈશ્યં શૂદ્રં સર્વૈસ્તુ પાતકૈઃ

બ્રહ્મણે ચ સ્મૃતા લોકા યે ચ સ્ત્રીબાલ ઘાતિનઃ ॥
મિત્રદ્રુહઃ કૃતઘ્નસ્ય તત્તે સ્યુર્બ્રુવતાં મૃષા

જન્મપ્રભૃતિ યત્કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિત્પુણ્યં ત્વયા કૃતમ્ ॥
તત્સર્વં તસ્ય જાનીહિ યં પરાજયસે મૃષા

નગ્નો મુણ્ડઃ કપાલી ચ ભિક્ષાર્થી ક્ષુત્પિપાસિતઃ ॥
અન્ધઃ શત્રુગૃહં ગચ્છેદ્યત્સાક્ષ્યમનૃતં વદેત્

એતાંસ્તુ દોષાન્વીક્ષ્ય ત્વં સર્વાનનૃતભાષણાત્ ॥
યથાશ્રુતં યથાદૃષ્ટં સર્વમેવાઞ્જસા વદ

સત્યં સાક્ષ્યં બ્રુવન્સાક્ષી લોકાન્પ્રાપ્નોત્યનુત્તમાન્ ॥
ઇહ વાનુત્તમાં કીર્તિં વાગ્યેષાં બ્રહ્મપૂજિતા

મન્યન્તે વૈ પાપકૃતો ન કશ્ચિત્પશ્યતીતિ નઃ ॥
તાંશ્ચ દેવાઃ પ્રપશ્યન્તિ સ્વસ્યૈવાન્તરપૂરુષઃ ॥ ૩૨ .॥
આદિત્યચન્દ્રાવનલાનિલૌ ચ દ્યૌર્ભૂમિરાપો હૃદયં યમશ્ચ ॥
અહશ્ચ રાત્રિશ્ચ ઉભે ચ સન્ધ્યે ધર્મશ્ચ જાનાતિ નરસ્ય વૃત્તમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦ વજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ સાક્ષિનિર્ણયો નામ સપ્તવિંશત્યુત્તરત્રિશત તમોઽધ્યાયઃ

3.328
હંસ ઉવાચ ॥
પૌરુષો નિર્ણયઃ પ્રોક્તો દિવ્યં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ॥
અસાક્ષિકેષુ ત્વર્થેષુ મિથો વિવદમાનયોઃ

રાજદ્રોહાભિશાપેષુ સાહસેષુ તથૈવ ચ ॥
વિવાદે તત્ત્વતઃ સત્યં શપથેનાપિ લમ્ભયેત્

મહર્ષિભિશ્ચ દેવૈશ્ચ કાર્યાર્થં શપથાઃ કૃતાઃ ॥
વસિષ્ઠોઽદત્ત શપથં સમયે જવને નૃપે

ન મૃષા શપથં કુર્યાત્સ્વલ્પેઽપ્યર્થે નરો બુધઃ ॥
વૃથા હિ શપથં કુર્વન્પ્રેત્ય ચેહ ચ નશ્યતિ

સ્થાવરેષુ તુ દિવ્યાનિ વર્જનીયાનિ પાર્થિવૈઃ ॥
લિખિતેન તથા ભુક્ત્યા તેષાં ભવતિ સાધનમ્

કોશં ધટં વિષં ચાગ્નિમુદકં તપ્તમાષકમ્ ॥
ફાલં ચ તણ્ડુલં ચૈવ દિવ્યાન્યષ્ટૌ વિદુર્બુધાઃ

કોશવર્જન્તુ દિવ્યાનિ સશિરસ્કાનિ દાપયેત્ ॥
અશિરસ્કઃ સ્મૃતઃ કોશઃ કાલાન્તરવિભાવનાત

અશિરસ્કાનિ દિવ્યાનિ રાજ્ઞા કણ્ટકશોધનૈઃ ॥
રાજ્ઞા સર્વાણિ દેયાનિ સ્વયં ચ પરિમાર્ગિણા ॥

લોભાન્મોહાદ્ભયાદ્વાપિ ભિદ્યન્તે સાક્ષિણઃ પરૈઃ ॥
અજ્ઞાનાદ્બાલભાવાચ્ચ ભેદે ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ

સર્વદ્રવ્યેષુ કનકં મૂલ્યં તુ પરિકલ્પયેત્ ॥
માષકેણ સુવર્ણસ્ય ..........કાલ્યમસુખે દ્વિજમ્

સત્યં વદામીતિ શપેન્નાન્યત્કિઞ્ચન પાર્થિવ ॥
શસ્ત્રમાદાય વક્તવ્યં ક્ષત્ત્રિયેણ તથૈવ ચ

ધેનું સંસ્પૃશતા સત્યં વાચ્યં વૈશ્યેન વૈ દ્વિજાઃ ॥
શૂદ્રઃ કુર્વીત શપથં તથા સર્વૈસ્તુ પાતકૈઃ

કૃષ્ણલેન સુવર્ણસ્ય તિલવૃદ્ધ્યા તુ શાપયેત્ ॥
શૂદ્રાન્ન શાપયેદ્રાજા કદાચિદપિ વૈ દ્વિજાઃ

વિપ્રવર્જં તથા કોશં વર્ણિનાં દાપયેન્નૃપઃ ॥
સુવર્ણમાષકાદૂર્ધ્વમર્વાગષ્ટભ્ય એવ ચ

વિપ્રવર્જં તુ વિપ્રોઽપિ વર્ણિનાં પૂરસંયુતમ્ ॥
કોશસ્થાને તુ શપથં કારયેદવિધારયન્

અતઃ પરં તુ દિવ્યાનાં કુર્યાદન્યતમં નરઃ ॥
યથા તથા મહીપાલઃ શૃણુધ્વં ગદતો મમ

ન શીતે તુ ધટં દેયમુષ્ણકાલે હુતાશનમ્ ॥
વર્ણિનાં ન તથા ફાલં તણ્ડુલં મુખરોગિણામ્

શ્વાસકાસાર્દિતાનાં ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ નો વિષમ્ ॥
તપ્તમાષકમર્હન્તિ સર્વે વર્ણા નિરત્યયમ્

ન વ્યાધિમરકાક્રાન્તે દેશે કોશં તુ પાતયેત્ ॥
મન્ત્રૈરસ્વરદિવ્યાનિ સઞ્ચયન્તીહ માનવાઃ

પ્રતિમન્ત્રવિદઃ સ્તમ્ભનાનાં વિનાશને ॥
નિયુઞ્જીત નરેન્દ્રોપિ નિભૃતાં ધનવત્સલામ્

દિવ્યાનાં સ્તમ્ભકં જ્ઞાત્વા પાપાન્નિત્યં મહીપતિઃ ॥
વિવાસયેત્સ્વકાદ્રાષ્ટ્રાત્તે હિ લોકસ્ય કણ્ટકાઃ

તેષામન્વેષણે યત્નં રાજા નિત્યં સમાચરેત્ ॥
તે હિ પાપસમાચારાસ્તસ્કરેભ્યોપિ તસ્કરાઃ

દૃગ્દૃષ્ટિદોષાત્સ્વલ્પેપિ દિવ્યેષુ વિનિયોજયેત્ ॥
મહત્સ્વપિ ન ચાર્થેષુ ધર્મજ્ઞાન્ધર્મવત્સલાન્

જ્ઞાત્વા ધર્મિષ્ઠતાં રાજા પુરુષસ્સ વિચક્ષણઃ ॥
સ્વલ્પે વાપ્યથ વાસ્વલ્પે શપથે તાન્નિયોજયેત્

ન મિથ્યાવચનં યેષાં જન્મપ્રભૃતિ વિદ્યતે ॥
શ્રદ્દધ્યાત્પાર્થિવસ્તેષાં વચને ધર્મદર્શિનામ્

અત્યન્તોપહતાઃ પાપા નાસ્તિકા ભિન્નસેતવઃ ॥
દિવ્યાન્યર્હંતિ સર્વાણિ સ્વલ્પદોષા અપિ દ્વિજાઃ

આદૌ ભૂમિં પરીક્ષેત ધટસ્યાર્થે વિચક્ષણઃ ॥
ઇન્દ્રસ્થાને સભાયાં વા દિગ્ભાગે પૂર્વદક્ષિણે

ધટં નિવેશયેત્તત્ર સુસમાયાં તથા ભુવિ ॥
યજ્ઞિયસ્ય તુ વૃક્ષસ્ય કર્તવ્યં મણ્ડપદ્વયમ્

મણ્ડપસ્ય પ્રમાણં તુ સપ્તહસ્તં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
દ્વૌ હસ્તૌ નિખનેત્કાષ્ઠં દૃશ્યં સ્યાદ્ધસ્તપઞ્ચકમ્

અન્તરઞ્ચ તયોઃ કાર્યં તથા હસ્તચતુષ્ટયમ્ ॥
મણ્ડપોપરિ કાષ્ઠં ચ દૃઢં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

ચતુર્હસ્તં તુલાકાષ્ઠં ત્વવ્રણં કારયેત્સ્થિરમ્ ॥
ખદિરાર્જુનવૃક્ષાણાં શિંશિપાસાલજં તથા

તુલાકાષ્ઠં તુ કર્તવ્યં તથા વૈ શિક્યકદ્વયમ્ ॥
પ્રાઙ્મુખો નિશ્ચલઃ કાર્યઃ શુચૌ દેશે ધટસ્તથા

વણિક્સુવર્ણકારૌ ચ કુલાલઃ કાંસ્યકારકઃ ॥
તુલાધરે ધટઃ કાર્યો રિપૌ મિત્રે તથા સમઃ

શ્રાવયેત્પ્રાડ્વિવાકોપિ તુલાધારં વિચક્ષણઃ ॥
બ્રહ્મઘ્નો યે સ્મૃતા લોકા યે ચ સ્ત્રીબાલઘાતિનામ્

તુલાધરસ્ય તે લોકાસ્તુલાં ધારયતો મૃષા ॥
એકસ્મિઁસ્તોલયેચ્છિક્યે સ્નાતં સૂપોષિતં નરમ્

દ્વિતીયે મૃત્તિકાં શુભ્રાં ગૌરીં તુ તુલયેદ્બુધઃ ॥
ઇષ્ટકાભસ્મપાષાણકપાલાસ્થીનિ વર્જયેત્

તુલયિત્વા તતઃ પૂર્વં તસ્માત્તમવતારયેત્ ॥
મૂર્ધ્નિ પત્રં તતસ્તસ્ય ન્યસ્તપત્રં નિવેશયેત્

મન્ત્રશ્ચાયં પુરા પ્રોક્તઃ સ્વયમેવ સ્વયમ્ભુવા ॥
બ્રહ્મણસ્ત્વં સુતા દેવિ તુલાનામ્નીતિ કથ્યસે

તુકારો ગૌરવો નિત્યં લકારો લઘુનિ સ્મૃતઃ ॥
ગુરુલાઘવસંયોગાત્તુલા તેન નિગદ્યસે

સંશયાન્મોચય સ્વૈનં ચાભિશસ્તં નરં શુભે ॥
ભૂય આરોપયેત્તં તુ નરં તસ્યાં સપત્રકમ્

તુલિતો યદિ વર્ધેત શુભો ભવતિ ધર્મતઃ ॥
હીયમાને ન શુદ્ધઃ સ્યાદિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ

શિક્યચ્છેદે તુલાભઙ્ગે પુનરારોપયેન્નરમ્ ॥
તથા નિઃસંશયં જ્ઞાનં ભવતીતિ વિનિશ્ચયઃ

અગ્નેર્વિધિં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં ગદતો મમ ॥
સપ્તમણ્ડલકાન્કુર્યાદ્દેવબ્રાહ્મણસન્નિધૌ

પ્રત્યક્ષં કારયેદ્દિવ્યં રાજ્ઞો વાધિકૃતસ્ય વા ॥
બ્રાહ્મણાનાં શ્રુતવતાં પ્રકૃતીનાં તથૈવ ચ

પશ્ચિમે મણ્ડલે તિષ્ઠેત્પ્રાઙ્મુખઃ પ્રાઞ્જલિઃ શુચિઃ ॥
ચરતુરસ્રે યથા અસ્મિન્કૃત્વા ચૈવ સમૌ કરૌ

લક્ષયેયુઃ ક્ષતાદીનિ હસ્તયોસ્તસ્ય કારિણઃ ॥
સપ્તાશ્વત્થસ્ય પત્રાણિ બધ્નીયુઃ કરયોસ્તતઃ

નવેન સિતસૂત્રેણ કાર્પાસેન દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તતસ્તુ સુસમં કૃત્વા અઙ્ગુલં ત્વેકમાયસમ્

પિણ્ડં હુતાશસન્તપ્તં પઞ્ચાશત્પલિકં દૃઢમ્ ॥
આદૌ પૂજાં હુતાશસ્ય કારયેદ્વસુધાધિપઃ

રક્તચન્દનધૂમાભ્યાં રક્તપુષ્પૈસ્તથૈવ ચ ॥
અભિશસ્તસ્ય મન્ત્રં ચ બધ્નીયાત્તસ્ય મૂર્ધનિ

મન્ત્રેણાનેન સંયુક્તં બ્રાહ્મણાભિહિતેન તુ ॥
ત્વમગ્ને વેદાશ્ચત્વારસ્ત્વં ચ યજ્ઞેષુ હૂયસે

ત્વં મુખં સર્વદેવાનાં ત્વં મુખં બ્રહ્મવાદિનામ્॥
જઠરસ્થોપિ ભૂતાનાં ત્વં ચ વેત્સિ શુભાશુભમ્॥
પાપેષુ દર્શયાત્માનમર્ચિષ્માન્ભવ પાવક

અથ વા શુદ્ધભાવેષુ શીતો ભવ મહાબલ ॥
તતોભિશસ્તઃ શનકૈર્મણ્ડલાનિ પરિક્રમેત્

પરિક્રમ્ય શનૈર્જહ્યાલ્લોહપિણ્ડં તથા ક્ષિતૌ ॥
વિમુક્તહસ્તં તં પશ્ચાત્કારયેદ્વ્રીહિમર્દ્દનમ્

નિર્વિકારૌ કરૌ દૃષ્ટ્વા શુદ્ધો ભવતિ ધર્મતઃ ॥
ભયાદ્વા પાતયેદ્યસ્તુ દગ્ધો વા ન વિભાવ્યતે

પુનસ્તુ ચાહરેલ્લોહં વિધિરેષ પ્રકીર્તિતઃ ॥
તોયસ્યાથ પ્રવક્ષ્યામિ વિધિં ધર્મ્યં સનાતનમ્

શૈવાલનક્રમત્સ્યાદ્યૈર્વર્જિતે સ્થાવરે જલે ॥
ધર્મસ્થૂણા તત્ર કાર્યા પુરુષં ધર્મવત્સલમ્

નાભિદઘ્નોદકસ્થસ્ય ગૃહીત્વોત્તં સમાવિશેત્ ॥
મધ્યમેનાથ ધનુષા મધ્યસ્થઃ પુરુષોઽપરઃ

ઇષુમોક્ષં તદા કુર્યાદ્દેશે તૃણવિવર્જિતે ॥
શરમોક્ષે સમે કાલે નિમજ્જેત્પુરુષોપ્યસૌ

મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્તપત્રસ્તુ પેત્રૈ ચૈતાન્નિવેશયેત્ ॥
આદિદેવોઽસિ દેવાનાં શૌચસ્યાપ્યાયનં પરમ્

પઞ્ચાનાં લોકપાલાનાં ત્વં વરિષ્ઠં જગત્પતે ॥
ત્રાયસ્વૈનં નરં પાપાત્પશ્યસિ ત્વં શુભાશુભમ

અન્તશ્ચરસિ ભૂતાનાં સર્વેષાં મોક્ષવત્સ્થિતઃ ॥
ઇષુપ્રક્ષેપણસ્થાનાદ્યુવા ચ બલવાન્નરઃ ॥।

ધાવન્સ પરયા શક્ત્યા શરં તત્સમુપાતયેત્ ॥
આગતે તુ શરગ્રાહે તોયસ્થશ્ચેન્ન દૃશ્યતે

શુદ્ધો ભવતિ ધર્મેણ યશ્ચાપ્યઙ્ગં ન દર્શયેત્ ॥
વિષસ્યાતઃ પ્રવક્ષ્યામિ વિધિં ધર્મ્યં સનાતનમ્

શૃઙ્ગિણો વત્સનાભસ્ય હિમશૈલોદ્ભવસ્ય ચ॥
યવાસ્સપ્ત પ્રદાતવ્યા અથ વા યદ્ઘૃતાપ્લુતાઃ

મૂર્ધ્નિ વિન્યસ્તપત્રસ્ય પત્રે ચૈતન્નિવેશયેત્ ॥
ત્વં વિષ બ્રહ્મણઃ પુત્રઃ સત્યે ધર્મે વ્યવસ્થિતઃ । ૬૫ ॥
ત્રાયસ્વૈનં નરં પાપાત્સત્યેનાસ્ય ભવામૃતમ્ ॥
યેન વેગૈર્વિના જીર્ણં છર્દિમૂર્ચ્છાવિવર્જિતમ્

તં તુ શુદ્ધં વિજાનીયાદિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ ॥
તણ્ડુલાનાં પ્રવક્ષ્યામિ વિધિં ધર્મ્યં સનાતનમ્

ચૌર્યે તુ તણ્ડુલા દેયા ન ચાન્યત્ર કથંચન ॥
તણ્ડુલાનુદકે સિક્ત્વા રાત્રૌ તત્રૈવ સ્થાપયેત

।
તણ્ડુલાન્કારયેચ્છુદ્ધાઞ્શાલીનાં પૃથિવીપતિઃ ॥
મૃન્મયં ભાજનં કૃત્વા સવિતુઃ પુરતઃ સ્થિતઃ

તણ્ડુલાન્મંત્રયેચ્શુદ્ધાન્મંત્રેણાનેન ધર્મતઃ ॥
દીયતે સત્ત્વધર્મજ્ઞૈર્માનુષાણાં વિશોધનમ્

તતસ્તણ્ડુલ સત્યેન ધર્મતસ્ત્રાતુમર્હસિ ॥
પ્રભાતે કારયેદેવ ભક્ષણાય ન સંશયઃ

ત્રિવિધઃ પ્રાઙ્મુખસ્યેહ પત્રે નિષ્ઠીવયેત્તતઃ ॥
પિપ્પલસ્યાથ ભૂર્જસ્ય ન ત્વન્યસ્ય કથંચન

શોણિતં દૃશ્યતે યસ્ય તમશુદ્ધં વિનિર્દિશેત્ ॥
અથાતઃ સંપ્રક્ષ્યામિ તપ્તમાષકનિર્ણયમ્

કારયેદાયસં પાત્રં તામ્રં વા ષોડશાઙ્ગુલમ્ ॥
ચતુરઙ્ગુલખાતં તુ મૃન્મયં વાપિ કારયેત્ ॥

પૂરયેદ્ઘૃતતૈલાભ્યાં પલૈર્વિંશતિભિસ્તતઃ ॥
સુતપ્તે નિક્ષિપેત્તત્ર સુવર્ણસ્ય તુ માષકમ્

વહ્ન્યક્તં વિન્યસેન્મન્ત્રમભિશસ્તસ્ય મૂર્ધનિ ॥
અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિયોગેન તપ્તમાષં સમુદ્ધરેત્

શુદ્ધં જ્ઞેયમદગ્ધં તુ વિસ્ફોટાદિવિવર્જિતમ્ ॥
ફાલશુદ્ધિં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વં દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

આયસં દ્વાદશપલં ઘટિતં ફાલમુચ્યતે ॥
અષ્ટાઙ્ગુલં સમં દીર્ઘં ચતુરંગુલવિસ્તૃતમ્

વહ્ન્યક્તં વિન્યસેત્પત્રમભિશસ્તસ્ય મૂર્ધનિ ॥
ત્રિઃ પરાવર્તયેજ્જિહ્વાં લિહતસ્સાર્ધમઙ્ગુલમ્

ગવાં ક્ષીરં પ્રદાતવ્યં જિહ્વાશોધનમુત્તમમ્ ॥
જિહ્વાપરીક્ષણં કુર્યાદ્દગ્ધાં ચેન્ન વિભાવ્યતે

તં વિશુદ્ધં વિજાનીયાદ્વિશુદ્ધં ચૈવ મોક્ષયેત્ ॥
કોષસ્યાથ પ્રવક્ષ્યામિ વિધિં ધર્મ્યં સનાતનમ્

યોયો યાં દેવતાભક્તઃ પાયયેત્તસ્ય તૂત્તરમ્ ॥
સમભક્તં તુ દેવાનામાદિત્યસ્યૈવ કારયેત્

ઉગ્રાણામપિ દેવાનાં વધસ્યૈવ તુ દાપયેત્ ॥
સર્વેષામેવ દેવાનાં સ્નાપયેદાયુધં સ્વકમ્

સ્નાનોદકં વા સકલમાહરેત વિચક્ષણઃ ॥
ઉન્મુખં કરણં કૃત્વા પાયયેત્પ્રસૃતિત્રયમ્

ઇદં મયા નૈવ કૃતં કૃતં વાપ્યથ શાયિના

પીતે તુ કોશે પુરુષસ્ય દૃષ્ટા દેવોપઘાતં નૃપસંભવં વા ॥
ત્રિઃસપ્તરાત્રાંતરતો નૃપેણ ભૃશં વિનેયઃ પુરુષઃ સ વિપ્રાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ દિવ્યપ્રમાણનિરૂપણં નામાષ્ટાવિંશત્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ ॥

3.229
હંસ ઉવાચ ॥
એકા દ્વે ચ તથા તિસ્રશ્ચતસ્રશ્ચ યથાક્રમમ્ ॥
શૂદ્રવિટ્ક્ષત્રવિપ્રાણાં ભાર્યાઃ પ્રોક્તા મનીષિભિઃ

શૂદ્રૈવ ભાર્યા શૂદ્રસ્ય સા ચ સ્વા ચ વિશઃ સ્મૃતે ॥
તે ચ સ્વા ચ તથા રાજ્ઞસ્તાશ્ચ સ્વા ચાગ્રજન્મનઃ

ન વિવર્ણા ભવેદ્ભાર્યા કદાચિદપિ કસ્યચિત્ ॥
સવર્ણૈવ ભવેજ્જ્યેષ્ઠા અસવર્ણાસુ સત્સ્વપિ

અષ્ટૌ વિવાહા નિર્દિષ્ટાસ્તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥
આહૂય દાનાદ્બ્રાહ્મસ્તુ ઋત્વિજૈર્દૈવ ઉચ્યતે ॥

ગોયુગગ્રહણાદાર્ષઃ પ્રાજાપત્યોર્થિતે તથા ॥
આસુરો દ્રવિણાદાનાદ્ગાન્ધર્વસ્તુ મતાદ્દ્વયોઃ

રાક્ષસો યુદ્ધહરણાત્પૈશાચઃ કન્યકાચ્છલાત્ ॥
પ્રાજાપત્યસ્તથા દૈવો બ્રાહ્મશ્ચાપિ શુભાસ્ત્રયઃ

ગાન્ધર્વો રાક્ષસશ્ચૈવ મધ્યમૌ પરિકીર્તિતૌ ॥
આસુરશ્ચૈવ પૈશાચ આર્ષશ્ચૈવ તથાધમઃ ॥।

ન તે કાર્યાઃ પ્રયત્નેન કદાચિદપિ કેનચિત્ ॥
આસુરસ્ય તથાર્ષસ્ય વિશેષો નૈવ વિદ્યતે

શુક્લમેવ તતો જ્ઞેયમલ્પં વા યદિ વા બહુ॥
પ્રાણિવિક્રયિણઃ સર્વે નરકં યાન્તિ માનવાઃ॥॥
વિશેષેણ ચ યઃ પુત્રં વિક્રીણાતિ સ્વકં નરઃ ॥
નરકે વસતિં તસ્ય બહૂનબ્દગણાન્વિદુઃ

મૃતે ભર્તરિ યા કન્યા કેવલં હસ્તદૂષિતા ॥
સા ચેદક્ષતયોનિઃ સ્યાત્પુનઃ સંસ્કારમર્હતિ

ઇત્યેવં કેચિદિચ્છન્તિ ન તન્મમ મતં દ્વિજાઃ ॥॥
સપ્તમે હિ પદે વૃત્તે નાન્યમર્હતિ સા પતિમ્

વાચા દત્તા તુ યા કન્યા મન્ત્રૈશ્ચૈવ ન સંસ્કૃતા॥
અન્યસ્ય સા ભવેદ્દેયા સતિ ભર્તરિ દોષિણી

નષ્ટે મૃતે પ્રવ્રજિતે ક્લીબેઽથ પતિતે પતૌ॥
પઞ્ચસ્વાપત્સુ નારીણાં પતિરન્યો વિધીયતે

પિતાપિતામહો ભ્રાતા સકુલ્યો જનની તથા ॥
કન્યાપ્રદઃ પૂર્વનાશે પ્રકૃતિસ્થઃ પરઃ પરઃ

યસ્તુ દોષમનાખ્યાય કન્યકાં સંપ્રયચ્છતિ ॥
સ રાજ્ઞા દ્વિશતં દત્ત્વા બિભૃયાત્તાં ચ કન્યકામ્

અદુષ્ટામથ યો દુષ્ટાં બ્રૂયાદ્દોષેણ માનવઃ ॥
પ્રથમં સાહસં તસ્ય રાજા દણ્ડં પ્રકલ્પયેત્

યસ્તુ દોષવતીં પત્નીં સમ્યક્ત્વેનાનુવર્ત્તતે ॥
દણ્ડયિત્વા સ્વશક્ત્યા તં સમે પથિ નિવેશયેત્

ભર્તારં લઙ્ઘયેદ્યા તુ સ્ત્રી જ્ઞાતિબલદર્પિતા॥
તાં શ્વભિઃ ખાદયેદ્રાજા સંસ્થાને વધ્યઘાતિનામ્

ભાર્યાયા વ્યભિચારિણ્યા પરિત્યાગો વિધીયતે

હીનવર્ણગમે ચાસ્યા વધમુક્તં મનીષિભિઃ ॥
ભર્ત્રનુજ્ઞાં વિના રાજા સ્ત્રીણાં ચ પ્રભવેત્ ક્વચિત્

અશક્તભર્તૃકાં નારીં શાસયેત્તદનુજ્ઞયા ॥
યોન્યસ્મૈ કન્યકાં દત્ત્વા ભૂયોન્યસ્મૈ પ્રયચ્છતિ

વિત્તસ્યાંશં તુરીયં તુ તં રાજા દણ્ડયેન્નરમ્ ॥
ભર્તૃદોષે સમુત્પન્ને ન સા દણ્ડમવાપ્નુયાત્

યસ્તુ ન વ્રજતે ભાર્યામૃતુકાલે નરાધમઃ ॥
ઋતાવૃતૌ ભવેદ્દંડ્યઃ સ સુવર્ણસ્ય માષકમ્

આહૂયમાના યા ભાર્યા ભર્તારં ન વ્રજેદૃતૌ ॥
વિવાસ્યા સા ભવેદ્ભર્ત્રા દોષં વ્યાખ્યાપ્ય માતરમ્

યસ્ત્યજેચ્ચ તથા ભાર્યામદુષ્ટાં પુરુષાધમઃ ॥
સ સુવર્ણં ભવેદ્દંડ્યો બિભૃયાત્તાં તથા પુનઃ

વિષમં પરિણીતાસુ વર્તતે યસ્તુ માનવઃ ॥
સવર્ણાસુ ભવેદ્દણ્ડ્યઃ સુવર્ણં સ મહીક્ષિતા

ત્રીણિ વર્ષાણ્યુપાસીત કુમાર્યૃતુમતી સતી ॥
ઉક્તકાલાત્પરં કન્યા વિન્દેત સદૃશં પતિમ્

અલઙ્કારં નાદદીત પિત્ર્યં કન્યા સ્વયં વરાત્ ॥
માતૃકં ભ્રાતૃદત્તં વા સ્તેયં વા સ્યાદ્ધિ તં હરેત્

કન્યાન્તુ ચેદૃતુમતીં પુરુષો ન દદ્યાચ્છક્તોપિ ન દ્વિજવરશ્ચ સ દણ્ડનીયઃ॥
સ્વામ્યં ન તાં પ્રતિ ચ તસ્ય ભવેત્કદાચિત્પુત્રીમૃતૌ ન દદતો ન પુનર્દ્વિજત્વમ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીય ખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ વિવાહધર્મનિરૂપણો નામૈકોનત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.330
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
ઔરસઃ પુત્રિકાપુત્રઃ ક્ષેત્રજશ્ચ તથા પરઃ ॥
પૌનર્ભવશ્ચ કાનીનઃ સહોઢશ્ચ તથા સુતઃ

ગૂઢોત્પન્નો દત્તકશ્ચ ક્રીતશ્ચૈવ તથા પરઃ ॥
અપવિદ્ધસ્તૂપગતઃ શૂદ્રાપુત્રસ્તથૈવ ચ

એતે દ્વાદશ વૈ પુત્રાસ્તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ॥
સંસ્કૃતાયાં સ્વયં જાતઃ પુત્ર ઔરસ ઉચ્યતે

અસ્યામુત્પદ્યતે પુત્રો યઃ સ મે ભવિતા સુતઃ ॥
એષા દત્તાપિ યા પિત્રા પુત્રિકા સા નિગદ્યતે

વિના વચનદત્તાપિ ભ્રાતૃહીના તુ પુત્રિકા ॥।
તત્પુત્રઃ પુત્રિકાપુત્રો દ્વિતીયઃ પરિકીર્તિતઃ

દેવરાદ્વા સગોત્રાદ્વા બ્રાહ્મણાદ્વા વિચક્ષણાત્ ॥
નિયોગોત્પાદિતઃ પુત્રઃ ક્ષેત્રજઃ પરિકીર્તિતઃ

।
સ્વૈરિણી યા પતિં હિત્વા કામતોન્યં સમાશ્રયેત્ ॥
પૌનર્ભવસ્તુ તત્પુત્રઃ ચતુર્થઃ પરિકીર્તિતઃ

અસંસ્કૃતાયામુત્પન્નઃ કાનીનો ભર્તુરેવ સઃ ॥
ગર્ભિણી યા સંસ્ક્રિયતે સહોઢસ્તત્સુતો મતઃ

ગૃહે ચ ગૂઢમુત્પન્નો ગૃહોત્પન્નઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
તસ્યાં સકાશાત્ક્રીતશ્ચ ક્રીતપુત્રો નિગદ્યતે ॥
તાભ્યાં ચૈવાપવિદ્ધસ્તુ ત્વપવિદ્ધસ્તુ સ સ્મૃતઃ

વિધૃતો યેન યસ્યાસૌ પુત્રત્વેન નિગદ્યતે ॥
સ્વયં યશ્ચાભ્યુપગતઃ પુત્રત્વે દ્વિજસત્તમાઃ

આદૌ તુ પુત્રિકાપુત્રઃ પશ્ચાજ્જાતસ્ત્વથૌરસઃ ॥
ઔરસેન સમાંશસ્તુ તત્ર સ્યાત્પુત્રિકાસુતઃ

જાતે તુ પુત્રિકાપુત્રે ક્ષેત્રજોત્પાદનં વૃથા ॥
સમાઃ સમાંશિનો જ્ઞેયા યાદૃશાસ્તાદૃશાઃ સુતાઃ

પ્રતિલોમભવાઃ પુત્રા ન તુ રિક્થસ્ય ભાગિનઃ ॥
ધનભાગ્ભરણં તેષાં કર્મણા કર્તુમર્હતિ

તદપત્યાઃ પિતૃવધે ભાગિનઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
પૈતામહેન તે વિત્તે સ્વામ્યમર્હતિ કેનચિત્

જડાન્ધબધિરોન્મત્તા ભર્તવ્યાસ્તુ નિરંશકાઃ ॥
તેષામ્રિમૃક્થહરાઃ પુત્રા ધને પૈતામહે સુતાઃ

પતિતાનાં ન ભાગોસ્તિ તત્સુતાનાં ચ ધર્મતઃ ॥
કર્મણઃ પ્રાક્સમુત્પન્નાઃ પતનીયસ્ય યે સુતાઃ

તેષામ્રિક્થં પ્રદાતવ્યં ન તુ તે પતિતાઃ સ્મૃતાઃ॥
પ્રાયશ્ચિત્તે તથા ચીર્ણે પતિતો ભાગમર્હતિ

તત્પુત્રોઽપિ તથા વિપ્રા નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
પિતા ચેદ્વિભજેત્પુત્રાન્સ્વેચ્છા તસ્ય સ્વકે ધને

પૈતામહે ત્વસ્વતન્ત્રઃ પિતા ભવતિ ધર્મતઃ ॥
પિતામહાર્જિતે વિત્તે પિતુઃ પુત્રસ્ય ચોભયોઃ

સ્વામ્યન્તુ સદૃશં જ્ઞેયં પુત્રશ્ચેદ્ગુણવાન્ભવેત્ ॥
પિતુરૂર્ધ્વં વિભજતાં માતાપ્યંશં સુસંહરેત્

સવર્ણાસ્તુ સુતાઃ સર્વે તથા જ્ઞેયાઃ સમાંશિનઃ ॥
જ્યેષ્ઠસ્ય કિઞ્ચિદધિકં દાતવ્યં નાત્ર સંશયઃ

બ્રહ્મદેવાસુતસ્યાપિ તૌ હિ માન્યતમૌ સમૌ ॥
પૈશાચાઽસુરયોર્જાતૌ યથા પૌનર્ભવસ્તથા

ચતસ્રસ્તુ યદા ભાર્યા ભવન્તિ બ્રાહ્મણસ્ય તુ ॥
તાસાં પુત્રેષુ દાયં યત્તદ્વિત્તં વિભજેન્નૃપઃ

ચતુરોંશાન્હરેદ્વિપ્રસ્ત્રીનંશાન્ક્ષત્રિયાસુતઃ ॥
વૈશ્યાપુત્રો હરેદ્દ્વ્યંશમંશં શૂદ્રાસુતો હરેત્

બ્રાહ્મણૌ યદિ પુત્રૌ દ્વૌ ચૈકઃ શૂદ્રાસુતો ભવેત્ ॥
નવધા બ્રાહ્મણધનં વિભજ્યમિતિ નિશ્ચયઃ

અષ્ટૌ બ્રાહ્મણયોર્ભાગાઃ શૂદ્રસ્ય નવમો ભવેત્ ॥
દ્વૌ વિજ્ઞેયૌ સુતૌ સ્યાતામેકશ્ચ બ્રાહ્મણીસુતઃ

બ્રાહ્મણસ્વં તથા ષોઢા વિભજ્યમિતિ નિશ્ચયઃ ॥
દ્વાવંશૌ શૂદ્રયોર્દેયૌ ચતુરોંશા હિ વૈ દ્વિજાઃ

અનેનૈવાનુસારેણ સર્વત્રૈવાંશકલ્પના ॥
અસવર્ણાસુ જાતાનાં કર્તવ્યા પૃથિવીક્ષિતા

ષોઢા તત્ક્ષત્ત્રિયધનં કર્તવ્યમિતિ નિશ્ચયઃ ॥
ક્ષત્ત્રિયાયાં તતઃ પુત્રા વિત્તતોંશત્રયં હરેત્

વૈશ્યાપુત્રો હરેદ્દ્વ્યંશમંશં શૂદ્રાસુતો હરેત્ ॥
વૈશ્યાસ્વં તુ ત્રિધા કાર્યં શૃણુ તત્રાપિ કલ્પના

વૈશ્યાપુત્રો હરેદ્વ્યંશમંશં શૂદ્રાસુતો હરેત્ ॥
અપુત્રસ્ય તુ દૌહિત્રો રિક્થમર્હતિ ધર્મતઃ

દૌહિત્રસ્યાપ્યભાવે તુ દુહિતાપિ ધનં હરેત્॥
તદભાવે તદા ભાર્યા તદભાવે સહોદરઃ ॥
તસ્યાપ્યભાવે જનની તદભાવે પિતા હરેત્ ॥
ભ્રાતરસ્તદભાવે તુ ભ્રાતૃપુત્રસ્તતો હરેત્

સહોદરભ્રાતૃસુતો વિદ્યમાને કથંચન ॥
નાન્યભ્રાતૃભવો ભ્રાતા પ્રાપ્નુયાદિતિ નિશ્ચયઃ

અન્યભ્રાતૃભવભ્રાતુઃ પુત્રો યત્ર વ્યવસ્થિતઃ ॥
પિતૃવ્યભ્રાતૃપુત્રસ્તુ નૈવ તત્ર ધનં હરેત્

અનન્તરં સપિણ્ડાદ્યસ્તસ્યતસ્ય ધનં હરેત્ ॥
તદભાવે સકુલ્યસ્ય તદભાવે ગુરોર્ભવેત્

શિષ્યસ્ય તદભાવે તુ દ્વિજાનાં તદભાવતઃ ॥
ત્રૈવિદ્યાઃ સમયા દાન્તાસ્તસ્ય વિત્તસ્ય ભાગિનઃ

બ્રાહ્મણસ્વમનાહાર્યં પાર્થિવાનાં સદા ભવેત્ ॥
ઇતરેષાન્તુ વર્ણાનાં સર્વાભાવે હરેન્નૃપઃ

પુત્રૌ તુ વિવદેયાતાં દ્વાભ્યાં જાતૌ સ્ત્રિયા ધને ॥
તયોર્યદ્યસ્ય પિત્ર્યં સ્યાત્તત્સંગૃહ્ણીત નેતરઃ

માતૃકં યદ્ભવેદ્વિત્તં કુમારીણાં તુ તદ્ભવેત્ ॥
તદભાવે તુ સોઢાનાં સુતાનાં તદભાવતઃ

અધ્યગ્ન્યધ્યાવનિકં દત્તં ચ પ્રીતિકર્મણા ॥
ભ્રાતૃમાતૃપિતૃપ્રાપ્તે ષડ્વિધં સ્ત્રીધનં સ્મૃતમ્

બ્રાહ્મદૈવાર્ષગાન્ધર્વપ્રાજાપત્યેષુ યદ્દ્વયમ્ ॥
અપ્રજાયામતીતાયાં ભર્તુરેવ તદિષ્યતે

યથાન્યેષુ પિતૃગામિ . . . ધનાનિ . . . ભવેત્ ॥
પત્યૌ જીવતિ યઃ સ્ત્રીભિરલઙ્કારો ધૃતો ભવેત્

ન તં ભજેરન્દાયાદા ભજમાનાઃ પતન્તિ તે ॥
ભ્રાતૃણામેકજાતાનાં યદ્યેકઃ પુત્રવાન્ભવેત્

સર્વે તે તેન પુત્રેણ પુત્રવન્ત ઇતિ શ્રુતિઃ ॥
સર્વાસામેકપત્નીનામેકા ચેત્પુત્રિણી ભવેત્

પુત્રવત્યસ્તુ તાસ્સર્વાસ્તેન પુત્રેણ કીર્તિતાઃ ॥
અનુપઘ્નં પિતૃદ્રવ્યં શ્રમેણ યદુપાર્જિતમ્

સ્વયમીહિતલબ્ધં તં નાકામો દાતુમર્હતિ ॥
યેષાં જ્યેષ્ઠઃ કનિષ્ઠો વા હીયેતાંશપ્રદાનતઃ

મ્રિયેતાન્યતરો વાઽપિ તસ્ય ભાગો ન નુલુપ્યતે ॥
સોદર્યા વિભજેરંસ્તં સમેત્ય સહિતાઃ સમમ્

ભ્રાતરો યે ચ સંસૃષ્ટા ભગિન્યશ્ચ સજાતયઃ ॥
વિભક્તે તુ ધને જાતાઃ પિત્ર્યમેવ ધનં હરેત્

વિભક્તૈર્વાસ્ય દાતવ્યમંશમંશાનુરૂપતઃ ॥
સ્વભાગસ્યાનુસારેણ દત્ત્વા ભાગં યથાક્રમમ્

અસંસ્કૃતાસ્તુ સંસ્કાર્યા વિભક્તૈઃ કન્યકાસ્તથા ॥
પ્રવિભાગે કૃતે યત્ર પશ્ચાછિષ્યેત વૈ ધનમ્

પૂર્વોક્તેનાનુસારેણ વિભાગં તત્ર કારયેત્ ॥
વસ્ત્રં પત્રમલઙ્કારં કૃતાન્નમુદવકં સ્ત્રિયઃ

યોગક્ષેમપ્રચારે ચ ન વિભજ્યં ચ પુસ્તકમ્ ॥
રિક્થગ્રાહી ઋણં દદ્યાત્પિણ્ડં દદ્યાત્સ એવ તુ

ભર્તવ્યાન્બિભૃયાત્તસ્ય સર્વાનિતિ મતિર્મમ ॥
રિક્થગ્રાહી ન યઃ કુર્યાત્પ્રેતકર્મ યથાવિધિ

તસ્કરં તં સ્વકાદ્રાષ્ટ્રાત્ક્ષિપ્રં રાજા વિવાસયેત્ ॥
રાજગામી ભવેદ્વિપ્રા યસ્ય વિત્તં તુ કર્હિચિત્

રાજાપિ દાપયેત્પિણ્ડં તસ્ય ભૃત્યૈર્યથાવિધિ ॥
યસ્યાં નરાણામિહ વિત્તભાગી ઋણસ્ય ભાગી સ તથા નિરુક્તઃ ॥
ઋણાવશિષ્ટં પુરુષસ્તુ નિત્યં ભુક્ત્વા દ્વિજેન્દ્રાઃ સુકૃતી સદા સ્યાત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ દાયવિભાગવર્ણનો નામ ત્રિંશદુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ