Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.286.290

3.286
haṃsa uvāca //
sarvakarmapradhānasya vyavasāyasya mānadāḥ //
mūlamekaṃ vinirdiṣṭaṃ saṃkalpo nātra saṃśayaḥ

saṃkalpamūlaḥ kāmo vai jñānaṃ saṃkalpabandhanam //
saṃkalpabandhanā vedā dharmaḥ saṅkalpabandhanaḥ

saṃkalpabandhanaścārtho mokṣaḥ saṃkalpabandhanaḥ //
saṃkalpabandhanaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram

ādau niścitya yatkarma manasā buddhimānnaraḥ //
yunakti vyavasāyena paścājjñeyaḥ sa paṃḍitaḥ

yāvanto niścitāstvarthā manasā kenacitkvacit //
tāvanna śakyate kartuṃ saṃkalpo'taḥ paro mataḥ

saṃkalpitānāṃ manasā tu pūrvaṃ siddhiḥ pradiṣṭā vyavasāyayuktā //
kāryāṇi sarvāṇi tatastu loke saṃkalpamūlāni vadaṃti santaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu saṃkalpanirvacano nāma ṣaḍaśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.287
ṛṣaya ūcuḥ //
naiḥśreyasapadāvāptau pratyāhārastvayeritaḥ //
dhāraṇādhyānayogaśca samādhirapi cottamā

bhūya eva tvamācakṣva nṛṇāṃ saṃsārasāriṇām //
hitārthamuttamaṃ mārgaṃ lokadvayasukhāvaham

// haṃsa uvāca // //
agnirmukhaṃ devatānāṃ sarvabhūtaparāyaṇam //
tasya śuśrūṣaṇādeva sarvānkāmānsamaśnute

sā mūrtiḥ paramā viṣṇostaddattaṃ prāpnute raviḥ //
sūryādvṛṣṭistatastvannamannātprabhavate jagat

adhaḥpravarṣiṇo devā bhaumāstūrdhvaṃ pravarṣiṇaḥ //
ūrdhvapravarṣiṇaṃ mukhyaṃ bhaumaṃ dattaṃ hutāśane

ॐkāraṃ pūrvamuddiśya yāṃyāṃ viprastu devatām //
havirjuhoti sā tasya prītā bhavati nityadā

vahnidattena haviṣā tṛptimāyānti devatāḥ //
tāstṛptāstarpayantyenaṃ naraṃ kāmasamṛddhibhiḥ

sūrye homaḥ paraḥ puṇyastena svarge mahīyate //
tasmādaṣṭaguṇaṃ puṇyamidhmabhiḥ prāpnuyāddhute

tasmāddaśaguṇaṃ sasyairvrīhibhirdviguṇaṃ tataḥ //
tāvadeva tathā puṇyaṃ home siddhārthakaiḥ smṛtam

yavaiścaturguṇaṃ tasmāttilairdaśaguṇaṃ tataḥ //
tāvadeva phalaṃ jñeyaṃ bilvairdaśaguṇaṃ tataḥ //

padmaiśca tāvadevoktaṃ dadhnā kṣīreṇa ca dvijāḥ //
paramānnena dharmajñā ghṛtenāṣṭaguṇaṃ tataḥ

mantreṇoṅkārapūtena svāhāntena vicakṣaṇaḥ //
svāhāvasāne juhuyāddhyāyanvai mantradevatām

yayā tvaṅguliparvāṇi pūryante tāvadāhutiḥ //
aṅguṣṭhamātraṃ sthaulyena vitastiścedhma iṣyate

duḥsvapne ca duriṣṭe ca durnimitte tathaiva ca //
nāsti homasamantrāṇaṃ tathā pāpavināśanam

homena pāpaṃ puruṣo jahāti homena nākaṃ ca tathā prayāti //
homastu loke duritaṃ samagraṃ vināśayatyeva na saṃśayo'tra

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu homavidhivarṇano nāma saptāśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.288
haṃsa uvāca //
daivādhīnā prajāḥ sarvā devāyattamidaṃ jagat //
sukhaduḥkhe mānuṣāṇāṃ devāyatte tathaiva ca

devairvihitamaśnanti manuṣyāstu śubhāśubham //
tasmātsarvaprayatnena devapūjāparo bhavet

devāśca bhaktyā tuṣyanti śraddhayā parayā tathā //
pūjitāḥ śucinā caiva devāstuṣyanti nānyathā

devaśuśrūṣayā svargo devaśuśrūṣayā sukham //
devaśuśrūṣayā rājyaṃ mokṣaṃ cāpyathavāpyate

devatāḥ kāmayantīha tathā bhaktaṃ janaṃ sadā //
bhaktānukampino devāḥ paratreha tathā dhruvam

trāṇaṃ kurvanti bhaktasya dhruvaṃ devā dvijottamāḥ //
devatoṣādavāpnoti yānkāmānmanasecchati

jātaprabhṛti yaṃ devaṃ bhaktyā nityamathārcayeta //
antakāle tu saṃprāpte so'pi trātā bhaved dhruvam

kiṃ vā pāpavihīnasya kṣipraṃ tuṣyanti devatāḥ //
tasmātpāpaṃ na karttavyaṃ nareṇa tridaśāśrayāt

devāśritānāṃ pāpānāṃ kṣipraṃ pāpaṃ vinaśyati //
natveva pātakaṃ karma vṛthā teṣāṃ prajāyate

tathā bahu phalaṃ loke kathitaṃ tridaśāśrayam //
sarvānsamarcayeddevānekaṃ vā devamāśrayet

devārcāṃ śraddhayā kṛtvā dhruvaṃ tallokamāpnuyāt //
kṛtvā devagṛhaṃ viprā narastallokamāpnuyāt

paramāṇūni yāvanti bhavanti suraveśmanaḥ //
tāvato'bdānavāpnoti tallokānnātra saṃśayaḥ

yāvadvāraṃ karotīha devaveśma sudhāsitam //
janmāntarāṇi tāvanti yaśasā sa virājate

pratipādya tathā bhaktyā dhvajaṃ tridaśaveśmani //
nirṇudatyāśu pāpāni mahāpātakajānyapi

citrakarma tathā kṛtvā gandharvai saha modate //
devamālyāpanayanādgodānaphalamāpnuyāt/

pāpairvimucyate sarvaiḥ prokṣaṇāddevaveśmanaḥ //
sammārjanāttathā pāpaṃ vyapohati na saṃśayaḥ

kāmānabhīṣṭānāpnoti devaveśmopalepanāt //
sudhārekhānvitaṃ kṛtvā maryādāṃ nātivartate

varṇakaiścitritaṃ kṛtvā saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt //
gandharvatvamavāpnoti gandhairabhyukṣya mānavāḥ

puṣpairvikiraṇaṃ kṛtvā rūpavānabhijāyate //
abhyajya devapratimāṃ sarvaduḥkhairvimucyate

virūkṣayitvā tāmeva pāpebhyo vipramucyate //
oṣadhībhistathā snāpya nāsatyaiḥ saha modate

loke prajāpateryāti vedaiḥ saṃsnāpya devatām ///
puṣpodakena snapanātsaubhāgyaṃ mahadaśnute

phalodakena saṃsnāpya saphalāṃ vindate kriyām //
nāgavallījalaiḥ snāpya nāgalokaṃ sa gacchati

ratnodakena snapanāddhānadaṃ lokamāpnuyāt //
gandhodakena mukhyena gandharvaiḥ saha modate

tīrthodakena puṇyena svargalokamavāpnuyāt //
tathānulipya gandhaiśca śakraloke mahīyate

vibhūṣaṇapradānena rājā bhavati bhūtale //
rājaliṅgapradānena rājā bhavati hi kṣitau

vastradānena loke'sminsuveśastvabhijāyate //
deve mālyapradānena parā lakṣmīṃ samaśnute

dhūpapradānena tathā gatimagryāmavāpnuyāt //
dīpadānena cakṣuṣmānprakāśaścaiva jāyate

ūrdhvāṃ gatimavāpnoti sarvatra ca tathāgryatām //
devatābhyastathā viprā nivedyānnamatandritaḥ

sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute //
paritoṣamathāyāti devatā balikarmaṇā

tāstuṣṭāstarpayanyenaṃ sarvakāmasamṛddhibhiḥ //
hṛdyapānapradānena tṛptimāpnoti śāśvatīm

devatānāṃ namaskārātkiñcitpāpaṃ praṇaśyati //
tathaivābhyadhikaṃ pāpaṃ praṇipātena naśyati

tato'pyabhyadhikaṃ kiñcitkṛtvā deve pradakṣiṇām //
stutikriyā devatānāṃ sarvakāmaphalapradā

/
gītena devatāstoṣamupayānti dvijottamāḥ //
tathā vādyena nṛtyena puruṣasya viśeṣataḥ

nṛttaṃ gītaṃ tathā vādyaṃ svayamācarate dvijā //
devasālokyamāpnoti puruṣasya vipaścitaḥ

vācanāditihāsānāṃ pāpamokṣamavāpnuyāt //
mūlyena kārayedgītaṃ gandharvatvamathāpnuyāt

vādyaṃ dattvātha dharmajñaṃ vasūnāṃ lokamaśnute //
nṛttena lokamāpnoti śaṅkarasya mahātmanaḥ

itihāsapradānena buddhimāñjāyate naraḥ //
āhutiṃ devamuddiśya yo dadāti hutāśane

sa devastarpayatyenaṃ kāmairvā tena tarpitaḥ //
devamuddiśya viprāṇāṃ yo dadātīha bhojanam

sa devaḥ prītimānasya kāmāniṣṭānprayacchati //
devamuddiśya yatkiñcidbrāhmaṇebhyaḥ pradīyate

tadeva prāpyate loke prasanne tridaśe bahu //
yānaṃ śayyāsanaṃ chatraṃ pāduke cāpyupānahau

vāhanaṃ gāṃ ca dharmajñāstridaśabhyo dadāti yaḥ //
ekaikasmādavāpnoti vahniṣṭomaphalaṃ naraḥ

dattvā phalāni devebhyaḥ saphalāṃ vindate kriyām //
nivedya sasyāni tathā gatimāpnotyanuttamām

naiti devastathā prītiṃ dānairnṛtyaistathā phalaiḥ //
prītimeti yathā viprāḥ svāśritānāntu pūjanaiḥ

devatā naiva tuṣyanti dānena bahudhā dvijāḥ //
yathā bhaktyā tu tuṣyanti tasmādbhaktiṃ samāśrayet

ghṛtapūrṇāni pātrāṇi dattvā śrāddhe tathā naraḥ //
dīrghaṃ jīvitamāpnoti na rogaiścābhibhūyate

madhupūrṇāni pātrāṇi dattvā saubhāgyamāpnuyāt //
yathākathañcitpātrāṇāṃ dānādbhavati sattamāḥ

pātraṃ nu sarvakāmānāṃ nātra kāryā vicāraṇā //
puṣpavṛkṣapradānena gṛhamāpnoti mānavaḥ

phalavṛkṣapradānena grāmasyādhipatirbhavet //
gṛhapradānāddhavati kheṭakādhipatistathā

gṛhaṃ śayyāsanopetaṃ yānavāhanasaṃyutam //
dhanadhānyayutaṃ sphītaṃ dāsīdāsasamākulam

sarvakāmayutaṃ ramyaṃ pradāya śrāddhakarmaṇi //
svargalokātparibhraṣṭo rājā bhavati pārthivaḥ

pitṝnuddiśya yaddānaṃ kiñcideva prayacchati//
tasyābhyadhikamāpnoti puṇyaṃ teṣāṃ prasādataḥ

tasmācchrāddhāni kāryāṇi tīrtheṣvāyataneṣu ca //
dānāni caiva deyāni pitṝnuddiśya śaktitaḥ

śrāddheṣu puṣṭiṃ manujā labhante śrāddhena viprāstridive ca vāsaḥ//
śrāddhaṃ prayatnena tataśca kuryātsvakalpasūtrābhihitaṃ yathāvat

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ० khaṃ० mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu pitṛpūjāvidhānaṃ nāmāṣṭāśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.289
haṃsa uvāca //
śūdrāṇāṃ daivataṃ vaiśyā vaiśyānāṃ kṣatriyāstathā //
brāhmaṇāḥ kṣatriyāṇāṃ ca teṣāmapi hutāśanaḥ

gurudevo brahmacārī nāryaśca patidevatāḥ //
gṛhastho'tithidaivatyastasmāttaṃ pūjayetsadā

vaiśvadevaṃ gṛhe kṛtvā sāyaṃ prātaḥ samāhitaḥ //
piṇḍanirvapaṇaṃ kṛtvā bhikṣāṃ dattvā tu bhikṣave// //
satkṛtya bhikṣādānena godānaphalamāpnuyāt //
śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvi

gṛhasthamupajīvanti prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ //
gṛhasthaḥ poṣaṇaṃ kuryānmṛtānāṃ jīvatāmapi

poṣaṇānnityameveha tena svarge mahīyate //
kīṭaḥ pataṅgaḥ patitaḥ śatravo dvijapuṅgavāḥ

gṛhiṇā nāvamantavyā vaiśvadeve hyupasthite //
atithiṃ pūjayedyatnāgṛhastho gṛhamāgatam

utthāyāsya vrajanpūrve godānaphalamāpnuyāt //
āsanaṃ ca tathā dattvā sthānalābhaṃ narottamaḥ

kṛtvā ca kuśala praśnaṃ buddhimāñjāyate naraḥ //
pādaśaucena tasyātha śrāntasaṃvāhanena ca

vījanāccāmareṇāpi tālavṛntena vījanāt //
pādābhyaṅgapradānena dīpadānena vāpyatha

rātrau śayanadānena tathā saṃvāhanena ca //
ekaikasmādavāpnoti godānaphalamuttamam

upāsyainaṃ kathābhiśca yaśasā yogamāpnuyāt //
saṃśrāvya cetihāsāni tathainaṃ ca tadicchayā

nākalokamavāpnoti gītanṛtyotsavādibhiḥ //
pūjayitvā tathāpnoti gandharvatvamasaṃśayam

pratiśrayapradānena sarvānkāmānsamaśnute //
mṛdaṃ ca dantakāṣṭhaṃ ca dattvā śaucodakaṃ tathā

kāle yathāsukhaṃ dattvā saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt //
pratāpya cainaṃ śītārtaṃ sarvatra sukhamaśnute

abhyaṅgapūrvakaṃ dattvā tasya snānamatandritaḥ //
ārogyarūpalāvaṇyadhanadhānyamupāśnute

dattvā sakalamukhyāni snānāni dvijasattamāḥ //
nāsatyalokamāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

sugandhīni tathā dattvā gandharvaiḥ saha modate //
kaṃkaṇasya pradānena saubhāgyaṃ mahadaśnute

atithisnāpanātpuṇyaṃ daśagodānajaṃ bhavet //
kimicchukena saṃyojya vājapeyaphalaṃ labhet

svecchitaṃ ca pradāyāsya tadevākṣayamaśnute //
sarvaśaktyā narastasmādatithiṃ pūjayetsadā

tṛpto'tithiryatpuruṣasya kiñcidvicintayatyeva mahānubhāvaḥ //
tatsarvamāpnotyacireṇa tasmātpūjyo'tithirdharmapareṇa nityam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsvatithipūjā nāmaikonanavatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

3.290
// haṃsa uvāca // //
brāhmaṇā daivataṃ bhūmau brāhmaṇā divi daivatam //
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti bhūtaṃ kiṃñcijjagattraye

adaivaṃ daivataṃ kuryuḥ kuryurdaivamadaivatam //
brāhmaṇā hi mahābhāgāḥ pūjyante satataṃ dvijāḥ

brāhmaṇebhyaḥ samutpannā devāḥ pūrvamiti śrutiḥ //
brāhmaṇebhyo jagatsarvaṃ tasmātpūjyatamāḥ sadā

eṣāmaśnanti vaktreṇa devatāḥ pitarastathā //
ṛṣayaśca mahābhāgāḥ kimbhūtamadhikaṃ tataḥ

yadeva manujo bhaktyā brāhmaṇebhyaḥ prayacchati //
tadevāpnoti dharmajñā bahu janmanijanmani

tālavṛntānilenaivaṃ śrāntasaṃvāhanena ca //
unmārjanena gātrāṇāṃ tathāpyañjanakarmaṇā

pādaśaucapradānena pādayoḥ śaucanena ca //
paricaryayā yathākāmamekenaiva dvijottamāḥ

agniṣṭomamavāpnoti svargalokaṃ ca gacchati //
brāhmaṇājñāṃ śubhāṃ kṛtvā nākaloke mahīyate

yadbrāhmaṇāstuṣṭatamā vadanti taddevatāḥ pratyabhinandayanti //
tuṣṭeṣu tuṣṭāḥ satataṃ bhavanti pratyakṣadeveṣu parokṣadevāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu brāhmaṇaśuśrūṣā nāma navatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ