વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.31.35

3.31
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ભાવાધ્યાયમતો વચ્મિ તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥
હાસાદ્યાઃ કથિતા ભાવાઃ પઞ્ચાશત્ત્વેકવર્જિતાઃ

પરચેષ્ટાનુકરણાદ્યદ્ધાસ્યમુપજાયતે ॥
સ્મિતહાસાભિહસિતૈરભિનેયસ્ય પણ્ડિતૈઃ

ઇષ્ટાર્થવિષયપ્રાપ્તૌ રતિરિત્યુપજાયતે ॥
સૌમ્યત્વાદભિનેયા સા વાઙ્માધુર્યાદિભિસ્તથા

ઇષ્ટબન્ધુવિયોગેન ધનનાશેન પાર્થિવ ॥
શોકો ભવતિ તસ્ય સ્યાદ્રુદિતાભિનયક્રિયા

ક્રોધશ્ચતુઃપ્રકારશ્ચ કર્તવ્યો નાટ્યયોક્તૃભિઃ ॥
રિપુજો ગુરુજશ્ચૈવ ભૃત્યજઃ પ્રણયોદ્ભવઃ

નિર્યન્ત્રિતઃ સ શત્રૂણાં ગુરૂણાં સ્વેદસંયુતઃ ॥
ભૃત્યાનાં ચ દયાલુઃ સ્યાત્સ્ત્રીણાં ચ પ્રણયોદ્ભવઃ

કર્માતિશયનિર્વૃત્તૌ વિસ્મયો હર્ષસંભવઃ ॥
સિદ્ધિસ્થાને ત્વસૌ સાધ્યો રોમાઞ્ચહસનાદિભિઃ

અસૌ મોહાભિનિર્વૃત્તૌ વ્યવસાયનયાત્મકઃ॥
ઉત્સાહસ્ત્વભિનેયઃ સ્યાદપ્રમાદક્રિયાદિભિઃ

સ્વાપરાધસમુદ્ભૂતં ભયં નામેહ જાયતે ॥
વેપથુત્રાસપતનૈરભિનેયસ્ય સમ્ભ્રમૈઃ

બીભત્સદર્શનાદ્યૈસ્તુ જુગુપ્સા નામ જાયતે

ઉદ્વેજનૈસ્સહૃલ્લેખૈરભિનેયો વિકૂણનૈઃ॥
દારિદ્ર્યેષ્ટવિનાશે ચ નિર્વેદો નામ જાયતે

પરસ્પરવિનિઃશ્વાસૈસ્તસ્યાભિનયનક્રિયા॥
વાન્તે વિરક્તે શ્રાન્તે ચ ગ્લાનિઃ સ્યાત્તપસા તથા

મન્દાક્રમણકમ્પાદ્યૈઃ ક્ષામત્વેનં ચ દર્શયેત્

ચૌર્યાદિભિર્ગૃહીતસ્ય શઙ્કા નામેહ જાયતે ॥
આકારાવરણં તસ્યાઃ કાર્યં દિગવલોકનમ્ ॥
પરાપરાધસમ્ભૂતા અસૂયા નામ જાયતે

ગુણનાશનવિદ્વેષૈઃ સાભિનેયા તથા બુધૈઃ ॥
મદ્યોપયોગેન મદો જાયતે ચ ત્રિભિસ્તથા

ઉત્તમાધમમધ્યત્વાત્પુરુષાણાં સ્વભાવતઃ ॥
દૃગ્ભ્રમેણોત્તમાનાં સ્યાન્મધ્યાનાં વાક્પ્રલાપતઃ

।
અધમાનાં ચ પતનૈરસમ્બદ્ધપરિક્રમૈઃ ॥
આયાસેનાધમનાઞ્ચ શ્રમો નામેહ જાયતે

ગાત્રમર્દનવિશ્વાસજૃમ્ભણૈસ્તત્પ્રયોજયેત્ ॥
ગર્વેણ ખેદાદ્રાગેણ હ્યાલસ્ય સ્યાત્સ્વભાવતઃ

તસ્ય પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ શયનાસનસેવનાત્ ॥
દૌર્ગત્યેન મનસ્તાપાદ્દૈન્યં નામેહ જાયતે

।
હૃદયસ્ય વિતર્કેણ તસ્ય ત્વભિનયો ભવેત્ ॥
અસ્થાને તસ્કરાન્દૃષ્ટ્વા ત્રાસનૈર્વિવિધૈસ્તથા

તત્પ્રતીકારશૂન્યસ્ય મોહઃ સમુપજાયતે ॥।
વ્યસનેનાભિઘાતેન વૈરાનુસ્મરણેન ચ

સર્વેન્દ્રિયાણાં મોહેન સ તુ કાર્યઃ પ્રયોક્તૃભિઃ ॥
સ્મરણાત્પૂર્વવૃત્તાનાં સ્મૃતિર્નામેહ જાયતે

ભૃશમુત્ક્ષેપણાત્તસ્યાઃ પ્રયોગઃ કાર્યલોલનાત્ ॥
લોકં વૃત્તાન્તવિજ્ઞાનાદ્ વૃત્તિર્નામેહ જાયતે

પ્રયોજ્યો લબ્ધભોગેન અલબ્ધસ્ય વિવર્જિતમ્ ॥
ક્રીડા નામેહ ભવતિ ચાપલ્યાદ્ધર્ષસંભવા

ક્રીડનેન પ્રયોજ્યા સા ગુરુવાક્યપ્રતિક્રમૈઃ ॥
કૃતાકાર્યસ્ય રાજેન્દ્ર વ્રીડા નામેહ જાયતે

અધોમુખેન સા કાર્યા મૂલે સ્વીકરણેન ચ ॥
જ્ઞેયા ચપલતા રાજન્ન વિચાર્યા ક્રિયાવતા

અયમેવ પ્રયોગસ્ય તથૈવ સમુદાહૃતઃ ॥ ।
મનોરથાનાં લાભે તુ હર્ષો નામેહ જાયતે

સુખપ્રસાદરોમાઞ્ચપ્રસ્વેદૈર્દર્શયેદ્ બુધઃ ॥
સમ્ભ્રમાજ્જાયતે રાજન્નાવેગ ઇતિ સર્વદા

આઃ શબ્દૈઃ સહસાનર્થા દર્શનીયા બુધૈસ્તુ તે ॥
વિષાદસ્ય સમુત્પત્તિઃ કાર્યનાશેન જાયતે

નિદ્રાનિઃશ્વસિતવ્યાજૈઃ સાભિનેયા તથા ભવેત્ ॥
ઉત્કણ્ઠાકરણૈઃ સર્વૈરૌત્સુક્યં નામ જાયતે

આલસ્યગુરુગાત્રત્વે ધ્યાનેનાભિનવૈશ્ચ તત્ ॥
રાત્રિજાગરણાલસ્યમદૈર્નિદ્રેહ જાયતે

નેત્રાભિમર્દનાત્કાર્યા જૃમ્ભણા ગાત્રગૌરવાત્ ॥
અપસ્મારસ્તુ ભવતિ દેવાદીનાં પ્રકોપતઃ

નિઃસંજ્ઞત્વં સમૂર્દ્ધાનં તસ્યેહાભિનયો ભવેત્ ॥
નિદ્રાસમર્થં સુપ્તત્વં સ્વપનં તત્ર યોજયેત્

નિદ્રોચ્છેદાદ્ધિ બોધન્તુ જૃમ્ભણં તત્ર યોજયેત્ ॥
વિદ્યાશૌર્યધનાદિર્યૈરમર્ષો નામ જાયતે

શિરસઃ કમ્પનૈસ્તસ્ય કાર્યસ્ત્વભિનયો બુધૈઃ ॥
ધાર્ષ્ટ્યજૈહ્મયાદિસમ્ભૂતો હ્યવહિત્થોભયાત્મકઃ

સર્વાંગગોપનાત્કાર્યોઽભિનયો નર્તનસ્ય ચ ॥
ચૌર્યાદિજાતમર્થસ્ય ગ્લાનિઃ કાર્યા પ્રયોક્તૃભિઃ

વાતપ્રાયસ્તથોન્માદો યથા જ્ઞેયો વિયોગજઃ ॥
અસચ્ચેષ્ટાપ્રલાપેન તસ્યાભિનયકારણમ્॥

વ્યાધિભિર્વા પ્રહારૈર્વા મરણં નામ જાયતે ॥
કર્તવ્યોભિનયસ્તસ્ય મૂઢેન્દ્રિયવિચેષ્ટનૈઃ

મહાભૈરવનાદાદ્યૈસ્ત્રાસઃ સમુપજાયતે ॥
સંક્ષિપ્તાઙ્ગપ્રકમ્પાદ્યૈસ્તસ્ય ત્વભિનયો ભવેત્

વિચારણાર્થે સંદેહઃ કાર્યો ભૂક્ષેપકમ્પનૈઃ ॥
ક્રોધોઽપરાધાદ્ભવતિ ક્રોધાભિનયદર્શનઃ

ભયોપરાધજો જ્ઞેયો દૃગ્ભયાભિનયાત્મકઃ ॥
મનોરથાપ્તિજો હર્ષો રોમાઞ્ચેન પ્રદર્શયેત્

ભીતક્રોધશ્ચ ઉભયે રોમાઞ્ચસ્ય સમુદ્ભવઃ ॥
સ્વરભેદો ભયાદ્રૌક્ષ્યાત્સ્વરભેદેન દર્શયેત્

શોકાનન્દસમુદ્ભૂતમશ્રુ સ્યાદ્રોદનેન તુ ॥
વર્ણાવરત્વાદ્વિજ્ઞેયં વૈવર્ણ્યં નાટ્યયોક્તૃભિઃ

વૈવર્ણ્યં નાભિનેતવ્યં પ્રયત્નાત્તદ્ધિ દુષ્કરમ્ ॥
ગ્લાનિઃ શઙ્કાભ્યસૂયા ચ શ્રમશ્ચપલતા તથા

રોમાઞ્ચહર્ષે નિદ્રા ચ ઉન્માદો મદ એવ ચ॥
સ્વેદશ્ચૈવ વહિત્થશ્ચ ભાવા હાસ્યરસે સ્મૃતાઃ

આલસ્યોગ્ર્યજુગુપ્સાભિર્ભાવા હિ પરિવર્જિતાઃ ॥
ઉદ્ભાવયન્તિ શૃઙ્ગારં રસમાસ્વાદ્યસંજ્ઞકમ્

વેદસ્યૈવ ચ ચિન્તા ચ દૈન્યગ્લાન્યશ્રુપાતનમ્ ॥
જડતા મરણં ચૈવ વ્યાધિશ્ચ કરુણારસે

અસમ્મોહસ્તથોન્માદો વિષાદો મદ એવ ચ ॥
મૃત્યુર્વ્યાધિર્ભયં ચૈવ ભાવા બીભત્સસંશ્રયાઃ

સ્તમ્ભઃ સ્વેદશ્ચ રોમાઞ્ચો જુગુપ્સા વિસ્મયસ્તથા ॥
પ્રવેગો જડતા હર્ષોઽસૂયા દૈવાદ્ભુતે રસે ॥

સ્વેદશ્ચ વેપથુશ્ચૈવ રોમાઞ્ચો ગદ્ગદસ્તથા ॥
મતિશ્ચૈવ તથોગ્રત્વમમર્ષો મદ એવ ચ

રોમાઞ્ચઃ સ્વરભેદશ્ચ ક્રોધોઽસૂયા ધૃતિસ્તથા ॥
ગર્વશ્ચૈવ વિતર્કશ્ચ વીરે ભાવા ભવન્તિ વૈ

યે ચાન્યે સાત્ત્વિકા ભાવા નાનાભિનયયોનિજાઃ ॥
રસેષ્વેતેષુ તે સર્વે વિજ્ઞેયા નાટ્યકોવિદૈઃ

બહૂનાં સમવેતાનાં રૂપં યસ્ય ભવેદ્બહુ ॥
સ મન્તવ્યો રસઃ સ્થાયી શેષાઃ સઞ્ચારિણઃ સ્મૃતાઃ

શૃઙ્ગારં ત્રિવિધં વિન્દ્યાદ્વા નેપથ્યક્રિયાત્મકમ્ ॥
અઙ્ગનેપથ્યભાવશ્ચ હાસ્યરૌદ્રૌ પ્રકીર્તિતૌ

ધર્માર્થબન્ધુઘાતેન કરુણસ્ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ॥
યુદ્ધવીરં દયાવીરં દાનવીરં તથૈવ ચ

રસં વીરમિતિ પ્રાહુસ્તજ્જ્ઞાસ્ત્રિવિધમેવ ચ ॥
વ્યાજત્રાસાપરાધૈશ્ચ ત્રિધા વિદ્યાદ્ભયાનકમ્

ન હ્યેકરસજં કાવ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ પ્રયોગજમ્ ॥
ભાવો વાપિ રસો વાપિ પ્રવૃત્તિર્વૃત્તિરેવ ચ

એકોનપઞ્ચાશદિમે સમગ્રા ભાવવ્યવસ્થા ગદિતા મયા તે ॥
યુક્ત્યા ચ યે યત્ર રસે નિયુક્તાઃ પ્રોક્તં તદપ્યત્ર નરેન્દ્રચન્દ્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે એકોનપઞ્ચાશદ્ભાવનિરૂપણો નામૈકત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.32
શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથાતો મુદ્રાહસ્તાન્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥
વાસસ્ય પ્રસારિતાઙ્ગુષ્ઠસ્યોપરિ યદા કુબ્જતર્જની ભવતિ તદોઙ્કારઃ ॥
કરમધ્ય ગતાસુ સર્વાસ્વંગુલીષુ ક્રમાત્કુબ્જીકૃતાસ્વઙ્ગુષ્ઠાદ્યાસુ અ ઇ ઉ એ ઓ પ્રસારિતાસુ અ ઇ ઉ ઊ ઐ ઓ અં મુકુલઃ અઃ મુકુલવિશેષઃ અઙ્ગુષ્ઠમૂલગતયા પરહસ્તતર્જન્યા ક્રમાત્કવર્ગઃ।
સર્વાધઃપરં રેખાગતયા તવર્ગઃ ।
તદુપરિ બવશતયૈઃ પવર્ગઃ।
તર્જન્યાદ્યસ્તુ પ્રથમપર્વગતયા પવર્ગઃ।
અગ્રેષુ શવર્ગઃ।
મધ્યમા નખસ્પર્શે ર ક્ષ ઇતિ ।
અ વાસુદેવઃ ।
આ સઙ્કર્ષણઃ। અં પ્રદ્યુમ્નઃ ।
અઃ અનિરુદ્ધઃ ।
અઞ્જલિપુરુષઃ કરયોઃ પરસ્પરપૃષ્ઠલગ્નયોઃ ।
કનીયસ્યા કનીયસી ચેતિ, તર્જન્યા તર્જની અઙ્ગુષ્ઠેનાઙ્ગુષ્ઠ ઇતિ તાર્ક્ષ્યમુદ્રા ।
પતાકઃ કુઞ્ચિતાગ્રસ્તાલઃ તિર્યક્પ્રસારિતાઙ્ગુષ્ઠો મકરઃ।
કુઞ્ચિતાઙ્ગુલિરર્ધચન્દ્રઃ ।
દૃશ્યશિખરૌ કનીયસ્યઙ્ગુલ્યગ્રલગ્નૌ ।
સંહતાઙ્ગુષ્ઠઃ શંખઃ ।
અઃ કારૌ સંહતૌ સ્પષ્ટાઙ્ગુલૌ પદ્મઃ ॥
કુબ્જાઙ્ગુષ્ઠો લક્ષ્મીઃ ।
મકરઃ પ્રસારિતાઙ્ગુલિઃ ।
શેષસ્તદુપરિ શિખરે ભોગશમનઃ ।
અઃ કાર એવ પ્રસારિતમધ્યમાઙ્ગુલિર્ગ ઊઉઃ ।
તત્રૈવ મધ્યમાઙ્ગુલિઃ શિખરગૃહીતા ગરુડવાહનમ્ ।
મધ્યમાનામિકયોરઙ્ગુષ્ઠયોશ્ચાગ્રયોગે ચક્રઃ ।
ઉપર્યુપરિ કપિત્થયોરુપરિ ચિબુકે ગદા ।
કપિત્થકુબ્જમધ્યમિકો હલઃ ।
કર્કટકે સુમૂલમ્ ।
કપિત્થમધ્યભ્રષ્ટાઙ્ગુલિઃ ।
ચર્મ કપિત્થં પૃષ્ઠતલાઙ્ગુલિઃ ખડ્ગઃ શિખરો મધ્યભ્રષ્ટાઙ્ગુલિર્ધનુઃ ।
તર્જનીમધ્યમિકોઙ્ગુષ્ઠાનાં સંહતાનાં વિયોગાચ્છરઃ।
મુકુલસઞ્ચિતકનીનિકઃ કૌસ્તુભઃ ।
દ્વૌ શિખરૌ પૃથક્ વનમાલા ।
અઃ કારો પૃથગ્લગ્નો નૃસિંહઃ ।
શિખરપ્રસારિતકનીનિકાધો વરાહઃ ।
ઇ હયશિરઃ ।
ઓં વામનઃ ।
વિતલિ સ્ત્રિવિક્રમઃ ।
અર્ધચન્દ્રો મત્સ્યઃ।
અધોમુખઃ કુજ્જપતાકઃ કૂર્મઃ।
શિખરપ્રસારિતકનીયાનૂર્ધ્વમુખાઙ્ગુષ્ઠો હંસઃ।
પતાકઃ કુબ્જકરમધ્યો દત્તાત્રેયઃ॥
કપિત્થઃ પરશુરામઃ ।
દ્વૌ શિખરૌ યુક્તૌ દાશરથી।
પતાકઃ કૃષ્ણઃ। ત્રિપતાકો બલદેવઃ ।
શિખરો વિષ્ણુઃ ।
ઉત્તાનપતાકઃ પૃથિવી ।
કુબ્જઃ પતાકઃ પ્રસારિતોઙ્ગુષ્ઠ સ્તોયઃ ।
અઙ્ગુષ્ઠાગ્રાઙ્ગુલિર્નખપરિમાર્જિતોઽગ્નિઃ ।
ચલત્પતાકો વાયુઃ ।
તિર્યઙ્મુષ્ટિપ્રસારિતતર્જનીકોઽન્તરિક્ષમ્ ।
વિતસ્તિદ્વયયોગો વર્તુલીકૃતોઽર્કઃ અનામિકાર્ધેન વક્રશ્ચન્દ્રઃ ।
સર્વાસુમુકુલિતાસુ પ્રસારિતે મધ્યમા તર્જની નરનારાયણૌ ।
તત્રૈવ પ્રસારિતાગ્રનાસિકા ગુણાઃ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ।
વામસ્ય પ્રસારિતાઙ્ગુલેસ્તદુપરિ તથાવિધ એવ દક્ષિણઃ કપિલઃ ।
ચતસ્રોપ્યંગુલ્યઃ પ્રસારિતસ્તન્મૂલે કુઞ્ચિતાઙ્ગુષ્ઠશ્ચાન્તરાત્મા તોયઃ ।
પ્રસારિતકનિ ષ્ઠિકો ઋગ્વેદઃ ।
સૈવાનામિકયા સહ પ્રસારિતો યજુર્વેદઃ ॥
ચતુરાત્મા પ્રસારિતાંગુષ્ઠઃ સામવેદઃ ।
વેષ્ટ્યમાનાસ્વંગુલીષુ કરમધ્યગમનેન ગાયત્રી ।
સામવેદોઽધોમુખાંગુલિઃ શિક્ષા ।
સૈવ દક્ષિણદિશિ નીતા કલ્પઃ ।
તર્જન્યંગુષ્ઠયોગે વ્યાકરણમ્ ।
શિખરેંગુષ્ઠેન તર્જનીમધ્યગેન નિરુક્તમ્ ।
ખટકામુખાભ્યાં જ્યોતિષમ્ ।
અધોમુખશ્છન્દોવિચિતિઃ ॥
એતા રહસ્યમુદ્રાસ્તે મયોક્તા નૃપસત્તમ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સામાન્યાંસ્તાન્નિબોધ મે ॥
ઇતિ શ્રીવિ૦મા૦વ૦સં૦ તૃતીયખણ્ડે રહસ્યમુદ્રાવર્ણનો નામ દ્વાત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.33
માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
ઉત્તાનં તુ કરં કૃત્વા ચતુરાંગુલિકુઞ્ચિતમ્ ॥
અંગુષ્ઠપાર્શ્વતો યોજ્યો ભસ્મમુદ્રાપ્રકાર્તિતા

સા તિર્યગુચ્છ્રિતાંગુલિલિઙ્ગમુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
અંગુલ્યસ્ત્રયઃ સકોઽસ્યાગ્રાંગુષ્ઠપરિસંચિતાઃ

તર્જનીં પ્રસૃતાં કૃત્વા જટામુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
વેત્રમુદ્રા યદા તસ્યાં નેત્રાન્તે તર્જની ભવેત

બન્ધસ્થાં તુ પ્રકુર્વીત ચાંગુષ્ઠં પ્રસૃતં તથા ॥
ઉત્તાનં મૂર્ધ્નિ સંયોજ્યં શશાઙ્કં તુ વિનિર્દિશેત્

અંગુલ્યઃ પ્રસૃતાઃ સર્વા વર્તુલાઃ શૃઙ્ગરૂપકાઃ ॥
મૂર્ધ્નિ કૃત્વા તુ તાં મુદ્રાં ગોવૃષં તુ વિનિર્દિશેત્

તિર્યક્કૃત્વા તુ તં હસ્તં સર્વસઙ્કુચિતાંગુલિમ્ ॥
અંગુષ્ઠં મધ્યમાવેષ્ટ્ય પર્યસ્તં તુ વિનિર્દિશેત્

કનિષ્ઠિકાં સઙ્કુચિતામંગુષ્ઠોપરિ વિન્યસેત્ ॥
કનિષ્ઠાનામિકામધ્યે દક્ષાંગુષ્ઠં પ્રકીર્તિતમ્

ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા અન્યોન્યાન્તરિતાંગુલી ॥
કનિષ્ઠિકાન્તે ચાંગુષ્ઠમનન્તેતિ પ્રકીર્તિતા

ઉત્તાનં દક્ષિણં હસ્તં ત્વધો વામં તથોપરિ ॥
કરજાન્યોન્યસંયોગાદ્ધર્મસ્ય પરિકીર્તિતા

સા ચૈવ વિપરીતા તુ જ્ઞાનસ્ય પરિકીર્તિતમ્ ॥
કનિષ્ઠિકે દ્વે ચાંગુષ્ઠૌ યુગ્મીકૃત્વા પ્રસારયેત્

વૈરાગ્યસ્ય ભવેન્મુદ્રા સર્વકર્મકરી શુભા ॥
પૃષ્ઠે પૃષ્ઠં તુ સંયોજ્યં કરયોરુભયોરપિ

કનીન્યંગુષ્ઠયોગેન ભવત્યૈશ્વર્યમેવ ચ ॥
પદ્માકારો ભવેદ્ધસ્તઃ કનિષ્ઠાતર્જનીયુતઃ

ચતસ્ર ઉચ્છ્રિતાઃ કૃત્વા પૃષ્ઠેન્યોન્યં તુ યોજયેત્ ॥
અંગુષ્ઠાવેકતઃ કૃત્વા પ્રણાલં ચૈવ કારયેત્

સકલસ્ય ભવેન્મુદ્રા દુષ્ટાનાં શમની શુભા ॥
ત્રયઃ સઙ્કુચિતા યત્ર કનિષ્ઠાંગુષ્ઠકેકલાઃ

ઉત્તાનં દક્ષિણાંગુષ્ઠં વામાંગુષ્ઠેન વેષ્ટયેત્ ॥
દક્ષિણાંગુલિભિશ્ચાત્ર વામાંગુષ્ઠં તુ વેષ્ટયેત્

વામસ્યાંગુલિભિશ્ચાત્ર ત્વંગુલી પરિવેષ્ટયેત્ ॥
તર્જન્યૌ કુઞ્ચિતૌ કૃત્વા મુદ્રા નિષ્કલરૂપિણી

ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા અંગુષ્ઠાંગુલિકુઞ્ચિતૌ ॥
કરમધ્યસ્થિતા હ્યેતા નખાઁસ્તાસાં તુ ગોપયેત્

પૃષ્ઠં પૃષ્ઠે તુ સંયોજ્ય ત્વંગુષ્ઠૌ વિન્યસેત્સમમ્ ॥
માલાકારં તતઃ કૃત્વા દેવ્યા મુદ્રા પ્રકીર્તિતા

અંગુષ્ઠોંગુષ્ઠકે યોજ્યઃ કનિષ્ઠાયાં કનિષ્ઠિકા ॥
કરમધ્યે તુ તાં કૃત્વા ષડાભ્યામેકતઃ કુરુ

સકુચ્ય તુ ષડેતાનિ શક્ત્યાકારં તુ કારયેત્ ॥
સ્કંદસ્ય તુ સ્મૃતા મુદ્રા અભેદ્યા ત્રિદશૈરપિ

અધોમુખં કરં કૃત્વા તિસ્રોંગુલ્યસ્તુ કુઞ્ચિતાઃ ॥
ત્રિતાલા મધ્યમા તત્ર કિંચિત્સઙ્કુચિતા ભવેત્

તર્જન્યાં યોજયાંગુષ્ઠે દન્તાકારં તુ દર્શયેત ॥
વિઘ્નરાજસ્ય મુદ્રૈષા સર્વવિઘ્નપ્રણાશિની

ઉત્તાનૌ પ્રસૃતૌ હસ્તૌ તર્જન્યંગુષ્ઠસંવૃતૌ ॥
અસ્ય વામૌ તુ સંયોજ્ય શક્રમુદ્રા પ્રકીર્તિતા

સંકોચ્ય કરજાં મધ્યાં હસ્તયોરુભયોરપિ ॥
પ્રસૃતાંગુષ્ઠમુત્તાનાં યોજ્યા મુદ્રા હુતાશને

અધોમુખં કરં કૃત્વા યસ્ય સ્યાત્કુંચિતાંગુલિઃ॥
વિરૂપાક્ષસ્ય મુદ્રૈષા ભવેન્મધ્યા પ્રસારિતા

ઉત્તાને પ્રસૃતાંગુલ્યઃ કરે ભવતિ વારુણી ॥
તામેવ તુ યદા તિર્યક્તદા ભવતિ મારુતી

નિકુંચિતાશ્ચ તાઃ સર્વાઃ કૌબેરી તુ પ્રકીર્તિતા ॥
મધ્યે પ્રસારિતાસ્તિસ્રો મુદ્રેશાની પ્રકીર્તિતા

બ્રહ્મજા પદ્મમુદ્રા સ્યાદ્ભોગોઽનંતસ્ય કીર્તિતા ॥
વામાસક્તસ્ય વામાં તુ દક્ષિણાનામપક્રમે

તયોરગ્રાણિ ગૃહ્ણીત તર્જન્યગ્રદ્વયેન તુ ॥
સંકોચયેત્ષડેતાનિ સ્વાંગુષ્ઠે તર્જનીં ન્યસેત્

વજ્ર એષઃ સમાખ્યાતઃ શક્તિઃ પૂર્વમુદાહૃતા ॥
કરૌ બાહુદ્વયં ચૈવ દણ્ડમુદ્રા પ્રસારિતા

કનિષ્ઠાનામિકે દ્વેદ્વે અન્તર્યાંગુષ્ઠકુંચિતૌ ॥
ચત્વારઃ પ્રસૃતા યુગ્મઃ ખડ્ગમુદ્રા પ્રકીર્તિતા

વર્તુલાં તર્જનીં કૃત્વા અંગુષ્ઠોપરિ વિન્યસેત્ ॥
દક્ષિણં તર્જની ચૈવ તસ્યાસ્યે તુ નિયોજયેત્

દક્ષિણં કુંચિતં કૃત્વા તિસ્રો વામાઃ પ્રસારિતાઃ ॥
મુષ્ટિં કૃત્વા તુ વામેન ત્વંગુષ્ઠં તુ સમુચ્છ્રયેત

અંગુષ્ઠેન તુ સંગૃહ્ય પતાકા પ્રસૃતા કરા ॥
તિર્યક્કરં તુ કૃત્વા વૈ સઙ્કુચ્ય ચતુરંગુલીઃ

અંગુષ્ઠં પ્રસૃતં કૃત્વા ગદામુદ્રા તથા પરા ॥
અન્યોન્યં યોજયેદ્ધસ્તૌ કનિષ્ઠાંગુષ્ઠયોજિતૌ

તદેવ યુગ્મં પ્રસૃતા શૂલમુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
નિત્યં પ્રસારયેદ્ધસ્તં સ્વલ્પાકારં તુ યોજયેત્

મધ્યમેકન્યસેદ્દ્વેદ્વે પ્રસૃતાગ્રે નિયોજયેત્ ॥
તર્જનીદ્વયં સંકુચ્ય મધ્યમાપૃષ્ઠસંસ્થિતા

દ્રવ્યરૂપા સ્મૃતા હ્યેષા આત્મભાવે નિયોજયેત્ ॥
ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા ષડેતેંગુલયઃ સ્મૃતાઃ

સમાનાઃ સુસમાનાશ્ચ યોજિતા વૈષ્ણવી ભવેત્ ॥
તર્જન્યૌ કુંચિતે કૃત્વા મધ્યમા પૃષ્ઠતો ન્યસેત્

કનિષ્ઠોપરિ ચાંગુષ્ઠૌ વૃતમુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
ઉત્તાનં વામહસ્તં ચ દક્ષિણં ચાપ્યધોમુખમ્

મધ્યમાનામિકે દ્વે દ્વે સંકુચ્યાંગુષ્ઠસંસ્થિતે ॥
તર્જનીકન્યકા ચૈવ મધ્યમાભ્યાં સમાક્રમેત્

દ્વિતીયા દ્રવ્યરૂપી ચ ગન્ધમુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા કનિષ્ઠાનામિકા તથા

સંકોચયિત્વા ચત્વારો મધ્યમે દ્વે પ્રસારયેત્ ॥
અંગુષ્ઠગે ચ તર્જન્યૌ પુષ્પમુદ્રા પ્રકીર્તિતા

ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા ષડંગુલિનિકુંચિતૌ ॥
પ્રસૃતે તર્જનીં કૃત્વા ચાગ્રમગ્રે નિયોજયેત્

તયોર્મૂલે તથાંગુષ્ઠૌ ધૂમમુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
તર્જન્યા તર્જની યત્ર કનીયસ્યા કનીયસી

ચતસ્ર ઉચ્છ્રિતાઃ કૃત્વા પૃષ્ઠં પૃષ્ઠે નિયોજયેત્ ॥
અંગુષ્ઠાવુચ્છ્રિતૌ કૃત્વા દીપમુદ્રા પ્રકીર્તિતા

ઉચ્છ્રિતાંગુલયઃ સર્વાઃ કનીયોરુભયોરપિ ॥
પૃષ્ઠં પૃષ્ઠે તુ સંયોજ્ય અંગુષ્ઠાગ્રે નિયોજયેત્

નૈવેદ્યમુદ્રા કથિતા ફલકારકરા શુભા ॥
અંગુલ્યઃ સંહતાઃ સર્વાસ્તથા સંકુચિતાશ્ચ યાઃ

પુષ્પમુદ્રા વિનિર્દિષ્ટા દ્વિતીયા યદુનન્દન ॥
અંગુષ્ઠૌ ચૈકતઃ કૃત્વા અનામા ચ કનીયસી

મધ્યમે દ્વે ચ સંકોચ્ય અનામા પૃષ્ઠતો ન્યસેત્ ॥
દત્ત્વા ચૈવ તુ તર્જન્યૌ મધ્યમાઃ પરિવિન્યસેત્

મહામુદ્રા ભવત્યેષા સર્વદ્રવ્યપ્રપૂરણી ॥
અનામા મધ્યમે દ્વે તુ અન્યોન્યાન્તરિતે કૃતે

સંયોજ્ય મધ્યમે સ્વાગ્રં તર્જનીદ્વયમેવ ચ ॥
કનિષ્ઠાદ્યે તથા દ્વેદ્વે સ્વાગ્રે નામ્નિ નિયોજયેત્

અર્ધસ્થિતૌ તથાંગુષ્ઠૌ અમૃતાખ્યા પ્રકીર્તિતા ॥
ચણ્ડીશમુદ્રા કથિતા અઞ્જલિઃ કુબ્જતર્જની ॥

અસ્ત્રમુદ્રા ભવેદ્રાજન્ પદ્મઃ સ્યાત્સંહતાઞ્જલિઃ ॥
દક્ષિણેન તુ હસ્તેન મુષ્ટિં બદ્ધ્વા પ્રયત્નતઃ

અડુષ્ઠમુન્નતં કૃત્વા વામાઙ્ગુષ્ઠે તુ નિક્ષિપેત્ ॥
દક્ષિણાં ચ તથા મુષ્ટિં વામાઙ્ગુલ્યા તુ વેષ્ટયેત્

સદ્યોજાતસ્ય મુદ્રૈષા કથિતા પાપનાશિની ॥
ઇયમેવ વિપર્યસ્તા વામદેવસ્ય કીર્તિતા

કરસમ્પુટકં કૃત્વા વામાં નાસાં તુ કારયેત્ ॥
દક્ષિણે મધ્યમાકુંચ્ય અઙ્ગુષ્ઠૌ કુઞ્ચયેત્તથા

શૂલાકારં તતઃ કૃત્વા હદયં પરિવર્તયેત્ ॥
અઘોરસ્ય સ્મૃતા મુદ્રા સર્વવિઘ્નવિનાશિની

ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા અનામાદ્વયકુઞ્ચિતૌ ॥
તસ્યામુપરિ ચાઙ્ગુષ્ઠૌ તર્જન્યૌ દ્વે ચ કુઞ્ચિતે

મધ્યાનામે તુ તે દ્વે તુ કનિષ્ઠામેકતો ન્યસેત્ ॥
મુદ્રૈષા વજ્રસંજ્ઞસ્ય સર્વદુષ્ટનિવારણી

કનિષ્ઠાનામિકે દ્વેદ્વે અન્તરાન્તરયોજિતે ॥
આકુઞ્ચ્યાન્તરિતે યોજ્યે શેષે ચૈવ પ્રસારિતે

ઈશાનસ્ય ભવેન્મુદ્રા સર્વકર્મકરી શુભા ॥
તર્જન્યૌ કુઞ્ચિતે કૃત્વા તથૈવ ચ કનીયસી

અધોમુખાં સ્પૃષ્ટનખાં સ્થિતાં મધ્યે કરસ્ય તુ ॥
ચતસ્રશ્ચોચ્છ્રિતાઃ પૃષ્ઠે ત્વઙ્ગુષ્ઠાવેકતઃ કુરુ

નાલવ્યવસિતૌ દ્વૌ તુ મુદ્રા વ્યોમ્નઃ પ્રકીર્તિતા ॥
મુષ્ટિં બદ્ધ્વા તુ વામેન તર્જનીં સમ્પ્રસારયેત્

ગ્રાહ્યા દક્ષિણમુષ્ટ્યા તુ મુદ્રા સર્વાત્મના ભવેત્ ॥
વામમુષ્ટૌ તથાઙ્ગુષ્ઠં દક્ષિણં પ્રક્ષિપેદ્બુધઃ

કરજા પૃષ્ઠતો યોજ્યા મુદ્રૈષા શિવસંજ્ઞિતા॥
અઙ્ગુલ્યોન્તર્હિતાઃ સર્વા વર્તુલા ગર્ભસંસ્થિતા

પ્રસૃતા મધ્યમા યુક્તા શિખામુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
અધોમુખાસ્તુ વૈ તિસ્રઃ તિર્યક્તાશ્ચ સુસંસ્થિતાઃ

કનીયસ્યુપરિ ત્વાસાં તાશ્ચ સર્વા અધોમુખાઃ ॥
તાસામુપરિ ચાઙ્ગુષ્ઠે દક્ષિણં સમ્પ્રયોજયેત

વામે ધર્મજ્ઞમુદ્રૈષા કથિતા લાઙ્ગલસ્ય તુ ॥
બન્ધે ત્વનામિકા ત્વસ્મિન્મુદ્રા હ્યસ્ત્રસ્ય કીર્તિતા

ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા ઉભાવેકત્ર યોજયેત ॥
કરજાસ્તુ સ્મૃતાઃ સર્વા મુદ્રા ગાયત્રસંજ્ઞિતાઃ

મુષ્ટૌ પ્રસારયેદેકામંગુલીં તુ ક્રમાન્નૃપ ॥
તર્જન્યન્તાં કનિષ્ઠાદ્યાં શક્તિમુદ્રા પ્રકીર્તિતા

હૃદિ ન્યસ્તોઽઞ્જલિર્જ્ઞેયો નમસ્કારો નરાધિપ ॥
કપિત્થયજનીં ગૃહ્ય શિખરેણ ધ્વજો ભવેત

અઙ્ગુષ્ઠે યોજ્ય તર્જન્યૌ હસ્તોત્તાનૌ સ્મૃતાઙ્ગુલી ॥
મણિબન્ધૌ નિપીડ્યૈવ શશિકર્ણી ભવેન્નૃપ

સમ્પુટીકૃત્ય હસ્તૌ દ્વૌ કિઞ્ચિત્સઙ્કુચિતાઙ્ગુલિઃ ॥
મુકુલા તુ સમાખ્યાતા પઙ્કજં પ્રસૃતૈવ સા

ઉત્તાનો તુ સૃતૌ હસ્તૌ કૃત્વાઙ્ગુષ્ઠૌ તુ કુઞ્ચિતૌ ॥
મધ્યસંસ્થૌ કરૌ કૃત્વા આવાહન્યાસ્તુ લક્ષણમ્

અઙ્ગુષ્ઠૌ કુઞ્ચિતૌ દ્વૌ તુ સ્વકીયાઙ્ગુલિવેષ્ટિતૌ ॥
ઉભૌ ચાભિમુખૌ હસ્તૌ યોજયિત્વા તુ રિષ્ટ્રરા

ઉત્તાનં દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠં વામાઙ્ગુષ્ઠેન વેષ્ટયેત્ ॥
ભ્રામયેદ્વર્તુલાઙ્ગુષ્ઠા મુદ્રા પ્રોક્તા વિસર્જને

વિતસ્તિદ્વયસંયોગાદ્ભદ્રમુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
મુષ્ટિઃ પ્રમાર્જિતા જ્ઞેયા લિઙ્ગમુદ્રા તથૈવ ચ

સન્દષ્ટે માર્જિતાવોષ્ઠૌ તીર્ણમુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
પ્રસારિતૌ ભુજૌ કૃત્વા ભુજાગ્રૌ કુઞ્ચિતૌ તથા

અગ્રાગ્રૌ કુઞ્ચિતાંશેન કરપલ્લવસન્નિભૌ ॥
તર્જનીં કુઞ્ચિતાં કૃત્વા અઙ્ગુષ્ઠોપરિ વિન્યસેત્

નિકુબ્જૌ બાહુદણ્ડૌ તુ બધ્નીયાચ્ચ પૃથક્પૃથક ॥
કૈરિણી નામ મુદ્રૈષા કથિતા સૂર્યદેવતા

પદ્માકારૌ કરૌ કૃત્વા સંશ્લિષ્ટૌ ગ્રથિતાઙ્ગુલીઃ ॥
અઙ્ગુલ્યા કારયેત્તસ્મિન્વિશ્વમુદ્રેતિ કીર્તિતા

સમ્મુખૌ તુ કરૌ કૃત્વા સંશ્લિષ્ટૌ ગ્રથિતાઙ્ગુલીઃ ॥
કનિષ્ઠામધ્યમે યોજ્યૌ તર્જન્યૌ મધ્યમે તથા

હૃદિ મૂર્ધ્નિ શિખાબન્ધે મુદ્રેયં વ્યોમસંજ્ઞિતા ॥
મુષ્ટિબન્ધોચ્છ્રિતાં કૃત્વા મધ્યહસ્તસ્ય તર્જનીમ્

તાલશબ્દકૃતાસૌ તુ મુદ્રા ચાસ્રસ્ય કીર્તિતા ॥
મધ્યમા તર્જની ચૈવ સવ્યહસ્તસ્ય ચોચ્છ્રિતે

કનિષ્ઠાનામિકે કુબ્જે સાઙ્ગુષ્ઠેનૈવ સંજ્ઞિતા ॥
નેત્રપ્રદર્શિતા જ્ઞેયા ગોવૃષાગમને તથા

ઉત્તાનૌ તુ કરૌ કૃત્વા સર્વાઙ્ગુલ્યો વિકુઞ્જિતાઃ ॥
કૃત્વા ચોપરિ ચાઙ્ગુષ્ઠં ચાલયેત પુનઃ પુનઃ

સર્વાસામેવ શક્તીનાં મુદ્રૈષા સમ્પ્રકીર્તિતા ॥
દીપ્તા સૂક્ષ્મા જયા ભદ્રા વિભૂતિર્વિમલા તથા

અમોઘા વિદ્યુતા ચૈવ નવમા સર્વતોમુખી ॥
ઇતિ નામાનિ શક્તીનાં સરહસ્યાનિ નિર્દિશેત્

સમ્મુખૌ તુ કરૌ કૃત્વા શ્લિષ્ટૌ ચૈવ પ્રસારિતૌ ॥
ઇયં મુદ્રા નમસ્કારે રવિ સાન્નિધ્યકારિણી

અનામિકાયાઃ સન્દેશો રવિમુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
સોમમુદ્રા મધ્યમયા ભીમમુદ્રા હ્યનામયા

કનીયસ્યા બુધે મુદ્રા ઉન્મૂલે જીવસંજ્ઞિતા ॥
અનામિકામૂલગા તુ શુક્રમુદ્રા પ્રકીર્તિતા

મધ્યમામૂલગાંગુષ્ઠા શનિમુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
તર્જનીમૂલગાંગુષ્ઠે રાહુ મુદ્રા પ્રકીર્તિતા

તર્જની ચલનાજ્જ્ઞેયા કેતુમુદ્રા નરાધિપ ॥
વામહસ્તેન શિખરાઃ ક્રોધમુદ્રા પ્રકીર્તિતા

સમ્પુટૌ તુ કરૌ કૃત્વા વામોચ્છ્રાયાં નરાધિપ ॥
એષા વરાહમુદ્રા તુ સર્વકર્મકરી શુભા

વામેન વેષ્ટિતૌ હસ્તૌ દક્ષિણા ભૈરવી ભવેત્ ॥
હસ્તાવધો મુખૌ યત્ર દૃષ્ટિશ્ચાધસ્તથા ભવેત્

પાતાલભઞ્જિની નામ મુદ્રૈષા કથિતા નૃપ ॥
કપિત્થાનામિકા દીર્ઘાસ્તમ્ભની તુ નિગદ્યતે

કરમધ્યાત્તુ સંગ્રાહ્યમિવ મધ્યેન ચાહતમ્ ॥
એવં મધ્યેન સંયુક્તા ક્રોધિની પરિકીર્તિતા

સહમધ્યા તુ સંગ્રાહ્યા ખાતમધ્યે દ્વિધાહતમ્ ॥
એવમધ્યેન સંયુક્તા વીર્યમુદ્રા પ્રકીર્તિતા

એવમધ્યેન સંયુક્તં ભૈરવી ચાપરા ભવેત્ ॥
ક્ષેત્રમધ્યા તુ સંગ્રાહ્યા ઇરમધ્યેન સંયુતમ્

એવમધ્યેન ચ ક્રાન્તં સ્તમ્ભની ચાપરા ભવેત્ ॥
લસન્મધ્યા તુ સંગ્રાહ્યમેકમધ્યેન ચાહતમ્

પાતાલભઞ્જની નામ મુદ્રેયમપરા ભવેત્ ॥
તર્જની મધ્યમા ચૈવ તથા ચૈવ ત્વનામિકામ્

મધ્યપર્વસુ સંયુક્તાં પૃષ્ઠતઃ કારયેત્કરે ॥
શઙ્ખમુદ્રેયમુદ્દિષ્ટા પૂર્વમુક્તા તથાપરા ॥] ૦૩ ॥
પ્રસાર્ય સર્વાશ્ચાઙ્ગુલ્યઃ કરપૃષ્ઠે ચ યોજયેત્ ॥
ચક્રમુદ્રા ભવેત્તેષાં પૂર્વમુક્તા તથાપરા

કટિભાગપ્રદેશે તુ મુષ્ટિસ્તુ ત્રિશિરા ભવેત્ ॥
ગદા મુદ્રા ભવત્યેષા સર્વવિઘ્નપ્રણાશિની

અન્યોન્યાભિમુખૌ કૃત્વા કરૌ સંવેષ્ટિતાઙ્ગુલી ॥
સહાઙ્ગુષ્ઠેન નિર્દિષ્ટા મુદ્રા કૌસ્તુભસંજ્ઞિતા

સંસ્પૃશ્ય વહ્નિશિખિરાં વામચક્રિણકં સ્પૃશેત્ ॥
ઇયં મુદ્રા વિનિર્દિષ્ટા વનમાલેતિ પાર્થિવ

અનામીનાશને દ્રવ્યે સ્રજં દ્રવ્ય કરદ્વયે ॥
જંઘામધ્યગતૌ કૃત્વા ચિબુકોઽર્ધસમાયુતૌ

મુખં વિવૃતકં કુર્યાજ્જ્વલજ્જિહ્વા તુ લેલિહા ॥
એષા મુદ્રા મહામુદ્રા નારસિંહીતિ કીર્તિતા

અઙ્ગુષ્ઠં મુષ્ટિના ગ્રાહ્યં હ્યમુદ્રાં પરિકીર્તિતા ॥
મુષ્ટિં બદ્ધ્વૈવ ચાઙ્ગુષ્ઠે તિર્યગ્ગં કારયેચ્છિરઃ

સ્પષ્ટા તુ તર્જનીમુષ્ટૌ શિખામુદ્રા પ્રકીર્તિતા ॥
તર્જનીપ્રાન્તસંલગ્ને દ્વે મુષ્ટી કવચં ભવેત્

મુષ્ટી બદ્ધ્વા તુ હસ્તૌ દ્વે ઉભયાંગુલિયોજિતૌ॥
ગદામુદ્રા સમાખ્યાતા સર્વકર્મકરી શુભા ॥ ૧ ૧૨॥
તર્જની તુ તથાઙ્ગુષ્ઠે પ્રતિશ્લિષ્ટૌ તુ કારયેત્ ॥
શેષાઃ પ્રસારિતાઙ્ગુલ્યો નેત્રમુદ્રા ભવેન્નૃપ

અનામ્યોઽર્ધેલિનૌ કૃત્વા તર્જન્યાનાં સમં શ્રયાત્॥
મધ્યમૌ ચોન્નતૌ કૃત્વા અઙ્ગુષ્ઠૌ શ્લેષિતૌ સમૌ।

એષા મુદા સમાખ્યાતા દિવ્યા ચ શિરસો નૃપ॥
અઞ્જલિઃ પ્રમદા મુદ્રા ક્ષિપ્રં દેવપ્રસારિતમ્

વન્દને હૃદયા મત્તા પૂર્વદક્ષિણતોઽપરા ॥
ઊર્ધ્વોઽઙ્ગુષ્ઠો વામમુષ્ટિર્દક્ષિણોઽઙ્ગુષ્ઠબન્ધનઃ

સંન્યસ્ય તસ્ય ચાઙ્ગુષ્ઠૌ યસ્યા ઊર્ધ્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
વાસુદેવસ્ય મુદ્રૈષા બદ્ધા સ્યાત્પાપનાશિની

હસ્તયોરુભયોરેવ કનિષ્ઠાઙ્ગુષ્ઠગર્ભકૌ ॥
શેષાઃ પ્રસારિતઃ શ્લિષ્ટા મુદ્રા સઙ્કર્ષણસ્ય તુ

તર્જન્યાવર્ધતઃ શ્લિષ્ટૌ સમાઙ્ગુષ્ઠૌ તુ શ્લેષિતૌ ॥
એષા મુષ્ટિં તતઃ કૃત્વા મુદ્રા પ્રદ્યુમ્નસંજ્ઞિકા

અઙ્ગુલ્યૌ વલિતૌ યત્ર સૂર્પાકારૌ તુ કારયેત્॥
વેષ્ટ્યાઙ્ગુષ્ઠાવધઃ કાર્યાવનિરુદ્ધે તુ કારયેત

ઇત્યુદ્દેશે તુ તે પ્રોક્તા મુદ્રાહસ્તા મયા નૃપ ॥
દર્શયેન્મન્ત્રયુક્તાનાં પરાં સિદ્ધિમભીપ્સિતામ્

યથામન્ત્રં યથાદેવં યથાવિધિરતંદ્રિતઃ ॥
મન્ત્રેષુ દેવતાયુક્તા બહ્વ્યો મુદ્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

તાસાં મન્ત્રં તુ વિજ્ઞેયં નિયોગો નૃપ ઇષ્યતે

એતાવદુક્તં નૃપ નૃત્તશાસ્ત્રં સમાસતઃ પાર્થિવવંશમુખ્ય ॥
નિઃશેષમેતદ્ગદિતં મહાર્થં વિસ્તારતઃ સર્વજગત્પ્રધાનમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે નૃત્તશાસ્ત્રમુદ્રા નામ ત્રયસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.34
વજ્ર ઉવાચ ॥
નૃત્તમુત્પાદિતં કેન ઋષિણા દૈવતેન વા ॥
એતન્મે સંશયં છિન્ધિ ત્વં હિ સર્વવિદુચ્યસે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એકાર્ણવે પુરા લોકે નષ્ટસ્થાવરજંગમે ॥
શેષપર્યઙ્કશયને સુપ્તે મધુનિષૂદને

સંવાહ્યમાનચરણે લક્ષ્મ્યા યદુકુલોદ્વહ ॥
નાભ્યાં તસ્ય સમુત્પન્નં પદ્મં પદ્મનિભેક્ષણ ॥

તત્ર જાતઃ સ્વયં બ્રહ્મા દેવઃ શુભચતુર્મુખઃ ॥
દૈવૈઃ સહ મહાભાગ સશરીરૈર્નરાધિપ

પદ્મોદબિન્દુ સમ્ભૂતૌ તત્રૈવ મધુકૈટભૌ ॥
રજસ્તમોમયૌ ચોરૌ દાનવૌ તૌ ભયાનકૌ

તતો જગૃહતુર્વેદાન્બ્રહ્મણસ્તૌ નરાધિપ ॥
હત વેદસ્તતો બ્રહ્મા તુષ્ટાવ મધુસૂદનમ્

વેદા મે પરમં ચક્ષુર્વેદા મે પરમં બલમ્ ॥
દાનવાપહૃતા વેદા અન્ધો જાતોસ્મિ શત્રુહન્

એવમુક્તસ્તદા વિષ્ણુર્બ્રહ્મણા પુરુષોત્તમઃ ॥
ઉત્થાય સલિલાત્તસ્માદ્બભ્રામ સલિલાશયે

અઙ્ગહારૈઃ સુલલિતૈસ્તથા પદપરિક્રમૈઃ ॥
તથા ભ્રમન્તન્તં દેવં દદર્શાયતલોચના

અતીવ લલિતં લક્ષ્મીર્જાતરાગા વિશેષતઃ ॥
દેવોપ્યશ્વશિરો ભૂત્વા પાતાલતલગઃ ક્ષણાત

સ દૈત્યાન્દૃષ્ટવાન્વેદાંસ્ત્યક્ત્વાશ્વશિરસસ્તનુમ્ ॥
જઘાન તૌ મહાકાયૌ દાનવૌ મધુકૈટભૌ

હત્વા વેદસહાયસ્તુ સમ્પ્રાપ્તો બ્રહ્મણોઽન્તિકે ॥
દદૌ વેદાંસ્તતસ્તસ્મૈ દેવદેવઃ સ્વયમ્ભુવે

દત્ત્વા વેદાંસ્તતઃ પ્રાહ સૃષ્ટિં કુરુ પિતામહ॥
વેદગ્રામયુતો બ્રહ્મા સર્ગં ચક્રે તતઃ પ્રભુઃ

શેષસ્યાઙ્કગતં દેવં લક્ષ્મીઃ પપ્રચ્છ પાર્થિવ॥
લક્ષ્મ્યુવાચ ॥
દેવદેવ જગન્નાથ શઙ્ખચક્રગદાધર

પરિક્રમં મયા તોયે દૃષ્ટઃ સલલિતઃ પ્રભો ॥
અતીવ રમણીયાઙ્ગ કિં તત્પ્રબ્રૂહિ મે પ્રભો

શ્રીભગવાનુવાચ॥
નૃત્તમુત્પાદિતં હ્યેતન્મયા પદ્મનિભેક્ષણે॥
અઙ્ગહારૈઃ સકરણૈઃ સંયુક્તં સપરિક્રમૈઃ

નૃત્તેનારાધયિષ્યન્તિ ભક્તિમન્તસ્તુ માં શુભે ॥
ત્રૈલોક્યસ્યાનુકરણં નૃત્તે દેવિ પ્રતિષ્ઠિતમ્

એતાવદુક્ત્વા તાં દેવો બ્રહ્માણં વાક્યમવ્રવીત ॥
ગૃહાણ નૃત્તં ધર્મજ્ઞ લક્ષ્યલક્ષણસંયુતમ્

એતાવદુક્ત્વા બ્રહ્માણં ગ્રાહયામાસ કેશવઃ ॥
તદ્ગૃહીત્વા તતો બ્રહ્મા દદૌ રુદ્રાય વેધસે ॥
ગૃહીત્વા તચ્ચ રુદ્રોપિ તોષયામાસ કેશવમ્ ॥
તેન નૃત્તેન સતતં દેવેશં ભક્તવત્સલમ્

એવમુત્પાદિતં નૃત્તં વાસુદેવેન પાર્થિવ ॥
એકાર્ણવે પુરા લોકે નષ્ટસ્થાવરજઙ્ગમે

તતઃ પ્રભૃતિ દેવેશઃ શઙ્કરઃ શઙ્કરો નૃણામ્ ॥
નૃત્તેનારાધયન્નાસ્તે દેવં ચક્રગદાધરમ્

નૃત્તેશ્વરત્વં ચાવાપ તુષ્ટાવ મધુસૂદનમ્ ॥
સોઽપિ તુષ્યતિ નૃત્તેન સમ્યગારાધિતો હરઃ

અન્યે ચ દેવાસ્તુષ્યન્તિ સમ્યઙ્ નૃત્તેન તોષિતાઃ ॥
આપ્યાયનં પરં હ્યેતત્કથિતં તુ દિવૌકસામ્

એતદેવ હિ દેવત્વં દીવ્યતાં સતતં દિવિ ॥
પુષ્પનૈવેદ્યદાનેભ્યો નૃત્તદાનં વિશિષ્યતે

સ્વયં નૃત્તેન યઃ કુર્યાદ્દેવદેવસ્ય પૂજનમ્ ॥
વિશેષેણ મહાભાગ તસ્ય તુષ્યતિ કેશવઃ

નૃત્તં ગીતં તથા વાદ્યં દત્ત્વા દેવાય વિષ્ણવે ॥
સર્વકામસમૃદ્ધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલમશ્નુતે

નૃત્તેન વૃત્તિં યઃ કુર્યાત્સ તુ વર્જ્યઃ પ્રયત્નતઃ ॥
કુશીલવાદ્યૈર્યઃ કુર્યાન્નૃત્તવિક્રયકારકઃ

દેવતારાધનં કુર્યાદ્યસ્તુ નૃત્તેન ધર્મવિત્ ॥
સ સર્વકામાનાપ્નોતિ મોક્ષોપાયં ચ વિન્દતિ

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સ્વર્ગલોકપ્રદં તથા ॥
ઈશ્વરાણાં વિલાસં તુ ચાર્તાનાં દુઃખનાશનમ્

મૂઢાનામુપદેશં તત્સ્ત્રીણાં સૌભાગ્યવર્ધનમ્ ॥
શાન્તિકં પૌષ્ટિકં કામ્યં વાસુદેવેન નિર્મિતમ્

એતાવદુક્તં તવ નૃત્તશાસ્ત્રં સમાસતો લોકહિતાય રાજન ॥
નૃત્તેન યત્નઃ પુરુષેણ કાર્યો લોકદ્વયઞ્જેતુમભીપ્સતા વૈ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે નૃત્તશાસ્ત્રવર્ણનો નામ ચતુસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

3.35
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ચિત્રસૂત્રં તવાનઘ॥
ઉર્વશીં સૃજતઃ પૂર્વે ચિત્રસૂત્રં નૃપાત્મજ

નારાયણેન મુનિના લોકાનાં હિતકામ્યયા॥
પ્રાપ્તાનાં વઞ્ચનાર્થાય દેવસ્ત્રીણાં મહામુનિઃ

સહકારરસં ગૃહ્ય ઉર્વ્યાં ચક્રે વરસ્ત્રિયમ્ ॥
ચિત્રેણ સા તતો જાતા રૂપયુક્તા વરાપ્સરાઃ

યાં દૃષ્ટ્વા વ્રીડિતાઃ સર્વા જગ્મુસ્તા દેવયોષિતઃ ॥
એવં મહામુનિઃ કૃત્વા ચિત્રં લક્ષણસંયુતમ્

ગ્રાહયામાસ સ તદા વિશ્વકર્માણમચ્યુતમ્ ॥
યથા નૃત્તે તથા ચિત્રે ત્રૈલોક્યાનુકૃતિઃ સ્મૃતા

દૃષ્ટયશ્ચ તથા ભાવા અઙ્ગોપાઙ્ગાનિ સર્વશઃ ॥
કરાશ્ચ યે મહાનૃત્તે પૂર્વોક્તા નૃપસત્તમ

ત એવ ચિત્રે વિજ્ઞેયા નૃત્તં ચિત્રં પરં મતમ્ ॥
નૃત્તે પ્રમાણં યેનોક્તં તત્પ્રવક્ષ્યામ્યતઃ શૃણુ

હંસો ભદ્રોઽથ માલવ્યો રુચકઃ શશકસ્તથા ॥
વિજ્ઞેયાઃ પુરુષાઃ પઞ્ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

ઉચ્છ્રાયાયામતુલ્યાસ્તે સર્વે જ્ઞેયાઃ પ્રમાણતઃ ॥
સ્વેનેવાઙ્ગુલમાનેન શતમષ્ટાધિકં ભવેત્

પ્રમાણં નૃપ હંસસ્ય ભદ્રસ્ય તુ ષડુત્તરમ્ ॥
ચતુર્ભિરધિકં જ્ઞેયં માલવ્યસ્ય તથા નૃપ

શતં ચ રુચકસ્યોક્તં દશોનં શશકસ્ય ચ ॥
દ્વાદશાઙુલવિસ્તારસ્તાલ ઇત્યભિધીયતે

અઙ્ગુલ્ફન્તચ્ચતુર્ભાગં પાદોચ્છ્રાયઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
દ્વૌ ચ તાલૌ તથા જઙ્ઘે પાદતુલ્યે ચ જાનુની

જંઘાતુલ્યૌ તથા ચોરૂ નાભિસ્તાલં તુ મેઢ્રતઃ ॥
તાવચ્ચ નાભિહદયં હૃદયાત્કણ્ઠ એવ ચ

કણ્ઠસ્તાલત્રિભાગઃ સ્યાત્તાલં ચ વદનં ભવેત્ ॥
તાલષડ્ભાગમપ્યુક્તં લલાટોપરિ મસ્તકમ્

મધ્યે મેઢ્રં તુ વિજ્ઞેયમિતિ દૈર્ઘ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
તાલઃ પ્રોક્તઃ કરો રાજન્બાહૂ સપ્તદશાઙ્ગુલૌ

પ્રબાહૂ તાવદેવોક્તૌ વક્ષસોર્ધમથાષ્ટકમ્।
એતદાયામતઃ પ્રોક્તં માનં હંસસ્ય પાર્થિવ

અનેનૈવાનુસારેણ શેષાણામપિ કલ્પયેત્॥
આયામપરિણાહાભ્યાં સમાઃ સર્વે નરાધિપ

સામાન્યતસ્તે નૃપવર્ય માનં પ્રોક્તં મયા હંસ નરાધિપસ્ય ॥
પ્રત્યઙ્ગમાનં ચ મયોચ્યમાનં સમાસતસ્ત્વં શૃણુ રાજસિંહ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધમોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ચિત્રસૂત્રે આયામોચ્છ્રાયમાનવર્ણનો નામ પઞ્ચત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ