Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.31.35

3.31
mārkaṇḍeya uvāca //
bhāvādhyāyamato vacmi tanme nigadataḥ śṛṇu //
hāsādyāḥ kathitā bhāvāḥ pañcāśattvekavarjitāḥ

paraceṣṭānukaraṇādyaddhāsyamupajāyate //
smitahāsābhihasitairabhineyasya paṇḍitaiḥ

iṣṭārthaviṣayaprāptau ratirityupajāyate //
saumyatvādabhineyā sā vāṅmādhuryādibhistathā

iṣṭabandhuviyogena dhananāśena pārthiva //
śoko bhavati tasya syādruditābhinayakriyā

krodhaścatuḥprakāraśca kartavyo nāṭyayoktṛbhiḥ //
ripujo gurujaścaiva bhṛtyajaḥ praṇayodbhavaḥ

niryantritaḥ sa śatrūṇāṃ gurūṇāṃ svedasaṃyutaḥ //
bhṛtyānāṃ ca dayāluḥ syātstrīṇāṃ ca praṇayodbhavaḥ

karmātiśayanirvṛttau vismayo harṣasaṃbhavaḥ //
siddhisthāne tvasau sādhyo romāñcahasanādibhiḥ

asau mohābhinirvṛttau vyavasāyanayātmakaḥ//
utsāhastvabhineyaḥ syādapramādakriyādibhiḥ

svāparādhasamudbhūtaṃ bhayaṃ nāmeha jāyate //
vepathutrāsapatanairabhineyasya sambhramaiḥ

bībhatsadarśanādyaistu jugupsā nāma jāyate

udvejanaissahṛllekhairabhineyo vikūṇanaiḥ//
dāridryeṣṭavināśe ca nirvedo nāma jāyate

parasparaviniḥśvāsaistasyābhinayanakriyā//
vānte virakte śrānte ca glāniḥ syāttapasā tathā

mandākramaṇakampādyaiḥ kṣāmatvenaṃ ca darśayet

cauryādibhirgṛhītasya śaṅkā nāmeha jāyate //
ākārāvaraṇaṃ tasyāḥ kāryaṃ digavalokanam //
parāparādhasambhūtā asūyā nāma jāyate

guṇanāśanavidveṣaiḥ sābhineyā tathā budhaiḥ //
madyopayogena mado jāyate ca tribhistathā

uttamādhamamadhyatvātpuruṣāṇāṃ svabhāvataḥ //
dṛgbhrameṇottamānāṃ syānmadhyānāṃ vākpralāpataḥ

/
adhamānāṃ ca patanairasambaddhaparikramaiḥ //
āyāsenādhamanāñca śramo nāmeha jāyate

gātramardanaviśvāsajṛmbhaṇaistatprayojayet //
garveṇa khedādrāgeṇa hyālasya syātsvabhāvataḥ

tasya prayogaḥ kartavyaḥ śayanāsanasevanāt //
daurgatyena manastāpāddainyaṃ nāmeha jāyate

/
hṛdayasya vitarkeṇa tasya tvabhinayo bhavet //
asthāne taskarāndṛṣṭvā trāsanairvividhaistathā

tatpratīkāraśūnyasya mohaḥ samupajāyate ///
vyasanenābhighātena vairānusmaraṇena ca

sarvendriyāṇāṃ mohena sa tu kāryaḥ prayoktṛbhiḥ //
smaraṇātpūrvavṛttānāṃ smṛtirnāmeha jāyate

bhṛśamutkṣepaṇāttasyāḥ prayogaḥ kāryalolanāt //
lokaṃ vṛttāntavijñānād vṛttirnāmeha jāyate

prayojyo labdhabhogena alabdhasya vivarjitam //
krīḍā nāmeha bhavati cāpalyāddharṣasaṃbhavā

krīḍanena prayojyā sā guruvākyapratikramaiḥ //
kṛtākāryasya rājendra vrīḍā nāmeha jāyate

adhomukhena sā kāryā mūle svīkaraṇena ca //
jñeyā capalatā rājanna vicāryā kriyāvatā

ayameva prayogasya tathaiva samudāhṛtaḥ // /
manorathānāṃ lābhe tu harṣo nāmeha jāyate

sukhaprasādaromāñcaprasvedairdarśayed budhaḥ //
sambhramājjāyate rājannāvega iti sarvadā

āḥ śabdaiḥ sahasānarthā darśanīyā budhaistu te //
viṣādasya samutpattiḥ kāryanāśena jāyate

nidrāniḥśvasitavyājaiḥ sābhineyā tathā bhavet //
utkaṇṭhākaraṇaiḥ sarvairautsukyaṃ nāma jāyate

ālasyagurugātratve dhyānenābhinavaiśca tat //
rātrijāgaraṇālasyamadairnidreha jāyate

netrābhimardanātkāryā jṛmbhaṇā gātragauravāt //
apasmārastu bhavati devādīnāṃ prakopataḥ

niḥsaṃjñatvaṃ samūrddhānaṃ tasyehābhinayo bhavet //
nidrāsamarthaṃ suptatvaṃ svapanaṃ tatra yojayet

nidrocchedāddhi bodhantu jṛmbhaṇaṃ tatra yojayet //
vidyāśauryadhanādiryairamarṣo nāma jāyate

śirasaḥ kampanaistasya kāryastvabhinayo budhaiḥ //
dhārṣṭyajaihmayādisambhūto hyavahitthobhayātmakaḥ

sarvāṃgagopanātkāryo'bhinayo nartanasya ca //
cauryādijātamarthasya glāniḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

vātaprāyastathonmādo yathā jñeyo viyogajaḥ //
asacceṣṭāpralāpena tasyābhinayakāraṇam//

vyādhibhirvā prahārairvā maraṇaṃ nāma jāyate //
kartavyobhinayastasya mūḍhendriyaviceṣṭanaiḥ

mahābhairavanādādyaistrāsaḥ samupajāyate //
saṃkṣiptāṅgaprakampādyaistasya tvabhinayo bhavet

vicāraṇārthe saṃdehaḥ kāryo bhūkṣepakampanaiḥ //
krodho'parādhādbhavati krodhābhinayadarśanaḥ

bhayoparādhajo jñeyo dṛgbhayābhinayātmakaḥ //
manorathāptijo harṣo romāñcena pradarśayet

bhītakrodhaśca ubhaye romāñcasya samudbhavaḥ //
svarabhedo bhayādraukṣyātsvarabhedena darśayet

śokānandasamudbhūtamaśru syādrodanena tu //
varṇāvaratvādvijñeyaṃ vaivarṇyaṃ nāṭyayoktṛbhiḥ

vaivarṇyaṃ nābhinetavyaṃ prayatnāttaddhi duṣkaram //
glāniḥ śaṅkābhyasūyā ca śramaścapalatā tathā

romāñcaharṣe nidrā ca unmādo mada eva ca//
svedaścaiva vahitthaśca bhāvā hāsyarase smṛtāḥ

ālasyogryajugupsābhirbhāvā hi parivarjitāḥ //
udbhāvayanti śṛṅgāraṃ rasamāsvādyasaṃjñakam

vedasyaiva ca cintā ca dainyaglānyaśrupātanam //
jaḍatā maraṇaṃ caiva vyādhiśca karuṇārase

asammohastathonmādo viṣādo mada eva ca //
mṛtyurvyādhirbhayaṃ caiva bhāvā bībhatsasaṃśrayāḥ

stambhaḥ svedaśca romāñco jugupsā vismayastathā //
pravego jaḍatā harṣo'sūyā daivādbhute rase //

svedaśca vepathuścaiva romāñco gadgadastathā //
matiścaiva tathogratvamamarṣo mada eva ca

romāñcaḥ svarabhedaśca krodho'sūyā dhṛtistathā //
garvaścaiva vitarkaśca vīre bhāvā bhavanti vai

ye cānye sāttvikā bhāvā nānābhinayayonijāḥ //
raseṣveteṣu te sarve vijñeyā nāṭyakovidaiḥ

bahūnāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhavedbahu //
sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ sañcāriṇaḥ smṛtāḥ

śṛṅgāraṃ trividhaṃ vindyādvā nepathyakriyātmakam //
aṅganepathyabhāvaśca hāsyaraudrau prakīrtitau

dharmārthabandhughātena karuṇastrividhaḥ smṛtaḥ //
yuddhavīraṃ dayāvīraṃ dānavīraṃ tathaiva ca

rasaṃ vīramiti prāhustajjñāstrividhameva ca //
vyājatrāsāparādhaiśca tridhā vidyādbhayānakam

na hyekarasajaṃ kāvyaṃ kiñcidasti prayogajam //
bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttirvṛttireva ca

ekonapañcāśadime samagrā bhāvavyavasthā gaditā mayā te //
yuktyā ca ye yatra rase niyuktāḥ proktaṃ tadapyatra narendracandra

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ekonapañcāśadbhāvanirūpaṇo nāmaikatriṃśattamo'dhyāyaḥ

3.32
śrīmārkaṇḍeya uvāca //
athāto mudrāhastān vyākhyāsyāmaḥ //
vāsasya prasāritāṅguṣṭhasyopari yadā kubjatarjanī bhavati tadoṅkāraḥ //
karamadhya gatāsu sarvāsvaṃgulīṣu kramātkubjīkṛtāsvaṅguṣṭhādyāsu a i u e o prasāritāsu a i u ū ai o aṃ mukulaḥ aḥ mukulaviśeṣaḥ aṅguṣṭhamūlagatayā parahastatarjanyā kramātkavargaḥ/
sarvādhaḥparaṃ rekhāgatayā tavargaḥ /
tadupari bavaśatayaiḥ pavargaḥ/
tarjanyādyastu prathamaparvagatayā pavargaḥ/
agreṣu śavargaḥ/
madhyamā nakhasparśe ra kṣa iti /
a vāsudevaḥ /
ā saṅkarṣaṇaḥ/ aṃ pradyumnaḥ /
aḥ aniruddhaḥ /
añjalipuruṣaḥ karayoḥ parasparapṛṣṭhalagnayoḥ /
kanīyasyā kanīyasī ceti, tarjanyā tarjanī aṅguṣṭhenāṅguṣṭha iti tārkṣyamudrā /
patākaḥ kuñcitāgrastālaḥ tiryakprasāritāṅguṣṭho makaraḥ/
kuñcitāṅgulirardhacandraḥ /
dṛśyaśikharau kanīyasyaṅgulyagralagnau /
saṃhatāṅguṣṭhaḥ śaṃkhaḥ /
aḥ kārau saṃhatau spaṣṭāṅgulau padmaḥ //
kubjāṅguṣṭho lakṣmīḥ /
makaraḥ prasāritāṅguliḥ /
śeṣastadupari śikhare bhogaśamanaḥ /
aḥ kāra eva prasāritamadhyamāṅgulirga ūuḥ /
tatraiva madhyamāṅguliḥ śikharagṛhītā garuḍavāhanam /
madhyamānāmikayoraṅguṣṭhayoścāgrayoge cakraḥ /
uparyupari kapitthayorupari cibuke gadā /
kapitthakubjamadhyamiko halaḥ /
karkaṭake sumūlam /
kapitthamadhyabhraṣṭāṅguliḥ /
carma kapitthaṃ pṛṣṭhatalāṅguliḥ khaḍgaḥ śikharo madhyabhraṣṭāṅgulirdhanuḥ /
tarjanīmadhyamikoṅguṣṭhānāṃ saṃhatānāṃ viyogāccharaḥ/
mukulasañcitakanīnikaḥ kaustubhaḥ /
dvau śikharau pṛthak vanamālā /
aḥ kāro pṛthaglagno nṛsiṃhaḥ /
śikharaprasāritakanīnikādho varāhaḥ /
i hayaśiraḥ /
oṃ vāmanaḥ /
vitali strivikramaḥ /
ardhacandro matsyaḥ/
adhomukhaḥ kujjapatākaḥ kūrmaḥ/
śikharaprasāritakanīyānūrdhvamukhāṅguṣṭho haṃsaḥ/
patākaḥ kubjakaramadhyo dattātreyaḥ//
kapitthaḥ paraśurāmaḥ /
dvau śikharau yuktau dāśarathī/
patākaḥ kṛṣṇaḥ/ tripatāko baladevaḥ /
śikharo viṣṇuḥ /
uttānapatākaḥ pṛthivī /
kubjaḥ patākaḥ prasāritoṅguṣṭha stoyaḥ /
aṅguṣṭhāgrāṅgulirnakhaparimārjito'gniḥ /
calatpatāko vāyuḥ /
tiryaṅmuṣṭiprasāritatarjanīko'ntarikṣam /
vitastidvayayogo vartulīkṛto'rkaḥ anāmikārdhena vakraścandraḥ /
sarvāsumukulitāsu prasārite madhyamā tarjanī naranārāyaṇau /
tatraiva prasāritāgranāsikā guṇāḥ brahmaviṣṇumaheśvarāḥ /
vāmasya prasāritāṅgulestadupari tathāvidha eva dakṣiṇaḥ kapilaḥ /
catasropyaṃgulyaḥ prasāritastanmūle kuñcitāṅguṣṭhaścāntarātmā toyaḥ /
prasāritakani ṣṭhiko ṛgvedaḥ /
saivānāmikayā saha prasārito yajurvedaḥ //
caturātmā prasāritāṃguṣṭhaḥ sāmavedaḥ /
veṣṭyamānāsvaṃgulīṣu karamadhyagamanena gāyatrī /
sāmavedo'dhomukhāṃguliḥ śikṣā /
saiva dakṣiṇadiśi nītā kalpaḥ /
tarjanyaṃguṣṭhayoge vyākaraṇam /
śikhareṃguṣṭhena tarjanīmadhyagena niruktam /
khaṭakāmukhābhyāṃ jyotiṣam /
adhomukhaśchandovicitiḥ //
etā rahasyamudrāste mayoktā nṛpasattama //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sāmānyāṃstānnibodha me //
iti śrīvi०mā०va०saṃ० tṛtīyakhaṇḍe rahasyamudrāvarṇano nāma dvātriṃśattamo'dhyāyaḥ

3.33
mārkaṇḍeya uvāca//
uttānaṃ tu karaṃ kṛtvā caturāṃgulikuñcitam //
aṃguṣṭhapārśvato yojyo bhasmamudrāprakārtitā

sā tiryagucchritāṃguliliṅgamudrā prakīrtitā //
aṃgulyastrayaḥ sako'syāgrāṃguṣṭhaparisaṃcitāḥ

tarjanīṃ prasṛtāṃ kṛtvā jaṭāmudrā prakīrtitā //
vetramudrā yadā tasyāṃ netrānte tarjanī bhaveta

bandhasthāṃ tu prakurvīta cāṃguṣṭhaṃ prasṛtaṃ tathā //
uttānaṃ mūrdhni saṃyojyaṃ śaśāṅkaṃ tu vinirdiśet

aṃgulyaḥ prasṛtāḥ sarvā vartulāḥ śṛṅgarūpakāḥ //
mūrdhni kṛtvā tu tāṃ mudrāṃ govṛṣaṃ tu vinirdiśet

tiryakkṛtvā tu taṃ hastaṃ sarvasaṅkucitāṃgulim //
aṃguṣṭhaṃ madhyamāveṣṭya paryastaṃ tu vinirdiśet

kaniṣṭhikāṃ saṅkucitāmaṃguṣṭhopari vinyaset //
kaniṣṭhānāmikāmadhye dakṣāṃguṣṭhaṃ prakīrtitam

uttānau tu karau kṛtvā anyonyāntaritāṃgulī //
kaniṣṭhikānte cāṃguṣṭhamananteti prakīrtitā

uttānaṃ dakṣiṇaṃ hastaṃ tvadho vāmaṃ tathopari //
karajānyonyasaṃyogāddharmasya parikīrtitā

sā caiva viparītā tu jñānasya parikīrtitam //
kaniṣṭhike dve cāṃguṣṭhau yugmīkṛtvā prasārayet

vairāgyasya bhavenmudrā sarvakarmakarī śubhā //
pṛṣṭhe pṛṣṭhaṃ tu saṃyojyaṃ karayorubhayorapi

kanīnyaṃguṣṭhayogena bhavatyaiśvaryameva ca //
padmākāro bhaveddhastaḥ kaniṣṭhātarjanīyutaḥ

catasra ucchritāḥ kṛtvā pṛṣṭhenyonyaṃ tu yojayet //
aṃguṣṭhāvekataḥ kṛtvā praṇālaṃ caiva kārayet

sakalasya bhavenmudrā duṣṭānāṃ śamanī śubhā //
trayaḥ saṅkucitā yatra kaniṣṭhāṃguṣṭhakekalāḥ

uttānaṃ dakṣiṇāṃguṣṭhaṃ vāmāṃguṣṭhena veṣṭayet //
dakṣiṇāṃgulibhiścātra vāmāṃguṣṭhaṃ tu veṣṭayet

vāmasyāṃgulibhiścātra tvaṃgulī pariveṣṭayet //
tarjanyau kuñcitau kṛtvā mudrā niṣkalarūpiṇī

uttānau tu karau kṛtvā aṃguṣṭhāṃgulikuñcitau //
karamadhyasthitā hyetā nakhām̐stāsāṃ tu gopayet

pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhe tu saṃyojya tvaṃguṣṭhau vinyasetsamam //
mālākāraṃ tataḥ kṛtvā devyā mudrā prakīrtitā

aṃguṣṭhoṃguṣṭhake yojyaḥ kaniṣṭhāyāṃ kaniṣṭhikā //
karamadhye tu tāṃ kṛtvā ṣaḍābhyāmekataḥ kuru

sakucya tu ṣaḍetāni śaktyākāraṃ tu kārayet //
skaṃdasya tu smṛtā mudrā abhedyā tridaśairapi

adhomukhaṃ karaṃ kṛtvā tisroṃgulyastu kuñcitāḥ //
tritālā madhyamā tatra kiṃcitsaṅkucitā bhavet

tarjanyāṃ yojayāṃguṣṭhe dantākāraṃ tu darśayeta //
vighnarājasya mudraiṣā sarvavighnapraṇāśinī

uttānau prasṛtau hastau tarjanyaṃguṣṭhasaṃvṛtau //
asya vāmau tu saṃyojya śakramudrā prakīrtitā

saṃkocya karajāṃ madhyāṃ hastayorubhayorapi //
prasṛtāṃguṣṭhamuttānāṃ yojyā mudrā hutāśane

adhomukhaṃ karaṃ kṛtvā yasya syātkuṃcitāṃguliḥ//
virūpākṣasya mudraiṣā bhavenmadhyā prasāritā

uttāne prasṛtāṃgulyaḥ kare bhavati vāruṇī //
tāmeva tu yadā tiryaktadā bhavati mārutī

nikuṃcitāśca tāḥ sarvāḥ kauberī tu prakīrtitā //
madhye prasāritāstisro mudreśānī prakīrtitā

brahmajā padmamudrā syādbhogo'naṃtasya kīrtitā //
vāmāsaktasya vāmāṃ tu dakṣiṇānāmapakrame

tayoragrāṇi gṛhṇīta tarjanyagradvayena tu //
saṃkocayetṣaḍetāni svāṃguṣṭhe tarjanīṃ nyaset

vajra eṣaḥ samākhyātaḥ śaktiḥ pūrvamudāhṛtā //
karau bāhudvayaṃ caiva daṇḍamudrā prasāritā

kaniṣṭhānāmike dvedve antaryāṃguṣṭhakuṃcitau //
catvāraḥ prasṛtā yugmaḥ khaḍgamudrā prakīrtitā

vartulāṃ tarjanīṃ kṛtvā aṃguṣṭhopari vinyaset //
dakṣiṇaṃ tarjanī caiva tasyāsye tu niyojayet

dakṣiṇaṃ kuṃcitaṃ kṛtvā tisro vāmāḥ prasāritāḥ //
muṣṭiṃ kṛtvā tu vāmena tvaṃguṣṭhaṃ tu samucchrayeta

aṃguṣṭhena tu saṃgṛhya patākā prasṛtā karā //
tiryakkaraṃ tu kṛtvā vai saṅkucya caturaṃgulīḥ

aṃguṣṭhaṃ prasṛtaṃ kṛtvā gadāmudrā tathā parā //
anyonyaṃ yojayeddhastau kaniṣṭhāṃguṣṭhayojitau

tadeva yugmaṃ prasṛtā śūlamudrā prakīrtitā //
nityaṃ prasārayeddhastaṃ svalpākāraṃ tu yojayet

madhyamekanyaseddvedve prasṛtāgre niyojayet //
tarjanīdvayaṃ saṃkucya madhyamāpṛṣṭhasaṃsthitā

dravyarūpā smṛtā hyeṣā ātmabhāve niyojayet //
uttānau tu karau kṛtvā ṣaḍeteṃgulayaḥ smṛtāḥ

samānāḥ susamānāśca yojitā vaiṣṇavī bhavet //
tarjanyau kuṃcite kṛtvā madhyamā pṛṣṭhato nyaset

kaniṣṭhopari cāṃguṣṭhau vṛtamudrā prakīrtitā //
uttānaṃ vāmahastaṃ ca dakṣiṇaṃ cāpyadhomukham

madhyamānāmike dve dve saṃkucyāṃguṣṭhasaṃsthite //
tarjanīkanyakā caiva madhyamābhyāṃ samākramet

dvitīyā dravyarūpī ca gandhamudrā prakīrtitā //
uttānau tu karau kṛtvā kaniṣṭhānāmikā tathā

saṃkocayitvā catvāro madhyame dve prasārayet //
aṃguṣṭhage ca tarjanyau puṣpamudrā prakīrtitā

uttānau tu karau kṛtvā ṣaḍaṃgulinikuṃcitau //
prasṛte tarjanīṃ kṛtvā cāgramagre niyojayet

tayormūle tathāṃguṣṭhau dhūmamudrā prakīrtitā //
tarjanyā tarjanī yatra kanīyasyā kanīyasī

catasra ucchritāḥ kṛtvā pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhe niyojayet //
aṃguṣṭhāvucchritau kṛtvā dīpamudrā prakīrtitā

ucchritāṃgulayaḥ sarvāḥ kanīyorubhayorapi //
pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhe tu saṃyojya aṃguṣṭhāgre niyojayet

naivedyamudrā kathitā phalakārakarā śubhā //
aṃgulyaḥ saṃhatāḥ sarvāstathā saṃkucitāśca yāḥ

puṣpamudrā vinirdiṣṭā dvitīyā yadunandana //
aṃguṣṭhau caikataḥ kṛtvā anāmā ca kanīyasī

madhyame dve ca saṃkocya anāmā pṛṣṭhato nyaset //
dattvā caiva tu tarjanyau madhyamāḥ parivinyaset

mahāmudrā bhavatyeṣā sarvadravyaprapūraṇī //
anāmā madhyame dve tu anyonyāntarite kṛte

saṃyojya madhyame svāgraṃ tarjanīdvayameva ca //
kaniṣṭhādye tathā dvedve svāgre nāmni niyojayet

ardhasthitau tathāṃguṣṭhau amṛtākhyā prakīrtitā //
caṇḍīśamudrā kathitā añjaliḥ kubjatarjanī //

astramudrā bhavedrājan padmaḥ syātsaṃhatāñjaliḥ //
dakṣiṇena tu hastena muṣṭiṃ baddhvā prayatnataḥ

aḍuṣṭhamunnataṃ kṛtvā vāmāṅguṣṭhe tu nikṣipet //
dakṣiṇāṃ ca tathā muṣṭiṃ vāmāṅgulyā tu veṣṭayet

sadyojātasya mudraiṣā kathitā pāpanāśinī //
iyameva viparyastā vāmadevasya kīrtitā

karasampuṭakaṃ kṛtvā vāmāṃ nāsāṃ tu kārayet //
dakṣiṇe madhyamākuṃcya aṅguṣṭhau kuñcayettathā

śūlākāraṃ tataḥ kṛtvā hadayaṃ parivartayet //
aghorasya smṛtā mudrā sarvavighnavināśinī

uttānau tu karau kṛtvā anāmādvayakuñcitau //
tasyāmupari cāṅguṣṭhau tarjanyau dve ca kuñcite

madhyānāme tu te dve tu kaniṣṭhāmekato nyaset //
mudraiṣā vajrasaṃjñasya sarvaduṣṭanivāraṇī

kaniṣṭhānāmike dvedve antarāntarayojite //
ākuñcyāntarite yojye śeṣe caiva prasārite

īśānasya bhavenmudrā sarvakarmakarī śubhā //
tarjanyau kuñcite kṛtvā tathaiva ca kanīyasī

adhomukhāṃ spṛṣṭanakhāṃ sthitāṃ madhye karasya tu //
catasraścocchritāḥ pṛṣṭhe tvaṅguṣṭhāvekataḥ kuru

nālavyavasitau dvau tu mudrā vyomnaḥ prakīrtitā //
muṣṭiṃ baddhvā tu vāmena tarjanīṃ samprasārayet

grāhyā dakṣiṇamuṣṭyā tu mudrā sarvātmanā bhavet //
vāmamuṣṭau tathāṅguṣṭhaṃ dakṣiṇaṃ prakṣipedbudhaḥ

karajā pṛṣṭhato yojyā mudraiṣā śivasaṃjñitā//
aṅgulyontarhitāḥ sarvā vartulā garbhasaṃsthitā

prasṛtā madhyamā yuktā śikhāmudrā prakīrtitā //
adhomukhāstu vai tisraḥ tiryaktāśca susaṃsthitāḥ

kanīyasyupari tvāsāṃ tāśca sarvā adhomukhāḥ //
tāsāmupari cāṅguṣṭhe dakṣiṇaṃ samprayojayeta

vāme dharmajñamudraiṣā kathitā lāṅgalasya tu //
bandhe tvanāmikā tvasminmudrā hyastrasya kīrtitā

uttānau tu karau kṛtvā ubhāvekatra yojayeta //
karajāstu smṛtāḥ sarvā mudrā gāyatrasaṃjñitāḥ

muṣṭau prasārayedekāmaṃgulīṃ tu kramānnṛpa //
tarjanyantāṃ kaniṣṭhādyāṃ śaktimudrā prakīrtitā

hṛdi nyasto'ñjalirjñeyo namaskāro narādhipa //
kapitthayajanīṃ gṛhya śikhareṇa dhvajo bhaveta

aṅguṣṭhe yojya tarjanyau hastottānau smṛtāṅgulī //
maṇibandhau nipīḍyaiva śaśikarṇī bhavennṛpa

sampuṭīkṛtya hastau dvau kiñcitsaṅkucitāṅguliḥ //
mukulā tu samākhyātā paṅkajaṃ prasṛtaiva sā

uttāno tu sṛtau hastau kṛtvāṅguṣṭhau tu kuñcitau //
madhyasaṃsthau karau kṛtvā āvāhanyāstu lakṣaṇam

aṅguṣṭhau kuñcitau dvau tu svakīyāṅguliveṣṭitau //
ubhau cābhimukhau hastau yojayitvā tu riṣṭrarā

uttānaṃ dakṣiṇāṅguṣṭhaṃ vāmāṅguṣṭhena veṣṭayet //
bhrāmayedvartulāṅguṣṭhā mudrā proktā visarjane

vitastidvayasaṃyogādbhadramudrā prakīrtitā //
muṣṭiḥ pramārjitā jñeyā liṅgamudrā tathaiva ca

sandaṣṭe mārjitāvoṣṭhau tīrṇamudrā prakīrtitā //
prasāritau bhujau kṛtvā bhujāgrau kuñcitau tathā

agrāgrau kuñcitāṃśena karapallavasannibhau //
tarjanīṃ kuñcitāṃ kṛtvā aṅguṣṭhopari vinyaset

nikubjau bāhudaṇḍau tu badhnīyācca pṛthakpṛthaka //
kairiṇī nāma mudraiṣā kathitā sūryadevatā

padmākārau karau kṛtvā saṃśliṣṭau grathitāṅgulīḥ //
aṅgulyā kārayettasminviśvamudreti kīrtitā

sammukhau tu karau kṛtvā saṃśliṣṭau grathitāṅgulīḥ //
kaniṣṭhāmadhyame yojyau tarjanyau madhyame tathā

hṛdi mūrdhni śikhābandhe mudreyaṃ vyomasaṃjñitā //
muṣṭibandhocchritāṃ kṛtvā madhyahastasya tarjanīm

tālaśabdakṛtāsau tu mudrā cāsrasya kīrtitā //
madhyamā tarjanī caiva savyahastasya cocchrite

kaniṣṭhānāmike kubje sāṅguṣṭhenaiva saṃjñitā //
netrapradarśitā jñeyā govṛṣāgamane tathā

uttānau tu karau kṛtvā sarvāṅgulyo vikuñjitāḥ //
kṛtvā copari cāṅguṣṭhaṃ cālayeta punaḥ punaḥ

sarvāsāmeva śaktīnāṃ mudraiṣā samprakīrtitā //
dīptā sūkṣmā jayā bhadrā vibhūtirvimalā tathā

amoghā vidyutā caiva navamā sarvatomukhī //
iti nāmāni śaktīnāṃ sarahasyāni nirdiśet

sammukhau tu karau kṛtvā śliṣṭau caiva prasāritau //
iyaṃ mudrā namaskāre ravi sānnidhyakāriṇī

anāmikāyāḥ sandeśo ravimudrā prakīrtitā //
somamudrā madhyamayā bhīmamudrā hyanāmayā

kanīyasyā budhe mudrā unmūle jīvasaṃjñitā //
anāmikāmūlagā tu śukramudrā prakīrtitā

madhyamāmūlagāṃguṣṭhā śanimudrā prakīrtitā //
tarjanīmūlagāṃguṣṭhe rāhu mudrā prakīrtitā

tarjanī calanājjñeyā ketumudrā narādhipa //
vāmahastena śikharāḥ krodhamudrā prakīrtitā

sampuṭau tu karau kṛtvā vāmocchrāyāṃ narādhipa //
eṣā varāhamudrā tu sarvakarmakarī śubhā

vāmena veṣṭitau hastau dakṣiṇā bhairavī bhavet //
hastāvadho mukhau yatra dṛṣṭiścādhastathā bhavet

pātālabhañjinī nāma mudraiṣā kathitā nṛpa //
kapitthānāmikā dīrghāstambhanī tu nigadyate

karamadhyāttu saṃgrāhyamiva madhyena cāhatam //
evaṃ madhyena saṃyuktā krodhinī parikīrtitā

sahamadhyā tu saṃgrāhyā khātamadhye dvidhāhatam //
evamadhyena saṃyuktā vīryamudrā prakīrtitā

evamadhyena saṃyuktaṃ bhairavī cāparā bhavet //
kṣetramadhyā tu saṃgrāhyā iramadhyena saṃyutam

evamadhyena ca krāntaṃ stambhanī cāparā bhavet //
lasanmadhyā tu saṃgrāhyamekamadhyena cāhatam

pātālabhañjanī nāma mudreyamaparā bhavet //
tarjanī madhyamā caiva tathā caiva tvanāmikām

madhyaparvasu saṃyuktāṃ pṛṣṭhataḥ kārayetkare //
śaṅkhamudreyamuddiṣṭā pūrvamuktā tathāparā //] ०३ //
prasārya sarvāścāṅgulyaḥ karapṛṣṭhe ca yojayet //
cakramudrā bhavetteṣāṃ pūrvamuktā tathāparā

kaṭibhāgapradeśe tu muṣṭistu triśirā bhavet //
gadā mudrā bhavatyeṣā sarvavighnapraṇāśinī

anyonyābhimukhau kṛtvā karau saṃveṣṭitāṅgulī //
sahāṅguṣṭhena nirdiṣṭā mudrā kaustubhasaṃjñitā

saṃspṛśya vahniśikhirāṃ vāmacakriṇakaṃ spṛśet //
iyaṃ mudrā vinirdiṣṭā vanamāleti pārthiva

anāmīnāśane dravye srajaṃ dravya karadvaye //
jaṃghāmadhyagatau kṛtvā cibuko'rdhasamāyutau

mukhaṃ vivṛtakaṃ kuryājjvalajjihvā tu lelihā //
eṣā mudrā mahāmudrā nārasiṃhīti kīrtitā

aṅguṣṭhaṃ muṣṭinā grāhyaṃ hyamudrāṃ parikīrtitā //
muṣṭiṃ baddhvaiva cāṅguṣṭhe tiryaggaṃ kārayecchiraḥ

spaṣṭā tu tarjanīmuṣṭau śikhāmudrā prakīrtitā //
tarjanīprāntasaṃlagne dve muṣṭī kavacaṃ bhavet

muṣṭī baddhvā tu hastau dve ubhayāṃguliyojitau//
gadāmudrā samākhyātā sarvakarmakarī śubhā // १ १२//
tarjanī tu tathāṅguṣṭhe pratiśliṣṭau tu kārayet //
śeṣāḥ prasāritāṅgulyo netramudrā bhavennṛpa

anāmyo'rdhelinau kṛtvā tarjanyānāṃ samaṃ śrayāt//
madhyamau connatau kṛtvā aṅguṣṭhau śleṣitau samau/

eṣā mudā samākhyātā divyā ca śiraso nṛpa//
añjaliḥ pramadā mudrā kṣipraṃ devaprasāritam

vandane hṛdayā mattā pūrvadakṣiṇato'parā //
ūrdhvo'ṅguṣṭho vāmamuṣṭirdakṣiṇo'ṅguṣṭhabandhanaḥ

saṃnyasya tasya cāṅguṣṭhau yasyā ūrdhvaṃ pratiṣṭhitam //
vāsudevasya mudraiṣā baddhā syātpāpanāśinī

hastayorubhayoreva kaniṣṭhāṅguṣṭhagarbhakau //
śeṣāḥ prasāritaḥ śliṣṭā mudrā saṅkarṣaṇasya tu

tarjanyāvardhataḥ śliṣṭau samāṅguṣṭhau tu śleṣitau //
eṣā muṣṭiṃ tataḥ kṛtvā mudrā pradyumnasaṃjñikā

aṅgulyau valitau yatra sūrpākārau tu kārayet//
veṣṭyāṅguṣṭhāvadhaḥ kāryāvaniruddhe tu kārayeta

ityuddeśe tu te proktā mudrāhastā mayā nṛpa //
darśayenmantrayuktānāṃ parāṃ siddhimabhīpsitām

yathāmantraṃ yathādevaṃ yathāvidhirataṃdritaḥ //
mantreṣu devatāyuktā bahvyo mudrāḥ prakīrtitāḥ

tāsāṃ mantraṃ tu vijñeyaṃ niyogo nṛpa iṣyate

etāvaduktaṃ nṛpa nṛttaśāstraṃ samāsataḥ pārthivavaṃśamukhya //
niḥśeṣametadgaditaṃ mahārthaṃ vistārataḥ sarvajagatpradhānam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde nṛttaśāstramudrā nāma trayastriṃśattamo'dhyāyaḥ

3.34
vajra uvāca //
nṛttamutpāditaṃ kena ṛṣiṇā daivatena vā //
etanme saṃśayaṃ chindhi tvaṃ hi sarvaviducyase

mārkaṇḍeya uvāca //
ekārṇave purā loke naṣṭasthāvarajaṃgame //
śeṣaparyaṅkaśayane supte madhuniṣūdane

saṃvāhyamānacaraṇe lakṣmyā yadukulodvaha //
nābhyāṃ tasya samutpannaṃ padmaṃ padmanibhekṣaṇa //

tatra jātaḥ svayaṃ brahmā devaḥ śubhacaturmukhaḥ //
daivaiḥ saha mahābhāga saśarīrairnarādhipa

padmodabindu sambhūtau tatraiva madhukaiṭabhau //
rajastamomayau corau dānavau tau bhayānakau

tato jagṛhaturvedānbrahmaṇastau narādhipa //
hata vedastato brahmā tuṣṭāva madhusūdanam

vedā me paramaṃ cakṣurvedā me paramaṃ balam //
dānavāpahṛtā vedā andho jātosmi śatruhan

evamuktastadā viṣṇurbrahmaṇā puruṣottamaḥ //
utthāya salilāttasmādbabhrāma salilāśaye

aṅgahāraiḥ sulalitaistathā padaparikramaiḥ //
tathā bhramantantaṃ devaṃ dadarśāyatalocanā

atīva lalitaṃ lakṣmīrjātarāgā viśeṣataḥ //
devopyaśvaśiro bhūtvā pātālatalagaḥ kṣaṇāta

sa daityāndṛṣṭavānvedāṃstyaktvāśvaśirasastanum //
jaghāna tau mahākāyau dānavau madhukaiṭabhau

hatvā vedasahāyastu samprāpto brahmaṇo'ntike //
dadau vedāṃstatastasmai devadevaḥ svayambhuve

dattvā vedāṃstataḥ prāha sṛṣṭiṃ kuru pitāmaha//
vedagrāmayuto brahmā sargaṃ cakre tataḥ prabhuḥ

śeṣasyāṅkagataṃ devaṃ lakṣmīḥ papraccha pārthiva//
lakṣmyuvāca //
devadeva jagannātha śaṅkhacakragadādhara

parikramaṃ mayā toye dṛṣṭaḥ salalitaḥ prabho //
atīva ramaṇīyāṅga kiṃ tatprabrūhi me prabho

śrībhagavānuvāca//
nṛttamutpāditaṃ hyetanmayā padmanibhekṣaṇe//
aṅgahāraiḥ sakaraṇaiḥ saṃyuktaṃ saparikramaiḥ

nṛttenārādhayiṣyanti bhaktimantastu māṃ śubhe //
trailokyasyānukaraṇaṃ nṛtte devi pratiṣṭhitam

etāvaduktvā tāṃ devo brahmāṇaṃ vākyamavravīta //
gṛhāṇa nṛttaṃ dharmajña lakṣyalakṣaṇasaṃyutam

etāvaduktvā brahmāṇaṃ grāhayāmāsa keśavaḥ //
tadgṛhītvā tato brahmā dadau rudrāya vedhase //
gṛhītvā tacca rudropi toṣayāmāsa keśavam //
tena nṛttena satataṃ deveśaṃ bhaktavatsalam

evamutpāditaṃ nṛttaṃ vāsudevena pārthiva //
ekārṇave purā loke naṣṭasthāvarajaṅgame

tataḥ prabhṛti deveśaḥ śaṅkaraḥ śaṅkaro nṛṇām //
nṛttenārādhayannāste devaṃ cakragadādharam

nṛtteśvaratvaṃ cāvāpa tuṣṭāva madhusūdanam //
so'pi tuṣyati nṛttena samyagārādhito haraḥ

anye ca devāstuṣyanti samyaṅ nṛttena toṣitāḥ //
āpyāyanaṃ paraṃ hyetatkathitaṃ tu divaukasām

etadeva hi devatvaṃ dīvyatāṃ satataṃ divi //
puṣpanaivedyadānebhyo nṛttadānaṃ viśiṣyate

svayaṃ nṛttena yaḥ kuryāddevadevasya pūjanam //
viśeṣeṇa mahābhāga tasya tuṣyati keśavaḥ

nṛttaṃ gītaṃ tathā vādyaṃ dattvā devāya viṣṇave //
sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute

nṛttena vṛttiṃ yaḥ kuryātsa tu varjyaḥ prayatnataḥ //
kuśīlavādyairyaḥ kuryānnṛttavikrayakārakaḥ

devatārādhanaṃ kuryādyastu nṛttena dharmavit //
sa sarvakāmānāpnoti mokṣopāyaṃ ca vindati

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargalokapradaṃ tathā //
īśvarāṇāṃ vilāsaṃ tu cārtānāṃ duḥkhanāśanam

mūḍhānāmupadeśaṃ tatstrīṇāṃ saubhāgyavardhanam //
śāntikaṃ pauṣṭikaṃ kāmyaṃ vāsudevena nirmitam

etāvaduktaṃ tava nṛttaśāstraṃ samāsato lokahitāya rājana //
nṛttena yatnaḥ puruṣeṇa kāryo lokadvayañjetumabhīpsatā vai

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde nṛttaśāstravarṇano nāma catustriṃśattamo'dhyāyaḥ

3.35
mārkaṇḍeya uvāca //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi citrasūtraṃ tavānagha//
urvaśīṃ sṛjataḥ pūrve citrasūtraṃ nṛpātmaja

nārāyaṇena muninā lokānāṃ hitakāmyayā//
prāptānāṃ vañcanārthāya devastrīṇāṃ mahāmuniḥ

sahakārarasaṃ gṛhya urvyāṃ cakre varastriyam //
citreṇa sā tato jātā rūpayuktā varāpsarāḥ

yāṃ dṛṣṭvā vrīḍitāḥ sarvā jagmustā devayoṣitaḥ //
evaṃ mahāmuniḥ kṛtvā citraṃ lakṣaṇasaṃyutam

grāhayāmāsa sa tadā viśvakarmāṇamacyutam //
yathā nṛtte tathā citre trailokyānukṛtiḥ smṛtā

dṛṣṭayaśca tathā bhāvā aṅgopāṅgāni sarvaśaḥ //
karāśca ye mahānṛtte pūrvoktā nṛpasattama

ta eva citre vijñeyā nṛttaṃ citraṃ paraṃ matam //
nṛtte pramāṇaṃ yenoktaṃ tatpravakṣyāmyataḥ śṛṇu

haṃso bhadro'tha mālavyo rucakaḥ śaśakastathā //
vijñeyāḥ puruṣāḥ pañca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

ucchrāyāyāmatulyāste sarve jñeyāḥ pramāṇataḥ //
svenevāṅgulamānena śatamaṣṭādhikaṃ bhavet

pramāṇaṃ nṛpa haṃsasya bhadrasya tu ṣaḍuttaram //
caturbhiradhikaṃ jñeyaṃ mālavyasya tathā nṛpa

śataṃ ca rucakasyoktaṃ daśonaṃ śaśakasya ca //
dvādaśāṅulavistārastāla ityabhidhīyate

aṅgulphantaccaturbhāgaṃ pādocchrāyaḥ prakīrtitaḥ //
dvau ca tālau tathā jaṅghe pādatulye ca jānunī

jaṃghātulyau tathā corū nābhistālaṃ tu meḍhrataḥ //
tāvacca nābhihadayaṃ hṛdayātkaṇṭha eva ca

kaṇṭhastālatribhāgaḥ syāttālaṃ ca vadanaṃ bhavet //
tālaṣaḍbhāgamapyuktaṃ lalāṭopari mastakam

madhye meḍhraṃ tu vijñeyamiti dairghyaṃ prakīrtitam //
tālaḥ proktaḥ karo rājanbāhū saptadaśāṅgulau

prabāhū tāvadevoktau vakṣasordhamathāṣṭakam/
etadāyāmataḥ proktaṃ mānaṃ haṃsasya pārthiva

anenaivānusāreṇa śeṣāṇāmapi kalpayet//
āyāmapariṇāhābhyāṃ samāḥ sarve narādhipa

sāmānyataste nṛpavarya mānaṃ proktaṃ mayā haṃsa narādhipasya //
pratyaṅgamānaṃ ca mayocyamānaṃ samāsatastvaṃ śṛṇu rājasiṃha

iti śrīviṣṇudhamottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde citrasūtre āyāmocchrāyamānavarṇano nāma pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ