વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.321.325

3.321
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ક્વ કાલે કર્મણા કેન પ્રાપ્નુવન્તિ નરોત્તમાઃ॥
તત્ત્વમસ્માકમાચક્ષ્વ ત્વં હિ સર્વવિદર્હસિ

॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
જ્યેષ્ઠસ્વસારં પિતરં માતરં ગુરુમેવ ચ ॥
નિત્યં સમ્પૂજયેદ્ભક્ત્યા યામ્યલોકે મહીયતે

ભોજનાચ્છાદનાદ્યેન ત્વતિથિં ચૈવ પૂજયેત્ ॥
રાજરાજસ્ય લોકેષુ મોદતે નાત્ર સંશયઃ

મેરોઃ સમીપં ગચ્છન્વૈ નિત્યાધ્યયનતત્પરઃ ॥
સુદર્શના યત્ર ચ સા જમ્બૂઃ ખ્યાતા દ્વિજાતયઃ

નૃત્તે ગીતે ચ કુશલં નન્દનં યાન્તિ તે વનમ્ ॥
હિમાનિ વૃત્તા ગચ્છન્તિ તથા ચૈવોત્તરાન્કુરૂન્

નિત્યં દાનપરાઃ સન્તો લોકં ગચ્છન્તિ શાશ્વતમ્ ॥
આદિત્યલોકં ગચ્છન્તિ તથા યે તપસિ સ્થિતાઃ

તીર્થયાત્રાપરા યાન્તિ તથા લોકં પ્રચેતસઃ ॥
સંગ્રામે નિહતા યાન્તિ શક્રલોકમસંશયમ્

પ્રાજાપત્યં તથા યાંતિ સમ્યગ્વૃત્વા મહીક્ષિતઃ ॥
ગવાં પત્યા તથા યાંતિ ગોલોકં માનવોત્તમાઃ

યાન્તિ લોકં ચ સૂર્યસ્ય નિત્યં યે સત્યભાષિણઃ॥
પ્રતિગ્રહાન્નિવૃત્તાશ્ચ વસૂનામપિ માનવાઃ

વાયુલોકે મહીયન્તે રોગિણાં પરિચારકાઃ ॥
લોકં ગચ્છન્ત્યથાગ્નેયં વહ્નિશુશ્રૂષણે રતાઃ

।
યાંતિ તે નૈરૃતં લોકં પ્રપારક્ષણતત્પરાઃ ॥
ભૃગૂણામપિ લોકેષુ મોદન્ત્યાકાશશાયિનઃ

યાંતિ ચાઙ્ગિરસં લોકં વ્રતેનાનેન માનવાઃ ॥
મરુતાં ચ તથા લોકં યાંતિ યાનપ્રદા નરાઃ

નાસત્યલોકે મોદન્તે તથૈવૌષધદાયિનઃ ॥
રુદ્રલોકં પ્રપદ્યન્તે ગોવિપ્રનરવત્સલાઃ

।
સ્વાચારનિરતા યાંતિ વૈશ્વદેવમસંશયમ્ ॥
આદિત્યૈઃ સહ મોદંતે દયાવન્તસ્તુ યે નરાઃ

બ્રહ્મલોકં વિષ્ણુલોકં રુદ્રલોકં તથૈવ ચ ॥
તદ્ભક્તૈરેવ લભ્યન્તે નાન્યથા દ્વિજસત્તમાઃ

યસ્ય દેવસ્ય યો ભક્તિં સદા વહતિ માનવઃ॥
સમ્પદસ્તસ્ય સાલોક્યં યાંતિ નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

લોકેષુ દિવ્યેષુ ગતિર્મયોક્તા કર્માનુરૂપા પુરુષસ્ય વિપ્રાઃ ॥
અતઃ પરં કિં કથયામ્યહં વૈ તન્મે ગદધ્વં તપસિ પ્રધાનાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ લોકવિભાગવર્ણનો નામૈકવિંશત્યધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.322
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥
કથયસ્વામિતપ્રાજ્ઞ સ્ત્રીણાં ધર્મમતઃ પરમ્ ॥
તદ્વયં શ્રોતુમિચ્છામસ્ત્વં હિ સર્વવિદુચ્યસે

॥ હંસ ઉવાચ ॥
સ્ત્રીધર્મઃ પૂર્વ એવાયં વિવાહે બન્ધુભિઃ કૃતઃ ॥
સધર્મચારિણી ભર્તુર્ભવેદગ્નિસમીપતઃ

સુસ્વભાવા સુવિમના સુવિભક્તા સુદર્શના ॥
અનન્યચિત્તા સુમુખી ભર્તુસ્સા ધર્મચારિણી

પુત્રવક્ત્રમિવાભીક્ષ્ણં ભર્તુર્વદનમીક્ષતી ॥
યા સાધ્વી નિયતાચારા સા ભવેદ્ધર્મચારિણી

શ્રુત્વેદં પતિધર્મં વૈ મહાશ્રમકૃતં શિવમ્ ॥
યા ભવેદ્ધર્મપરમા નારી ભર્તૃસમવ્રતા

દેવવત્સતતં સાધ્વી ભર્તારમનુપશ્યતિ॥
શુશ્રૂષાં પરિચર્યાઞ્ચ દેવતુલ્યં પ્રકુર્વતી

વશ્યાભાવેન સુમનાઃ સુવ્રતા સુસમાહિતા ॥
અનન્યચિત્તા સુમના ભર્તુઃ સા ધર્મભાગિની

પારુષ્યમપિ વોક્તા યા દૃષ્ટા વા ક્રૂરચક્ષુષા ॥
સુપ્રસન્નમુખી ભર્તુર્યા નારી સા પતિવ્રતા

ન ચન્દ્રસૂર્યૌ તદ્રૂપં નેનૌ યા ચ નિરીક્ષતે॥
ભર્તૃવર્જં વરારોહા સા ભવેદ્ધર્મભાગિની

દરિદ્રં વ્યાધિતં દીનં ચાધિના પરિકીર્તિતમ્ ॥
પતિમ્પુત્રમિવારક્ષેત્સા નારી ધર્મભાગિની

યા નારી પ્રયતા દક્ષા યા નારી પુત્રિણી ભવેત્ ॥
પતિવ્રતા પતિપ્રાણા સા નારી ધર્મભાગિની

શુશ્રૂષાં પરિચર્યાઞ્ચ કરોત્યવિમનાઃ સદા ॥
સુપ્રતીતા સુમનાઃ સા નારી ધર્મભાગિની

ન કામેષુ ન ભોગેષુ નૈશ્વર્યે ન સુખે તથા ॥
સ્પૃહા યસ્યા યથા ભર્તુઃ સા નારી ધર્મભાગિની

કામાર્થા ન વ્રતા નિત્યં ગૃહશુશ્રૂષણે રતા ॥
સુસમ્મૃષ્ટક્ષયા ચૈવ ગોશકૃત્કૃતલેપના

અગ્નિકાર્યપરા નિત્યં સદા પુષ્પબલિપ્રદા ॥
દેવતાતિથિભૃત્યાનાં નિરૂપ્ય પતિના સહ

શેષાન્નમુપભુઞ્જાના યથાન્યાયં યથાવિધિ ॥
તુષ્ટભૃત્યજના નિત્યં નારીધર્મેણ યુજ્યતે

શ્વશ્રૂશ્વશુરયોઃ પાદાઁસ્તોષયન્તી ગુણાન્વિતા ॥
માતાપિતૃરતા નિત્યં યા નારી સા તપોધના

બ્રાહ્મણાન્દુર્બલાનાથદીનાન્ધકૃપણાઁસ્તથા ॥
બિભર્ત્યનેન યા નારી સા પતિવ્રતભાગિની

વ્રતઞ્ચરતિ યા નિત્યં દુશ્ચરં સ્પષ્ટમાનસા ॥
પતિચિત્તા પતિરતા સા પતિવ્રતભાગિની

પુણ્યમેતત્તપશ્ચૈવ સ્વર્ગશ્ચૈવ સનાતનઃ ॥
યા નારી ભર્તૃપરમા ભવેદ્ભર્તૃવતા શિવા

પતિર્હિ દેવો નારીણાં પતિર્બન્ધુઃ પતિર્ગતિઃ ॥
પત્યા ગતિઃ સમા નાસ્તિ દૈવતં વા યથા પતિઃ

પતિઃ સ્વર્ગપ્રદો નાર્યા યદા તલ્પમના ભવેત્ ॥
યદ્યત્કાર્યમકાર્યં વા યદિ વા પ્રાણનાશનમ્

પતિઃ પાતકયુક્તો વા વ્યાધિતો વા કથઞ્ચન ॥
આપન્નો રિપુસંસ્થો વા બ્રહ્મશાપાર્દિતોઽપિ વા

આપદ્ધર્માનનુપ્રેક્ષ્ય તત્કાર્યમવિશઙ્કયા ॥
સ્વાતંત્ર્યમુક્તમ્પરમં હિ પાપં સ્ત્રીણાં સદા તેન સદૈવ નારી ॥
સ્વાતન્ત્ર્યહીના સતતમ્ભવેદ્ધિ યા કામયેન્નાકમિતશ્ચિરાય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્ર સં૦ મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ સ્ત્રીધર્મનિરૂપણોનામ દ્વાવિંશત્યધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.323
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥ ॥
સ્વેસ્વે ધર્મે વ્યવસ્થાનં વર્ણાનાં પૃથિવીપતેઃ ॥
પરો ધર્મઃ સદા પ્રોક્તસ્તત્ર યત્ર ભવેન્નરઃ

દેવબ્રાહ્મણગોસાધ્વીસાધૂનામપિ પૂજનમ્ ॥
નિગ્રહશ્ચૈવ દુષ્ટાનાન્નૃપતેર્ધર્મકારણમ્

સમતા વ્યવહારેષુ સ્વયઞ્ચૈવાન્વવેક્ષણમ્ ॥
રાજ્ઞાં ધર્મં પરં વિદ્યાત્તથા વૈ ચારદૃષ્ટિતા

સ્વદેશપાલનં ધર્મઃ પરરાષ્ટ્રાભિમર્દનમ્ ॥
યજ્ઞદાનક્રિયા ચૈવ સંગ્રામે ચાપલાયનમ્

મૃગયાક્ષા તથા પાનં ગર્હિતાનિ મહીભુજામ્ ॥
વાગ્દણ્ડયોસ્તુ પારુષ્યન્તથૈવાર્થસ્ય દૂષણમ્

સન્ધિવિગ્રહદાનાનામાસનસ્ય તથૈવ ચ ॥
દ્વૈધીભાવસ્ય ચાપ્યુક્તા સેવા વૈ સંશ્રયસ્ય ચ

જ્ઞાત્વા કાલઞ્ચલં રાજા ષાડ્ગુણ્યસ્ય હિ નિશ્ચયે ॥
ઇન્દ્રિયાણાઞ્જયે યત્નઃ સદા સ્યાદ્દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

તતો ભૃત્યજયઃ કાર્યઃ સમસ્તવિજયસ્તતઃ ॥
કામઃ ક્રોધો મદો લોભો માનો હર્ષસ્તથૈવ ચ

આભ્યન્તરા વિજેતવ્યા રિપવઃ ષણ્મહીભુજા ॥
તતસ્તુ શત્રવો જેયાઃ કુલ્યાશ્ચેતરકૃત્રિમાઃ

ભૂમિમિત્રહિરણ્યાનામર્જ્જને યત્નવાન્ભવેત્ ॥
ધર્માર્થકામસેવા ચ સદા કાર્યા મહીક્ષિતા

સ્વામ્યમાત્યઞ્જનં દુર્ગં કોશો દણ્ડઃ સુહૃત્તથા ॥
રાજ્યે પ્રકૃતયઃ સપ્ત રક્ષ્યા યત્નેન ભૂભુજા

દૈવમન્ત્રપ્રભૂત્સાહશક્તિયુક્તસ્તથા ભવેત્ ॥
મઙ્ગલાચારયુક્તાનાં સિધ્યન્તે દેવશક્તયઃ

ચતુરઙ્ગબલં કુર્યાત્સુભૃતઞ્ચ તથા નૃપઃ ॥
કર્મણા મનસા વાચા સદા લોકં પ્રસાદયેત્

મહચ્ચાવરણં કાર્યન્નિત્યમેવ સમૃદ્ધયે ॥
રાજા સહાયસમ્પન્નઃ પશવ્યઞ્જાઙ્ગલં શિવમ્

વૈશ્યશૂદ્રજનપ્રાયમરોગં દેશમાવસેત॥
તત્ર દુર્ગાણિ કુર્વીત સ્વદુર્ગઞ્ચ વિશેષવત્

ધન્વદુર્ગમ્મહીદુર્ગં ગિરિદુર્ગન્તથૈવ ચ ॥
અદુર્ગં વૃક્ષદુર્ગઞ્ચ નરદુર્ગન્તથૈવ ચ

એષામન્યતમે દુર્ગે ધનધાન્યસમાયુતે ॥
હસ્ત્યશ્વરથસમ્પન્ને મણિભીરૂપશોભિતે

પત્ત્યાઢ્યે યોધબહુલે યુદ્ધોપકરણૈર્યુતે ॥
સુસઞ્ચિતે ધનાઢ્યે ચ બહુપેયે બહૂદકે

હસ્ત્યશ્વનરગોવૈદ્યસાંવત્સરયુતે શુભે ॥
ઘૃતતૈલૌષધિયુતે સર્વોપકરણૈસ્તથા

પ્રાકારપરિખાવપ્રગોપુરાટ્ટાલકૈર્યુતે ॥
પાપતસ્કરદુર્વૃત્તક્રુદ્ધલુબ્ધાદિવર્જિતે

દૈવજ્ઞસ્થપતિભ્યાન્તુ સંમત્યા શુભલક્ષણમ્ ॥
તત્રાવસેત્સ્વયં રાજા સર્વોપકરણૈર્યુતમ્

કુલીનાં રૂપસમ્પન્નાં સવર્ણાઞ્ચ નરાધિપઃ ॥
કુર્યાદ્ભાર્યાં સુશીલાઞ્ચ વિનીતાં ધર્મવત્સલામ્

તયા સહ સદા રાજા ગૃહસ્થાશ્રમચોદિતમ્ ॥
પઞ્ચયજ્ઞવિધાનન્તુ કારયેત પુરોહિતમ્

યજેચ્ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈઃ પૂજયેદ્દેવતાસ્તથા ॥
દેવતાયતનાન્કૂપાંસ્તડાગાંશ્ચૈવ કારયેત્ ॥

ઉદ્યાનાનિ વિચિત્રાણિ ગોબ્રાહ્મણગૃહાણિ ચ ॥
દુષ્ટદણ્ડઃ સતામ્પૂજા ધર્મેણ ચ ધનાર્જનમ્

રાષ્ટ્રરક્ષા સમત્વઞ્ચ વ્યવહારેષુ પઞ્ચકમ્ ॥
ભૂમિપાનામ્મહાયજ્ઞાઃ સર્વકલ્મષનાશનાઃ

ગણં લક્ષણસંયુક્તં તુરગઞ્ચાભિષેચયેત્ ॥
સલક્ષણં તથા રત્નં ખડ્ગકમ્બિભૃયાન્નૃપઃ

દુર્ગસ્થશ્ચ નિયુઞ્જીત ગ્રામેગ્રામે ચ પાલકાન્ ॥
દશગ્રામાધિપાંશ્ચાન્યં શતગ્રામાધિપાંસ્તથા

દેશેશ્વરાંસ્તથા કુર્યાન્નગરસ્થાન્વિશેષતઃ ॥
ગ્રામદોષાન્સમુત્પન્નાન્ ગ્રામપાલઃ શમં નયેત્

અશક્તશ્ચ દશેશાય સ તુ ગત્વા નિવેદયેત્ ॥
શતેશાય દશેશસ્તુ શતેશો દેશપાય ચ

ગ્રામાદિપાલકાનાં તુ શૌચાશૌચં નરાધિપઃ ॥
ચારૈઃ સુવિદિતં કુર્યાજ્જ્ઞાત્વા દુષ્ટાંશ્ચ ઘાતયેત્

રાજ્ઞો હિ રક્ષાધિકૃતાઃ પરસ્વાદાયિનઃ શઠાઃ ॥
ભૃત્યા ભવન્તિ પ્રાયેણ તેભ્યો રક્ષેદ્વસુન્ધરામ્

તથા ચ રક્ષાધિકૃતાનનુરૂપેણ યોજયેત્ ॥
વિભવેન દ્વિજ શ્રેષ્ઠાઃ પરીક્ષ્ય ચ પુનઃપુનઃ

રાજા કર્મનિયુક્તાનાં સ્ત્રીણાં પ્રેષ્યજનસ્ય ચ ॥
પ્રત્યહં કલ્પયેદ્ વૃત્તિં સ્થાનકર્માનુરૂપતઃ

આયદ્વારાંશ્ચ નોચ્છિન્દ્યાદ્વિશેષદ્વારકાનપિ ॥
સમ્યગ્બલિશ્ચ ગૃહ્ણીયાન્માલાકારોપમાં નૃપઃ

ક્રયવિક્રયમધ્વાનં ભક્તઞ્ચાસપરિવ્યયમ્ ॥
યોગક્ષેમઞ્ચ સમ્પ્રેક્ષ્ય વણિજો દાપયેત્કરમ્

યથા ફલેન યુજ્યેત રાજા કર્ત્તા ચ કર્મણામ્ ॥
તથાવેક્ષ્ય નરો રાષ્ટ્રે કલ્પયેત્સતતં કરમ્

પઞ્ચાશદ્ભાગ આદાયો રાજ્ઞામ્પશુહિરણ્યયોઃ ॥
ધાન્યાનાઞ્ચ તથા ષષ્ઠં સસ્યાનાઞ્ચ મહીક્ષિતા

।
ષષ્ઠમેવ તથા ભાગં માષાણાં મધુસર્પિષામ્ ॥
ગન્ધૌષધિરસાનાઞ્ચ પુષ્પમૂલફલસ્ય ચ

પત્રશાકતૃણાનાઞ્ચ ચર્મણાં દ્વૈદલસ્ય ચ ॥
મૃન્મયાનાઞ્ચ ભાણ્ડાનાં સર્વસ્યાશ્મમયસ્ય ચ

યત્કિઞ્ચિદપિ વર્ષસ્ય દાપયેત્કરસંજ્ઞિતમ્ ॥
વ્યવહારેણ જીવન્તં રાષ્ટ્રે રાજ્યં પૃથક્પૃથક્

રાજદૂતકરેભ્યશ્ચ ગૃહ્ણીયાત્પઞ્ચકં શતમ્ ॥
પઞ્ચપઞ્ચશતન્તત્ર સમિકઃ પ્રાપ્તુમહર્તિ

કારુકાઞ્શિલ્પિનશ્ચૈવ શૂદ્રધર્મોપજીવિનઃ ॥
એકૈકં કારયેત્કર્મ માસિમાસિ મહીપતિઃ

સ્વદેશપણ્યાચ્છુલ્કાંશં ગૃહ્ણીયાદ્દશમં નૃપઃ ॥
વિદેશપણ્યાચ્ચ તથા દેયમ્પઞ્ચશતં સમમ્

શુલ્કસ્થાનમ્ભવેદેકં ન દ્વિતીયં કથઞ્ચન ॥
શુલ્કં ભૂયસ્તુ ગૃહ્ણીતશ્ચૌરસ્યાપ્નોતિ કિલ્બિષમ્

ન ભિન્નકાર્ષાપણમસ્તિ શુલ્કં ન શિલ્પવૃત્તૌ ન શિશૌ ન દૂતે ॥
ન ભૈક્ષ્યલબ્ધેન હતાવશેષે ન શ્રોત્રિયે પ્રવ્રજિતે ન યજ્ઞે

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ રાજધર્મ્મનિરૂપણો નામ ત્રયોવિંશત્યધિકત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.324
ઋષય ઊચુઃ ॥
રાજ્ઞો ધર્મસ્ત્વયા પ્રોક્તો વ્યવહારાન્વવેક્ષણમ્ ॥
તદસ્માકં ત્વમાચક્ષ્વ ત્વં હિ સર્વવિદુચ્યસે

હંસ ઉવાચ ॥
આસીત્કૃતયુગે પૂર્વે પ્રજાધર્મનિબન્ધનઃ ॥
તતસ્ત્રેતાયુગે તેષાં ધર્મો નાશમુપાગમત્

ધર્મે નષ્ટે મનુષ્યાણાં વ્યવહારઃ પ્રવર્તિતઃ ॥
દ્રષ્ટા ચ વ્યવહારાણાં રાજા દણ્ડધરઃ કૃતઃ ॥

કુલાનિ શ્રેણયશ્ચૈવ ગણાશ્ચાધિકૃતો નૃપઃ ॥
દ્રષ્ટારો વ્યવહારાણાં ગુરવો હ્યુત્તરોત્તરમ્

વ્યવહારાન્નૃપઃ પશ્યેદ્વિદ્વદ્ભિર્બ્રાહ્મણૈઃ સહ ॥
ધર્મશાસ્ત્રાનુસારેણ રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ

કુલોદ્ગતા સ્થિતા ધર્મે મૃજાયુક્તાઃ શ્રુતાન્વિતાઃ ॥
રાજ્ઞા સભાસદઃ કાર્યા રિપૌ મિત્રે ચ યે સમાઃ ॥

અપશ્યતા કાર્યવશાદ્વ્યવહારાન્નૃપેણ તુ ॥ ॥
સભ્યૈઃ સહ નિયોક્તવ્યો બ્રાહ્મણઃ સર્વધર્મવિત્

ક્ષત્ત્રિયસ્ત્વથ વા વૈશ્યો ન તુ શૂદ્રઃ કદાચન ॥
યસ્ય રાજ્ઞસ્તુ વિષયે શૂદ્રો ધર્મવિવેચકઃ

તસ્ય સીદતિ તદ્રાષ્ટ્રં દુર્ભિક્ષવ્યાધિતસ્કરૈઃ ॥
વિવાદાદ્ દ્વિગુણં દંડં કૂટકૃત્સાક્ષિણસ્તથા

દ્વિગુણં ચ તથા સભ્યા રાગદ્વેષવ્યવસ્થિતાઃ ॥
દુર્મૃષ્ટવ્યવહારેણ રાજ્ઞા વિત્તં યદર્જિતમ્

ત્રિંશદ્ગુણં તુ દાતવ્યં બ્રાહ્મણેષ્વથ વાંભસિ ॥
સ્મૃત્યાચારવ્યપેતેન માર્ગેણાધર્ષિતઃ પરૈઃ

આવેદયતિ ચેદ્રાજ્ઞે વ્યવહારપદં હિ તત્ ॥
પ્રત્યર્થિનસ્તથા કુર્યાદાહ્વાનં પૃથિવીપતિઃ

અનાગચ્છઞ્જિતો રાજ્ઞા વિનેયઃ પુરુષો ભૃશમ્॥
નદીસન્તારકારણ્યદુર્દેશોપપ્લવાદિષુ

નાગસ્થો ન સ દંડ્યઃ સ્યાન્નાસૌ રાજ્ઞોપરાધ્યતિ ॥
નિવેષ્ટુકામો રોગાર્તો યિયક્ષુર્વ્યસને સ્થિતઃ

અભિયુક્તસ્તથાન્યેન રાજકાર્યરતસ્તથા ॥
ગવાં પ્રચારે ગોપાલાઃ સમ્પત્કાલે કૃષીવલાઃ

શિલ્પિનશ્ચૈવ તત્કાલં ચાયુધેયાશ્ચ વિગ્રહે ॥
અપાસ્તવ્યવહારાશ્ચ દૂતદાનો મુખી વ્રતે

વિષમસ્થશ્ચ નાસાધ્યા નચૈનાંશ્ચાહ્વયેન્નૃપઃ ॥
પ્રત્યર્થિનોઽગ્રતો લેખ્યં યથાવેદિતમર્થિનઃ

સમામાસતદર્ધાહર્જ્ઞાતિનામાદિચિહ્નિતમ્ ॥
શ્રુતાર્થસ્યોત્તરં લેખ્યં પૂર્વાવેદકસંનિધૌ

તતોર્થી લેખયેત્સદ્યઃ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસાધનમ્ ॥
ચતુર્ધા તચ્ચ કથિતં મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ

લિખિતં સાક્ષિણો ભુક્તિશ્ચતુર્થી વૈદિકી ક્રિયા ॥
સારસ્તુ વ્યવહારાણાં પ્રતિષ્ઠા સમુદાહૃતા

તત્સિદ્ધૌ સિદ્ધિમાપ્નોતિ વિપરીતમતોન્યથા ॥
અભિયોગમનિસ્તીર્ય નૈનં પ્રત્યભિયોજયેત્ । ૨૧ ॥
કુર્યાત્પ્રત્યભિયોગં ચ કલહે સાહસેષુ વ ॥
ઉભયોઃ પ્રતિભુવૌ ગ્રાહ્યૌ સમર્થૌ કાર્યનિર્ણયે ॥

સાહસસ્તેયપારુષ્યે હ્યભિશાપાત્યયે સ્ત્રિયમ્ ॥
વિવાદયેત્સદ્ય એવ કાલોઽન્યત્રેચ્છયા સ્મૃતઃ

દેશાદ્દેશાન્તરં યાતિ સૃક્કિણી પરિલેઢિ ચ ॥
લલાટં સ્વિદ્યતે ચાસ્ય મુખં વૈવર્ણ્યમેતિ ચ

પરિશુષ્યત્સ્ખલદ્વાક્યો વિરુદ્ધં બહુ ભાષતે ॥
અભિયોગેથ વા સાક્ષ્યે દુષ્ટઃ સ પરિકીર્ત્યતે

આકારૈરિઙ્ગિતૈર્ગત્યા ચેષ્ટિતૈર્ભાષિતેન ચ ॥
નેત્રવક્ત્રવિકારાભ્યાં ગૃહ્યતેંઽતર્ગતં મનઃ

ત્રિપક્ષાદ્વિજિતો જ્ઞેયસ્તૂત્તરસ્યાપ્રયચ્છતઃ ॥
સર્વેષ્વેવ વિવાદેષુ બલવત્યુત્તરા ક્રિયા

આધૌ પ્રતિગ્રહે ક્રીતે પૂર્વાત્તુ બલવત્તરા ॥
સર્વોપદ્રવકર્તારમેકદેશવિભાવિતમ્

સર્વસ્માદ્ધીયતે ચાર્થાદિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ ॥
બલોપધિનિવૃત્તાઁસ્તુ વ્યવહારાન્નિવર્ત્તયેત્

સ્ત્રીનક્તમન્તરાગારબહુશત્રુકૃતાઁસ્તથા ॥
રોગાર્ત્તભીતવ્યસનિબાલશિષ્યકૃતાનિ તુ

અકૃતાનિ વિજાનીયાત્તથા દાસકૃતાનિ તુ॥
ગુરોર્વાક્યેન શિષ્યસ્ય પિતૃવાક્યાત્સુતસ્ય ચ

દાસસ્ય સ્વામિવાક્યેન વ્યવહારસ્તુ સિદ્ધ્યતિ ॥
સ્ત્રીકૃતાન્યપ્રમાણાનિ કાર્યાણ્યાહુરનાપદિ

વિશેષતો ધનક્ષેત્રે દાયાદધનવિક્રમાઃ ॥
એતાન્યેવ પ્રમાણાનિ ભર્તા યદ્યનુમન્યતે

પુરઃ પત્યુરભાવેન રાજા વા પિતૃપુત્રયોઃ ॥
બાલ આષોડશાવર્ષાત્પૌગણ્ડશ્ચાભિશસ્યતે

પરતો વ્યવહારજ્ઞઃ સ્વતન્ત્રઃ પિતરં વિના ॥
અપ્રાપ્તવ્યવહારસ્ય સ્વાતંત્ર્યં માતુરુચ્યતે

અસ્વતન્ત્રકૃતાન્યાહુરપ્રમાણાનિ પંડિતાઃ ॥
નાનિયુક્તેન વક્તવ્યં વ્યવહારે કથંચન

અનિયુક્તવચો દણ્ડ્યો રાજા રુક્મસ્ય કૃષ્ણલમ્ ॥
નિયુક્તો ન નિયુક્તો વા વિદ્યા વાક્યમુદાહરન્

સર્વસ્વરહિતઃ કાર્યો લેખકોઽનૃતલેખકઃ ॥
લેખકસ્ય ચ સભ્યાનાં સાક્ષિણાં યશ્ચ દૂષકઃ

અનાહૂતસ્ય ચાહ્વાને આહૂતસ્ય ચ મોક્ષણે ॥
અજિતોઽસ્મીતિ મન્વાનો બ્રૂયાત્તં તુ પરાજિતમ્

રાજા તાન્વિનયેદ્વિપ્રાન્દંડેન દ્વિગુણેન ચ ॥
સભા વા ન પ્રવેષ્ટવ્યા વક્તવ્યં વાસમંજસમ્

અબ્રુવન્વિબ્રુવન્વાપિ નરો ભવતિ કિલ્બિષી ॥
પાદો ધર્મસ્ય કર્તારં પાદઃ સાક્ષિણમેવ ચ

પાદઃ સભાસદઃ સર્વાન્પાદો રાજાનમૃચ્છતિ ॥
રાજા ભવત્યનેનાસ્તુ નિન્દાર્હો યત્ર નિન્દ્યતે

એનો ગચ્છતિ કર્તારં મુચ્યન્તે ચ સભાસદઃ ॥
છલં નિરસ્ય ભૂતેન વ્યવહારાન્નયેન્નૃપઃ

ભૂતમપ્યનુપન્યસ્તં વ્યવહારેણ હીયતે॥
સપણશ્ચેદ્વિવાદઃ સ્યાતદ્ધનં દાપયેન્નરઃ॥
દણ્ડં ચ સ્વપણં ચૈવ ધનિકે ધનમેવ ચ

ન સા સભા યત્ર ન સંતિ વૃદ્ધા ન તે વૃદ્ધા યે ન વદંતિ ધર્મમ્॥
ન તદ્ધર્મં યત્ર ન સત્યમસ્તિ ન તત્સત્યં યચ્છલેનાનુવિદ્ધમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ખ૦ મા૦ સંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ વ્યવહારનિરૂપણો નામ ચતુર્વિંશત્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.225
હંસ ઉવાચ ॥
સંભોગો દૃશ્યતે યત્ર ન દૃશ્યેતાગમઃ ક્વચિત્ ॥
આગમઃ કારણં તત્ર ન ભોગસ્તત્ર કારણમ્

આગમેન વિશુદ્ધેન ભોગો યાતિ પ્રમાણતામ્ ॥
અવિશુદ્ધાગમો ભોગઃ પ્રામાણ્યં નૈવ ગચ્છતિ

આહંતૈવાભિયુક્તઃ સન્નર્થાનામુદ્ધરેત્પદમ્ ॥
ભુક્તિરેવ વિશુદ્ધા સ્યાત્પ્રાપ્તાનાં પિતૃતઃ ક્રમાત્

અન્વાહિતઃ ..... હેલે વિસ્પષ્ટયાચિતમ્ ॥
અપ્રત્યક્ષં ચ યદ્ભુક્તં ન ચેદ્ભોગેન જીર્યતે

પશ્યતોઽબ્રુવતો ભૂમેર્હાનિર્વિંશતિવાર્ષિકી ॥
પરેણ ભુજ્યમાનાયા ધનસ્ય દશવાર્ષકી

ત્રિભિરેવ તુ યદ્ભુક્તં પુરુષૈસ્તુ યથાવિધિ ॥
લેખ્યાભાવેપિ તં તત્ર ચતુર્થઃ સમવાપ્નુયાત્

આગમોપ્યધિકો ભુક્તેર્વિનાપૂર્વક્રમાગતાત્ ॥
આગમોપિ બલી નૈવ ભુક્તિસ્તત્રાપિ યત્ર ન

આધ્યાભિહસ્તા સ ભૃશં વિનેયા દણ્ડેન વિપ્રા દ્વિગુણેન રાજ્ઞા ॥
લોકે ન દુષ્ટઃ સ તુ કંટકઃ સ્યાત્પાપાત્મનાં મૂર્ધનિ તિષ્ઠતીતિ॥॥॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ ભોગલક્ષણવર્ણનો નામ પઞ્ચવિંશત્યુત્તરત્રિશતતમોઽધ્યાયઃ