Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.26.30

3.26
// mārkaṇḍeya uvāca // //
patākastripatākaśca tathā vaikartaremukhaḥ //
ardhacandro hyaṭālaśca gurutuṇḍastathāparaḥ

muṣṭiśca śikhirākhyaśca kapitthaḥ khaṭakāmukhaḥ //
sūcyardhaḥ padmakośaśca mṛgaśīrṣo mṛgasya ca

lāṅgūlaḥ kālapadmaśca caturo bhramarastathā //
haṃsāsyo haṃsapakṣaśca saṃdaṃśo mukulastathā

asaṃyutāḥ karā hyete dvāviṃśatirudāhṛtāḥ //
atha saṃyuktato hastāngadatastānnibodha me

aṃjaliśca kapotaśca karkaṭaḥ svastikastathā //
khaṭako vardhamānaśca utsaṅgo niṣidhastathā

dolaḥ puṣpapuṭaścaiva tathā makara eva ca //
gajadanto'vahitthaśca vardhamānastathaiva ca

ete vai saṃyutā hastā mayā proktāstrayodaśa //
nṛttahastāryupaścaiva bhūyo nāmni nibodhata

caturasrastathā vṛttastathā laghumukhau smṛtau //
tathā caiva tu vijñeyau hyarālakhaṭakāmukhau

āviddhavakrasaṃvyāsvau recitāvarddharecitau //
avahitthaḥ pallavito nitambaḥ keśavardhanau

latākhyau karihastau ca pakṣodyotā'rthavardhitau //
jñeyau garuḍapakṣau ca daṇḍapakṣau tathaiva ca /

/
ūrdhvamaṇḍalajau caiva pārśvamaṃḍalājāvapi //
pārśvārdhamaṇḍalau caiva uromaṇḍalakau tathā

iṣṭasvastikakāvanyau tathā vai padmakauśikau //
allipallavasaṃjñau ca tathā colvanasaṃjñitau

lalitau valitau caiva jñeyā nṛtyakarāḥ sadā //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi karāṇāṃ karmalakṣaṇam

prasāritāgrā sahitā yasyāṅgulyo bhavanti hi //
kuñcitaśca tathāṅguṣṭhaḥ sa patāka iti smṛtaḥ

eṣa prahāragrahaṇe rodhane syātpratāpane //
calitāṅgulirapyeṣa vāyuvṛṣṭinirūpaṇe

ūrdhvagaśca tathotsāhe chatrādiṣvapyadhomukhaḥ //
puṣkaraprahitastāle samaḥ pracalitāṅguliḥ

pakṣmotkṣepe recitaka utkṣiptaścaiva dhāraṇe //
asyaikānāmikā vakrā tripatākā tathā bhavet

āvāhane prayuñjīta mukuṭābhinaye'pyuta ///
acalāṅgulirapyeṣa laghupakṣinirūpaṇe ११८ //
tayānāsikayā kāryaṃ tathaivāśrupramārjanam //
maṅgalasparśanaṃ kāryaṃ śirasaśca niveśanam

śrotrasaṃvaraṇaṃ caiva kāryaṃ bhūmimukhena tu //
bhujaṅgānāmābhinayaṃ bhramarāṇāṃ tathaiva ca

tripatākā yadā haste bhavetpṛṣṭhāvalokinī //
tarjanī tu tadā jñeyaḥ kartarīmukhasaṃjñakaḥ

kāryo'yaṃ parivāreṣu bhinnaśca pataneṣu ca//
anāmikā tu sāṅguṣṭhā ardhacandre kare bhavet

bālacandrābhinayane bālasyāttaravastathā//
mekhalāṃ jaghanaṃ caiva kuryāccānena kuṇḍalam

khaṇḍapradeśinī kāryā aṅgulyaḥ kuṃcitāstathā//
śeṣā bhinnordhvavalitā mrarāleṅgulayaḥ kare

gāmbhīryasattvaśauṃḍīryakeśasaṃgrahaṇādiṣu //
svedasya cāpanayane śeṣe caiṣa karo bhavet // /

mrarālaḥ śukatuṇḍaśca vakritānāmikāṅguliḥ //
nāhantvamityathaitena nityaṃ cābhinayedbudhaḥ

aṅgulyo yasya hastasya talamadhye'grasaṃsthitāḥ //
tāsāmuparitāṅguṣṭhaḥ sa muṣṭiriti saṃjñitaḥ

eṣa prahāre vyāyāme nirdayastanapīḍane // /
sandhāraṇe'siyaṣṭyośca grahaṇe kuntadaṇḍayoḥ

ūrdhvāṅguṣṭho'yameva syātkaraḥ śikharasaṃjñitaḥ //
eṣa raśmigrahe kāryaścāpāṅkuśadhanurgrahe

/
muṣṭimadhyagatoṅguṣṭhaḥ kapittha iti kīrtitaḥ //
anenābhinayaḥ kāryo madhye cakre śare tathā

utkṣiptavakrā tu yadānāmikā sakanīyasī ///
asyaiva tu kapitthasya tataḥ syātkhaṭakāmukhaḥ

hotre chatragraha caiva karṣaṇe vyajane tathā //
sragdāmadhāraṇe kāryo hyasaṅkocosya saṃgrahaḥ

/
prasṛtā tarjanī cātra yadā sūcīmukhastadā //
niṣpādane cābhinayennetraśakramaheśayoḥ

asyāṅgulyastu vipulāḥ sahāṃṅguṣṭhena kuñcitāḥ ///
ūrdhvāhaṃsanakhasyaiva sa bhavetpadmakośakaḥ

śliṣṭoṅguṣṭho nimnamadhyaḥ patākohiśiro bhavet //
salilasya pradāne tu kāryā tena ca sūcanam //

adhomukhīnāṃ sarvāsāmaṅgulīnāṃ yadā bhavet //
kaniṣṭhāṅguṣṭhakā cordhvā tadā syānmṛgaśīrṣakaḥ

sūcite cchedite kāryaṃ śakyā svoccālane tathā //
tretāgnisaṃsthitā madhyā tarjanyaṅguṣṭhayoryadā

kāṅgule nāmikā vakrā tathā cordhvā kanīyasī //
anena khalu kartavyaṃ phalānāṃ tu nirūpaṇam

āvartyante karatale yasyāṅgulyaḥ karasya vai //
pārśvāgatavikīrṇāśca kolapadma iti smṛtaḥ

pratiṣedha kṛte yojyo nāsti śūnyeṣu cāpyatha //
tisraḥ prasāritāṅgulyastathā cordhvā kanīyasī

tasyā madhyāśritoṅguṣṭhaḥ karaḥ sa caturaḥ smṛtaḥ //
vacasāṃ viniyoge ca mādhye caiva prayojayet

anenaiva tathā kāryaṃ varṇānāṃ tu nirūpaṇam //
ūrdhvasthe ca nave cśvetaṃ rakte syādardhamaṇḍalam

maṇḍalaṃ na bhavetpītaṃ nīlaṃ ca mṛditaṃ bhavet //
svabhāvasthena kṛtsnaṃ ca śeṣā varṇāstathaiva ca

madhyamāṅguṣṭhasandeśo vakrā caiva pradeśinī //
ūrdhvamanyāḥ prakīrṇāśca bhramaraśca tadā bhavet

padmādigrahaṇe kāryaṃ karṇapūre tathāpyayam //
tarjanīmadhyamāṅguṣṭhā tretāgnisthā nirantaram //

bhaveyurhaṃsavaktrasya śeṣā hyanyāḥ prasāritāḥ //
ślakṣṇalāghavaniḥsāramārdaveṣu prayojayet

tiryak piṇḍīkṛtā yasminunnatā ca kaniṣṭhikā //
aṅguṣṭhaḥ kuñcitastvevaṃ haṃsapakṣa iti smṛtaḥ

gaṇḍasaṃśrayametena bhojanaḥ saparigrahaḥ //
sparśe caivānulāpārthe kārye saṃvāhane tathā

tarjanyaṅguṣṭhasaṃdaṃśastvarālasya yadā bhavet //
nirbhugnatalamadhyaśca sasandaṃśa iti smṛtaḥ

saṃdaṃśastrividho jñeyastvagraho mukhajastathā //
tathā pārśvakṛtaścaiva tasya karmāṇi me śṛṇu

sandaṃśagrahaṇe kāryaḥ śalyoddhāre tathāgrajaḥ //
ālekhārañjane caiva tarjanīpīḍane tathā

yajñopavītī pārśvasthaḥ śiraḥsaṃdarśane tathā //
samāgatāgrāṅguliko muktalaḥ padmakośakaḥ

devārcākaraṇe kāryo balo padmanirūpaṇe //
asaṃyutāḥ karā hyete yathāvatkīrtitā mayā

patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ sasphuṭoñjalirucyate //
devatānāṃ gurūṇāṃ ca pitṝṇāṃ ceṣyate punaḥ

anyonyapārśvasaktābhyāṃ karābhyāṃ syātkapotakaḥ //
śīte bhaye ca kāryo'yaṃ viniyogagame tathā

aṅgulyo yasya hastasya aḍulyantaraniḥsṛtāḥ //
sa karkaṭa iti jñeyaḥ kartavyastu vijṛmbhite

maṇibandhana vinyastāvarālau vardhamānakaḥ //
uttānau natapārśvasthau svastikaḥ parikīrtitaḥ

vistīrṇaṃ sarvametena ṛtavo gaganaṃ ghanam //
samudraścābhineyaḥ syādbhūmiśca manujeśvara

khaṭakaḥ khaṭake nyasya khaṭakā vardhamānakaḥ //
śṛṅgārārthe prayoktavyaḥ praṇāmakaraṇeṣu ca

arālau tu viparyastāvuttānau vardhamānakau //
utsaṅga iti vijñeyaḥ sparśasya grahaṇe paraḥ

muktalaṃ tu yadā hastaṃ kapitthaṃ pariveṣṭayet //
sa vijñeyastadā hasto niṣadho nāma nāmataḥ

saṃkṣipte caiva nikṣipte tathā kāryaḥ prapīḍite //
patākau lambitau hastau doleti parikīrtitāḥ //

dhyānādidāne kartavyo bhakṣyādikaraṇeṣu ca //
dvitīyapārśvasaṃśliṣṭaḥ pūrvaḥ puṣpapuṭaḥ smṛtaḥ

pūrvāṇi cābhineyāni karaṇāneva pārthiva //
patākau tu yadā hastau mūrtahastāvadhomukhau

uparyupari vinyastau tadā samakaraḥ karaḥ //
siṃhavyāghramṛgādyānāṃ kartavyo'bhinayo bhavet

añcitau kūrparāsā tu yadā syātsarpaśīrṣake //
gajadantastathā nāmnā kāryaḥ śailanibarhaṇe

śukatuṇḍau karau kṛtvā vakṣasyabhimukhāñcitau //
śanairadhomukhau viddhāvavahittha iti smṛtaḥ

daurbalyaśca site kāryo gātrāṇāṃ ca nidarśane//
jñeyo vai vardhamānastu haṃsapakṣau parāṅmukhau

jālavātāyanādīnāṃ prayogastena ceṣyate //
saṃyutānāṃ karāṇāṃ tu lakṣaṇaṃ kathitaṃ mayā

evaṃ jñeyāḥ karāḥ sarve nānārasasamudbhavāḥ //
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi nustuhastamapāśrayam

vakṣaso'ṣṭāṃgulasthau tu prāṅmukhau khaṭakāmukhau //
samānakūrparāsau tu caturasro prakīrtitau

haṃsapakṣau smṛtau hastau vyāvṛttau tālavṛntavat //
udvṛttāviti vijñeyāvatha va. tālavṛntakau

caturasrīkṛtau hastau haṃsapakṣīkṛtau tathā //
tiryaṅamukhāvūrdhvatalau jñeyau laghumukhāviti

tāveva maṇidhanvāṃtāvarālakacitau karau //
jñeyāvabhinaye tvetau hyarālakhaṭakāmukhau

bhujau sakūrparāgrau tu kuṭilāvartitau karau //
adhomukhatalāviddhāvāviddhāviti kīrtitau

sarpaśīrṣau yadā hastau bhavatāṃ svastika sthitau //
tiryakprasāritāsyau ca jñeyau sūcīmukhāviti

recitau cāpi vijñeyau haṃsapakṣādbhutabhramau //
prasāritottānatalau racitāveva saṃ jñitau

caturasro bhavedvāmaḥ savyahastaśca recitaḥ //
vijñeyo nāṭyatattvajñairevaṃ recitasaṃjñitaḥ

añcitau kūrparābhyāṃ tu tri patākau yadā karau //
kiṃcittiryaggatāvetāvāvahittha prakīrtitaḥ

maṇibandhananirmuktau śithilau pallavau smṛtau //
bāhu śīviniṣkrāntau nitambau parikīrtitau

aṃsadeśe pravṛttau tu paripārśvotthitau tathā //
vijñeyau keśabaṃdhākhyau karāvācāryasammatau

tiryakprasāritāveva pārśvasaṃsthau tathaiva ca //
latākhyau tu karau jñeyau nṛttābhinayanaṃ prati

samunnatā latāhastaḥ pārśvātpārśvaviloḍitaḥ //
dvitīyaḥ khaṭakākhyaśca karihastaḥ prakīrtitaḥ

kaṭiśīrṣaniviṣṭāgrau tripatākau yadā karau //
pakṣāvañcitakau vāme tadā jñeyau prayoktṛbhiḥ

tāveva tu parāvṛttau pakṣāghātau karāviti //
adhomukhatalāviddhau jñeyau garuḍapakṣakau

tathā prasāritabhujau daṇḍapakṣāviti smṛtau //
tau cordhvamaṇḍalau jñeyau gurudeśavivartanāt

tāveva pārśvavinyastau vijñeyau pārśvamaṇḍalau //
veṣṭitāveṣṭitau hastau tayormaṇḍalakau smṛtau

tāveva maṇibandhāntau svastikākṛtisaṃjñitau //
svastikāviti vikhyātau vikhyātau ca prakī rṇakau

dvāveva padmakośābhau padmakośāviti smṛtau //
karāvuddhe jitāgrau tu vijñeyāvalipallavau

ūrdhvaprasāritau viddhau vijñeyāvulvaṇāviti //
pallavau tu śirodeśe samprāptau lalitāviti

kūrparasvastikanyastau lalitāvalitau smṛtau //
saṃyutā viyutāścaiva nṛttahastāḥ prakīrtitāḥ

nānārtharasasaṃyuktaṃ prayogakālasaṃśrayam //
vijñeyaṃ nṛttahastānāṃ tena nābhihitaṃ mayā

ādhigraste jagante ca niyamasthe jagardite //
matte pramatte cintāyāṃ nābhineyaḥ karo bhavet

udveṣṭaṃ samaveṣṭaṃ ca viceṣṭitavivartite //
karmedaṃ nṛttahastānāṃ vijñeyaṃ ca caturvidham

kāryā lalitasaṃcārā nṛttahastāparā budhaiḥ//
lālityameva vijñeyaṃ vṛttasya pratibodhanam

deśaṃ kālaṃ prayogaṃ ca hyarthayuktimavekṣya ca //
hastā ete prayoktavyā strīṇāṃ nṝṇāṃ ca nartake

hastā mayaite kathitā nṛvīra sarvaṃ karāyattamidaṃ hi nṛttam //
yatnaśca kāryastu kareṣu tasmāccāturyalāsyābhinayopapannam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde nṛttahastavyavasthāvarṇano nāma ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ

3.27
mārkaṇḍeya uvāca //
vācikaśca tathā hāryastvāṅgikassāttvikastathā //
catuṣprakāro'bhinayaḥ kīrtito nāṭyakovidaiḥ //

vāciko vacasā proktaḥ śṛṇu hāryaṃ narādhipa //
caturvidhaṃ tu vijñeyaṃ prastolaṅkāra eva ca

tathāṅgaracanā caiva jñeyā sajjīvameva ca //
mṛdā vā dāruṇā vāpi vastreṇāpyatha carmaṇā

lohairanukṛtirvāpi prasta ityabhidhīyate //
devadānavayakṣāṇāṃ gajāśvamṛgapakṣiṇām

kāryāṇi pratiśīrṣāṇi nāṭyajñaiḥ prastakarmaṇā //
alaṅkārastu vijñeyo mālyābharaṇavāsasām

nānāvidhaḥ samāyoge hyaṅgopāṅgavinirgataḥ //
tacca kāryo nayo buddhvā niyogaṃ jātimeva ca

ādhipatyaṃ tathā sthānaṃ deśe ca nṛpasattama //
atoṅgaracanā tubhyaṃ vakṣyāmi nṛpa varṇajām

śveto raktastathā pītaḥ kṛṣṇo haritameva ca //
mūlavarṇāḥ samākhyātāḥ pañca pārthivasattama

ekadvitrisamāyogādbhāvakalpanayā tathā //
saṅkhyaivāṃtaravarṇānāṃ loke kartuṃ na śakyate

atyarthasamayogitvālloke'haṃ nṛpapuṃgava //
vibhāgaṃ sampravakṣyāmi varṇayoḥ śyāmagaurayoḥ

dviprakārā chaviryasmātsarvasyeha prakīrtitā //
gaurī pañcavidhā tatra śyāmā dvādaśadhā bhavet //

rukmagaurī dantagaurī sphuṭacandanagauryapi //
śaradghanacandrakavadgaurī pañcavidhā smṛtā

raktaśyāmyā bhavetpūrvaṃ mudgaśyāmā nirantaram//
tato dūrvāṃkuraśyāmā pāṇḍuśyāmā ca pārthiva

tataśca haritaśyāmā pītaśyāmā tato bhavet //
tataḥ priyaṅgukaśyāmā kapiśyāmā ca pārthiva // //१४/
tato nīlotpalaśyāmā cāṣaśyāmā tataḥ param//
tato raktotpalaśyāmā ghanaśyāmā tathā parā

dravyānurūpavarṇaistu tāsāṃ vyaktirudāhṛtā //
raṅgavyatikaraiḥ śobhāmadhikṛtya mahīyate

vakṣyāmi varṇāndevānāṃ matvāpatu viniścayam //
tatra yeṣāṃ na vakṣyāmi te kāryā gauravarṇakāḥ

śyāmastu vāsukiḥ kāryo nāgā gaurāstu dvāpare/
daityāśca dānavāścaiva rākṣasā guhyakānugāḥ

piśācā jalasaṅkāśā sammitāni tu varṇataḥ//
ṣaṭsu dvīpeṣu puruṣāḥ kartavyāḥ kanakaprabhāḥ //

jambūdvīpasya varṣeṣu muktvaikaṃ bhārataṃ nṛpa //
bhārateṣu tathā kāryā nānādeśabhavāstathā //

pulindā dākṣiṇātyāśca prāyaśo varṇato'sitāḥ //
śakāśca yavanāścaiva pahlavā vāhlikāśca ye

prāyeṇa gaurāḥ kartavyāḥ uttarāpathasambhavāḥ //
pāñcālāḥ śūrasenāśca tathā ye cātra māgadhāḥ

aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca prāyaśo varṇato'sitāḥ //
candravarṇā dvijāḥ kāryā rājanyāḥ padmasannibhāḥ

āpāṇḍurāstathā vaiśyāḥ śyāmā śūdrāśca varṇataḥ //
nānāvarṇāḥ smṛtā bhūtā gandharvāpsarasastathā

/
rājānaḥ padmavarṇābhā ye cāpi sukhino janāḥ //
kukarmāṇo grahagrastā vyādhitāstapa āśritāḥ

āyastakarmaṇaścaiva asitāḥ kulajālayaḥ //
varṇaḥ pratyakṣadṛṣṭasya kartavyaḥ sadṛśastathā

devagandharvasiddhānāṃ kumārāṇāṃ ca pārthiva //
śmaśru teṣāṃ na kartavyaṃ ye ca dīkṣāṃ samāśritāḥ

divyā ye puruṣāścaiva tathā vidyādharāśca ye //
śṛṅgāriṇo narendrāśca citraśmaśrudharāstathā

śuddhaṃ tu liṅgināṃ kāryaṃ tathāmātyapurodhasām //
madhyasthā ye ca puruṣā ye ca dīkṣāṃ samāśritāḥ

anirṇītapratijñānāṃ duḥkhitānāṃ tapasvinām //
munīnāṃ cirabaddhānāṃ dīrghaṃ śmaśru prakīrtitam

dharmapravṛttervaṃśaśca bhavecchūdro narādhipa //
vaṇijāṃ kaṃcukīyānāṃ brāhmaṇānāṃ tathaiva ca

rājñāṃ vicitro veśaḥ syādveśyāstrīṇāṃ ca yādava //
yathāliṅgaṃ bhavedveśastathānyeṣāṃ tu lokataḥ

trividhā mukuṭā jñeyā devapārthivasaṃśrayāḥ //
devānāṃ pārthivānāṃ ca kartavyāstu kirīṭakāḥ

devānāṃ saptaśikharāḥ pañcabhirbhūbhṛtāṃ tathā //
tribhiśca śikharaiḥ kāryā mahiṣīyuvarājayoḥ

senādhyakṣasya kartavyastathaikaśikharo nṛpa //
daityadānavayakṣāṇāṃ pannagānāṃ sarakṣasām

ekapaṭṭāstu vistīrṇā kartavyā mukuṭāḥ śubhāḥ //
vidyādharāṇāṃ siddhānāṃ vānarāṇāṃ tathaiva ca

granthimantastu kartavyā mukuṭāstu prayoktṛbhiḥ ///
devadānavagandharvāḥ kṛṣṇapakṣāḥ prakīrtitāḥ

daityadānavayakṣāśca piśācanāgarākṣasāḥ //
hariśmaśrukacāḥ kāryāstathā piṅgekṣaṇā nṛpa

kañcukīyāśca kartavyāstathā śuklaśiroruhāḥ//
amātyakañcukīyānāṃ tathā śreṣṭhapurodhasām

veṣṭanāpaṭṭabaddhāni pratiśīrṣāṇi kārayet//
piśāconmattabhūtānāṃ tāpasānāṃ tathaiva ca

anistīrṇapratijñānāṃ lambakeśaṃ bhavecchiraḥ//
bālānāmapi karttavyaṃ śikhiṇḍakavibhūṣaṇam

jaṭājūṭayutaṃ kāryaṃ munīnāmapi pārthiva //
ceṭānāmapi karttavyaṃ triśiraḥ khaṇḍameva ca

vidūṣakasya khalatiḥ syātkākapadameva ca//
śeṣāṇāmuktayogena śeṣajātisamāśrayam

sajjīva iti yatproktaṃ tasya vakṣyāmi lakṣaṇam//
praveśastu tiraścāṃ vai sajjīva iti saṃjñitaḥ

teṣāṃ prastena kartavyā prakṛtiḥ puruṣāṃtarā//
tathaivāyudhahastānāṃ kartavyā hetayaḥ śubhāḥ

evaṃ lokopacāreṇa svabuddhyā vibhavena ca //
nāṭyopakaraṇānīha yathāvatparikalpayet

hetipramokṣo na tu raṅgamadhye kāryo bhavetpārthivavaṃśamukhya //
āhāryametatkathitaṃ samāsādvakṣyāmyataścāṅgikameva tubhyam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde āhāryābhinayo nāma saptaviṃśo'dhyāya.

3.28
mārkaṇḍeya uvāca //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sāmānyābhinayaṃ tava //
tasminkāryaḥ prayatnastu nāṭyāntarapratiṣṭhitam

śabdaṃ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca //
indriyāṇīṃdriyārthāstu bhāvenābhinayed budhaḥ

kṛtvā sācīkṛtāṃ dṛṣṭiṃ śiraḥ kiṃcinnataṃ bhavet //
tarjanīkarṇadeśe tu śabdantvabhinayedbudhaḥ

kiñcidākuñcite netre kṛtvotphullā tvanāmikām //
ekaśvāso bhaveccāpi gandhamevaṃ vinirdiśet

indriyārthāstu pañcaite trividhāḥ parikīrttitāḥ //
iṣṭāstathā hyaniṣṭāśca madhyasthā nṛpasattama

gātraprahlādaneneha tathā pulakitena ca //
nitāntāsrakriyābhiśca sarvamiṣṭaṃ nirūpayet

parāvṛttena śirasā tathā cānena cakṣuṣā //
netranāsāñcitatvena hyaniṣṭamiti nirdiśet

madhyasthenaiva bhāvena madhyasthakaraṇaṃ bhavet ///
ātmānubhāvī yo'rthaḥ syādātmastha iti saṃjñitaḥ

parārthavarṇanaṃ yacca parastheti ca kīrtitam //
uttānau tu karau kṛtvā svastikau pārśvasaṃsthitau

udvāhitena śirasā tathā cordhvanirīkṣaṇam //
prabhātaṃ gaganaṃ rātriḥ pradoṣaṃ divasaṃ tathā

ṛtūnghanāndharāṃ caiva vistīrṇāśca jalāśayān //
diśograhānsunakṣatrādyaccānyatsvagataṃ nṛpa

tasya tvabhinayaḥ kāryo nānādṛṣṭisamanvitaḥ //
ebhireva karairbhūyaḥ stanaiśca śirasā tathā

adhonirīkṣitenātha bhūmiṣṭhānsamprayojayet //
candraṃ jyotsnāṃ mukhaṃ vāyuṃ sparśenābhinayedbudhaḥ

vastrāvaguṇṭhanātsūryaṃ rajodhūmānalāṃstathā //
bhūmitāpamathoṣṇaṃ ca kuryācchvāsābhilāpataḥ

ūrdhvakekaradṛṣṭyā tu madhyā hvasthaṃ divākaram //
udayāstagataṃ caiva vismayārthe pradarśayet

candraṃ vismitayā dṛṣṭyā tathā tārāśca darśayet //
sukhaspṛśyāni sarvāṇi romāṃcaṃ na tu darśayet

duḥkhāni ca tathodvegaṃ mukhasya tu vikūṇanaiḥ //
gambhīrodātta saṃyuktānarthānsauṣṭhavasaṃyutān

yajñopavītadeśasthamavālaṃ hastamādiśet //
hārāvahārayāgeṣu sragdāmasya ca darśane

bhramareṇa pradeśinyā dṛṣṭeḥ parigamena ca //
alaṃpadmākapīḍāyāḥ sarvārthagrahaṇaṃ bhavet

śravyaṃ śravaṇayogena dṛśyaṃ dṛṣṭivilokanaiḥ //
ātmasaṃsthaṃ parasthaṃ vā madhyasthaṃ vā vinirdiśet

vidyudulkāghanaravo visphuliṅgaviṣastathā //
pratodo'kṣinimeṣaśca tebhineyāḥ prayoktṛbhiḥ

mukhāvaguṇṭhanaṃ kāryaṃ bhramarādinivāraṇe //
kṛtvā svastikasaṃsthānau padmakośāvadhomukhau

siṃharśavānarādīnāṃ kartavyaṃ tu nirūpaṇam //
svastikau tripatākau tu gurūṇāṃ pādavandane

khaṭakāsvastikau cāpi pratodagrahaṇe bhavet //
ekādyānāṃ daśāntānāṃ saṃkhyā tvaṃgulibhirbhavet

daśākhyā ca śatākhyā ca sthānasaṃkhyā tataḥ param //
patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ vācā cābhinayo bhavet

chatradhvajapatākāśca vijñeyā daṇḍadhāraṇāt //
nānā praharaṇaṃ caiva vijñeyamiha vāraṇaiḥ

ekacitto hyadhodṛṣṭiḥ śiraḥ kiñcinnataṃ bhavet //
savyahastaśca saṃdaṃśasmite vyāne vitaṅkite

udvāhitaṃ śiraḥ kṛtvā haṃsapakṣaṃ pradakṣiṇam //
apatyarūpaṇe kāryamuśvāyaṃ ca prayoktṛbhiḥ

arālaṃ ca śiraḥ sthāne samudvāhyā ca vāmataḥ //
gate nivṛtte dhvaste ca śrāntaṃ vākyaṃ niyojayet

jitendriyatayā yuktaṃ prasannavadanaṃ tathā //
vicitrakusumālokāṃ śaradaṃ tu nirūpayet // /

gātrasya kampanāttajjñaistathā cānyābhilāṣitaḥ //
hemantastvabhidheyaḥ syātpuruṣairmadhyamādhamaiḥ

śirodantauṣṭhakampena gātrasaṃkocakena /ca //
kūjitaiśca sasītkāraiḥ śītasyābhinayo bhavet

prasādajananārambhairupabhogaiḥ sasambhramaiḥ //
vasantastvabhinetavyo nānāpuṣpapradarśanāt// /

svedāpamārjanāccāpi bhūmipātopajīvinaḥ //
uṣṇasya vāyoḥ sparśaśca grīṣmasyābhinayo bhavet

gambhīranādaśravaṇātprāvṛṣyabhi nayo bhaveta //
vacasābhinayaḥ kāryo ṛtūnāṃ sukhaduḥkhayoḥ

svabhāvābhinaye sthānaṃ puṃbhiḥ kāryaṃ tu vaiṣṇavam //
āyutaṃ cāvahityaṃ ca strībhiḥ kāryaṃ svabhāvataḥ

dhairyaśīlāṅgasampannaṃ puruṣāṇāṃ viceṣṭitam //
mṛtaśīlāṅgahāraistu strīṇāṃ kāryaṃ viceṣṭitam

āliṅgana tu kartavyaṃ smitaromāñcasaṃyutam //
romāñcena tu harṣaḥ syātkrodhamudvṛttacakṣuṣā

īrṣyā krodhastu kartavyo mālyābharaṇavarjitam //
śirasā kampanaṃ caiva marmabhaṃgaistathaiva ca

adhomukhaḥ saniḥśvāso duḥkhaṃ sandarśayennaraḥ //
bhūmihastābhighātena strīṇāṃ syādruditena tat /

ānandetisamudbhūtaṃ ruditaṃ dvividhaṃ smṛtam //
hṛṣṭena cāpyahṛṣṭena taṃ mukhena nirūpayet

sambhramāvegaceṣṭābhiḥ puruṣāṇāṃ bhayaṃ bhavet //
trāturanveṣaṇādeva uccairākranditena ca

narāliṅganataścaivaṃ bhayaṃ kāryaṃ bhavetstriyaḥ //
tripatākāṃgulībhyāṃ tu calitābhyāṃ prayojayet

śukaśca śārikā caiva sūkṣmā ye caiva pakṣiṇaḥ //
śikhisārasahaṃsādyāḥ sthalā ye ca svabhāvataḥ

pakṣāṅgahārairdvividhaistaiṣāmabhinayo bhavet//
bhūtāḥ piśācā yakṣāśca dānavā rākṣasāstathā

aṅgahārairvinirdeśyāḥ pratyakṣā na bhavanti ye //
pratyakṣā abhineyāḥ syustathodvegaiḥ savismayaiḥ

devānpraṇāmakaraṇaiḥ pratyakṣe tu narādhipa //
parokṣe vividhaiścihnaistathānukaraṇaiḥ śubhaiḥ

savyotthitena hastena tvarālena śiraḥ spṛśet //
narebhivādanaṃ hyetatkapolena tathā striyāḥ

mahājanaṃ sakhivaraṃ viṭadhūrtajanaṃ tathā //
parimaṇḍalasaṃjñena hastenābhinayedbudhaḥ

pravṛttānprāṃśuyogena vṛkṣāṃścaiva samutthitān //
prasāritābhyāṃ bāhubhyāmutkṣiptābhyāṃ pradarśayet

( samūhaṃ sumahatsenāṃ bahuvistīrṇameva ca //
patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ cotkṣiptābhyāṃ pradarśayet //)
śauryaṃ ca dhairyadarpaṃ ca garvamaudāryamucchrayam //
lalāṭasthānasaṃsthena tvarālena pradarśayet

prajño dehāmadāviddhau karau tu mṛgaśīrṣakau //
vistīrṇapradrutotkṣepau yojyau yatsyādupāvṛtam//

adhomukhottānatalaṃ hastaṃ kiṃcitprasāritam //
kṛtvā cābhinayo dve ca bilagrāhaṃ gṛhaṃ gṛham

kāmārtāñjvaritāṃścaiva śāpopahatacetasaḥ //
teṣāmabhinayaḥ kārya ucchvāsaiḥ kampanaistathā

pratyakṣābhinayaḥ kāryo dolāyāḥ paridolane //
ākāśaracanānīha vakṣyāmyātmagatāni ca

apavāritakaṃ caiva janāntikamathāpi ca //
parasambhāṣaṇaṃ yatsyāttadākāśavacaḥ smṛtam

anyairaśravaṇīyaṃ tu janānti kamihocyate//
apavāritakaṃ karṇe punaruktaṃ pracakṣate

hastamantaritaṃ kṛtvā tripatākaṃ prayoktṛbhiḥ/
janāṃtikaṃ prayoktavyamapavāritakaṃ tathā/

svapnāyate cābhinaye vācā gadgadayā bhavet //
vṛddhānāṃ yojayetṣāṭhyaṃ gadgadaskhalitākṣaram

asamāptākṣaraṃ caiva bālānāṃ tu kalasvanam//
dīrghocchvāsayutaṃ glānaṃ vyādhitānāṃ tu yojayet

ucchvāsena tu dīrgheṇa mṛtyukālaṃ tu nāṭayet//
gātranispaṃdabhāvena mṛtasyābhinayo bhaveta //
sāttvikābhinayaṃ vakṣye rasabhāveṣu pārthiva

etāvadevābhinaye tu tubhyaṃ śakyaṃ mayā pārthivamukhya vaktum //
nāṭyaṃ hi viśvasya yato'nukāraṃ kṛtsnaṃ tato vaktumaśakyamīśa

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sāmānyābhinayo nāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

3.29
mārkaṇḍeya uvāca //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi gītānāṃ lakṣaṇaṃ tava //
svabhāvenottuṅgagatau kāryaṃ jānukaṭīsamam

yuddhacārī pracāreṣu jānustanasamaṃ nyaset //
jvarānte ca kṣudhānte ca tapaḥśrānte rujānvite

vikṛte cāvahitthe ca tathautsukyasamanvite //
śṛṅgāre caiva śoke ca svacchanda gamane tathā

eteṣveva tu sarvatra sthirā kāryā gatirbudhaiḥ //
asvasthe kampite naiva bhaye vitrāsite tathā

āvege caiva harṣe ca kāryaṃ yacca tvarānvitam //
aniṣṭaśravaṇe caiva kṣepe cādbhutadarśane

api cātyayike kārye tathā caivārimārgaṇe //
aparādhānusāreṇa śvāpadānugatau tathā

evaṃvidheṣu kāryeṣu gatiṃ śīghrāṃ prayojayet //
gatiḥ śṛṅgāriṇī kāryā svasthakāmitasambhave

dūtīdarśitamārgastu hṛdyaveśaparikrame //
sasauṣṭhavasamāyuktairlayatālavaśonugaiḥ

pādayoranugau cāpi hastau kāryau prayoktṛbhiḥ //
pracchannakāmite gacchanna cātyarthaṃ vibhūṣitaḥ

kṛṣṇavāsāḥ padairmaṃdaiḥ śabdāśaṅkī muhurmuhuḥ //
vepamānaśarīraśca śaṅkitaḥ praskhalanmuhuḥ

aṅgasvabhāvanepathyo raudrastu trividho mataḥ //
rudhiraklinnadehastu padmāṃtrāṅgadharastathā

bahvāyudhadharo raudranepathyena prakīrtitaḥ //
rūkṣo nirbhartsanakatho nirghṛṇastu svabhāvataḥ

vividhasyāpi raudrasya catustālāntarāgatiḥ //
ahṛdyā tu mahī yatra śmaśānaraṇasaṅkulā

āsannā ca vikṛṣṭā ca tatra bībhatsikā gatiḥ //
gatirvīre ca karttavyā pādavikṣiptasaṃyutā

vismaye caiva harṣe ca vikṣiptapadavikramā //
gatiḥ sthirapadā proktā tathaiva karuṇārase

na tatra sauṣṭhavaṃ kāryaṃ na pramāṇaṃ tathāvidham //
vighūrṇitaśarīrā ca stabdhā ca śithilā gatiḥ

gāḍhaprahārite kāryā gatiḥ piṇḍitavigrahā //
drutā bhayānake kāryā stabdhā kāryavaśādatha

sattve tu vikṛte dṛṣṭe gatirvisphuritekṣaṇā //
tāpasānāṃ bhavenmandā yugamātrekṣaṇā gatiḥ /

hastasaṃsparśanānmandāpyandhakāre gatirbhavet //
rathasthasyāpi karttavyā gatirmandapadairatha

samapādaṃ budhasthānaṃ kṛtvā rathagatiṃ vrajet//
dhanurgṛhītvā hastena tathā caikena kūbaram

sūtaścāsya bhavedeva pratodagrahaṇākṛtiḥ //
vimānasthasya kartavyā gatirānaṃdinī bhavet

ārohāścāvarohāśca ūrdhvādhovīkṣaṇairgataiḥ //
maṇḍalāvartanaiḥ kāryamākāśagamanaṃ tathā

ṛjvāgatonnataiḥ pādairbhraśyamānastu khādbhavet //
ucchritārohaṇaṃ kāryamapakrāntapadairatha

tathāvataraṇaṃ kāryaṃ śaṃkitairiva saṃhitaiḥ //
utkṣiptapadasañcārā salile ca gatirbhavet

utkṣiptahastasañcārā pādapārohaṇe bhavet //
sūcīviddhairapakrāntaiḥ padaiḥ pārśvagatairatha

aṅkuśagrahaṇānnāgaṃ khalīnagrahaṇādbhayam //
pragraha grahaṇādeva anyeṣāṃ kārayedgatim

aśvayāne gatiḥ kāryā vaiśākhasthānakena ha //
pannagānāṃ gatiḥ kāryā padaiḥ svastikasaṃyutaiḥ // /

viṭasyāpi tu kartavyā gatirlalitavikramā //
kaṃcukīyasya kartavyā kampitā skhalitā gatiḥ

viṣṭambhanagatiprāṇā kṛśasyāpi gatirbhavet //
vyādhigrastasya ca tathā tapaḥśrāntasya caiva hi

dīrghādhvani gatasyāpi śanairmandaparikramā //
mattasya tu gatiḥ kāryā skhalitā pārśvayordvayoḥ

unmattasyāpi kartavyā gatistvabhinayakramā //
asambaddhapralāpī syānmalino lomaśastathā

vikalānāṃ gatiḥ kāryā yathā kāryānurūpataḥ //
sthūladehasya kartavyā gatirdehānukarṣiṇī

vidūṣakasya kartavyā gatirhāsyapradā tathā //
svabhāvajātaṃ vinyasya kuṭilaṃ vāmake kare

gatau rameta ceṭānāṃ dṛṣṭiścāryavicāriṇī //
nānādeśasamudbhūtā puruṣāṇāṃ svabhāvataḥ

śvāpadānāṃ paśūnāṃ ca gatiḥ kāryā narādhipa //
śeṣāṇāmarthayogena sthānakāni prayojayet

dhairyopapannā gatiruttamānāṃ madhyā gatirmadhyamasaṃmitānām //
drutā gatiśca pracurādhamānāṃ layatrayaṃ sattvavaśena yojyam

raṃge vikṛttā tu nṛpapradhāna gatāgataiḥ pādagatipracāraḥ //
kāryā vaśādeva gṛhasya nityaṃ samīkṣya raṅgaṃ tu yathānurūpam

strīṇāṃ gatiḥ syāllalitapracārā dhīrā narāṇāṃ ca tathoddhatā syāt //
gati pracāro'rthavaśena yojyaścaitāvaduktaṃ tava rājasiṃha

vayonurūpaḥ prathamastu veśo veśānurūpaśca gatipracāraḥ //
gatipracārānugataṃ ca nāṭyaṃ nāṭyānu rūpo'bhinayaśca kāryaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde gatipracāravarṇano nāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ

3.30
mārkaṇḍeya uvāca //
hāsyaśṛṃgārakaruṇāraudraghorabhayānakāḥ //
bībhatsādbhutaśāntākhyā nava nāṭye rasāḥ smṛtāḥ

śānto rasaḥ svatantrotra pṛthageva vyavasthitaḥ //
śṛṅgārāddhi bhaveddhāsyo raudrācca karuṇodayaḥ

vīrāccaivādbhutotpattirbībhatsācca bhayānakaḥ //
eteṣāmaṅgavarṇāśca sāttvikobhi nayaḥ smṛtaḥ

śāntasvabhāvavarṇastu rasaḥ prokto narādhipa //
śṛṅgārastu bhavecchyāmo rakto raudraḥ prakīrtitaḥ

sito hāsyaśca vijñeyaḥ kṛṣṇaścaiva bhayānakaḥ //
gauro vīrastu vijñeyaḥ pītaścaivādbhutaḥ smṛtaḥ

kāpotaḥ karuṇaścaiva nīlo bībhatsameva ca //
hāsyaḥ pramathadevastu śṛṅgāro viṣṇudaivataḥ

raudro raudrādhidevaśca karuṇo yamadaivataḥ //
bībhatsasya mahākālaḥ kāladevo bhayānakaḥ

vīro mahendradevaḥ syādadbhuto brahmadaivataḥ// śā
ntasya devo vijñeyaḥ paraḥ puruṣa eva tu

śāntasya tu samutpattirnṛpa vairāgyataḥ smṛtā//
sa cābhineyo bhavati liṅgagrahaṇatastathā

sarvabhūtadayādhyānamokṣamārgaprartanaiḥ//
nāsti yatra sukhaṃ duḥkhaṃ na dveṣo nāpi matsaraḥ

samaḥ sarveṣu bhūteṣu sa śāntaḥ prathito rasaḥ//
hāsyasya tu samutpattirasambaddhapralāpataḥ

asambaddhāttathā veśādbhavatīti viniścayaḥ //
ātmasthaśca parasthaśca dvividhaḥ sa ca kīrtitaḥ

ātmasthaśca svayaṃ hāsātparasthaḥ parahāsanāt //
uttamādhamamukhyānāṃ trividhaḥ sa bhavettadā

īṣadvikampitairgaṇḍaiḥ kaṭākṣaissauṣṭhavānvitaiḥ //
alakṣitadvijaṃ caiva uttamānāṃ smitaṃ bhavet

tathā darśitadantantu madhyamānāṃ prakīrtitam //
sāsraṃ tadadhamānāṃ syātsasvanaṃ ca mahībhujām

śṛṅgāro dvividhaḥ proktaḥ sambhogādvirahāttathā //
vipralambhakṛtasyātra nirvedo'bhinayakriyaḥ

vipralambhe tu nirdiṣṭāḥ kāmāvasthāstathā daśa //
cakṣuḥprītirvinirdiṣṭā prathamāyāṃ narādhipa

manasaśca tathā saṅgo dvitīyāyāṃ prakīrtitaḥ //
smaraṇaṃ ca tathā proktaṃ tṛtīyāyāṃ nirantaram

nidrābhedaścaturthyāṃ tu paṃcamyāṃ tanutā tathā //
vyāvṛttiviṣayebhyastu ṣaṣṭhyāṃ proktā narādhipa

lajjāpraṇāśaḥ saptamyāmunmādastadanantaram //
navamyāṃ tu tathā mūrcchā daśamyāṃ maraṇaṃ bhavet

dvayorujjvalayostatra sambhogābhinayo bhaveta //
sukhaprāyeṣṭasaṃpanno yatra mālyānulepakaḥ

puruṣapramadāyugmaṃ śṛṃgāra iti saṃjñitaḥ //
śokādbhavati rājendra tathaiva karuṇo rasaḥ

trastagātrādviniḥśvāsaparidevitarodanaiḥ //
mukhavaivarṇya śoṣaiśca tasyehābhinayo bhavet

krodhādbhavati raudrasya rasasya tu samudbhavaḥ //
raktatvanetrabhrukuṭikrodhāmarṣaiḥ sasāhasaiḥ

pīḍanaiḥ śastrasaṅghātaistasyehābhinayo bhaveta //
jugupsayā bhavati bībhatsasya samudbhavaḥ

nāsāvighūrṇanāttasya codvegena tathaiva ca //
āścaryeṇa samutpattiradbhutaṃ tatprakīrtitam

prasphuritākṣiromāñcairaṅgulībhramaṇādibhiḥ //
svedena cābhineyaḥ syādadbhutastu tathā rasaḥ

nāṭyasya mūlaṃ tu rasaḥ pradiṣṭo rasena hīnaṃ na hi vṛttamasti //
tasmātprayatnena rasāśrayasya vṛttasya yatnaṃ puruṣeṇa kāryam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rasavaṇarno nāma triṃśattamo'dhyāyaḥ