Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.281.285

3.281
haṃsa uvāca //
viṣayebhyaḥ pravṛttasya cetaso vinivartanam //
pratyāhāraṃ vinirdiṣṭaṃ paramantattapaḥ smṛtam

atyantacañcalaṃ cittaṃ tasya saṃyamanaṃ dvijāḥ //
pratyāhāreṇa kartavyaṃ puruṣeṇa vipaścitā

pratyāhṛtya naraścetaḥ kāmebhyo dvijasattamāḥ //
kāmānāṃ bhājanaṃ loke mokṣasya ca tathā bhavet

vihāya kāmānyaḥ sarvānpumām̐ścarati nispṛhaḥ//
nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntimadhigacchati

pratyāhāraṃ yathā kuryātkāmebhyaścetaso naraḥ //
yathākāmamavāpnoti mokṣopāyaṃ ca vindati

cañcalaṃ hi mano viprāḥ pramāthi balavaddṛḍham //
tasya yatnaṃ samāsthāya kartavyo nigraho budhaiḥ

yāvanna ceta āyāti vairāgyaṃ paramaṃ naraḥ//
tāvanna śakto bhavati pratyāhārasya vai dvijāḥ

janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhaśokārditaṃ jagat //
paśyankhinnastadā viprā vairāgyātsiddhimāpnuyāt

anityatāṃ tathā paśyañjagato'sya punaḥpunaḥ//
vairāgyabhāvamāsthāya tataḥ siddhimavāpnuyāt

devatānāmṛṣīṇāṃ ca rājñāṃ bhūtagaṇasya ca//
dṛṣṭvā kṣayaṃ mahābhāgā virakto vipramucyate

garbhavāse mahadduḥkhaṃ narake ca punaḥpunaḥ//
tiryagyonau ca mānuṣye tiryakkāmo vimucyate

divasedivase khinno parānneṣu ca yo dvijāḥ //
vairāgyamāpnoti tathā khinno mūtrapurīṣayoḥ

duḥkhānāṃ tu pratīghāte sukhamityeva bhāvite //
duḥkhebhyaḥ svalpakālena yaḥ khinnaḥ sa virajyate

virāgamāsthāya tataḥ pratyāhāramatandritaḥ //
kāmebhyaścetasaḥ kuryāttena sarvaṃ samaśnute

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat //
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu pratyāhāravarṇano nāmaikāśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.282
// haṃsa uvāca // //
ekatra samavasthānaṃ bāhye dravye tu cetasaḥ //
dhāraṇā sā vinirdiṣṭā manaso bandhakārikā

sā kāryā devatārcāyāṃ yatrāsya syātsthirā matiḥ //
ekatra labdhvā lakṣyaṃ tu manasaścañcalasya tu

turyannivāraṇaṃ yatnānmano'nugrahakāraṇāt //
atha vā lakṣyabandhantu bhuvi kāryaṃ vijānatā

labdhalakṣastu bhūyoge mahīyogaṃ samutsṛjet //
labdhalakṣyo naraḥ kuryānnarāstejasi sattamāḥ

samutsṛjya tato vāyau tato nabhasi kārayet //
kramaśastvevamāruhya lakṣyaṃ lakṣyatayā naraḥ

bāhyeṣu dhāraṇāṃ kṛtvā manasaḥ siddhimaśnute //
manasaścañcalasyāsya yāvadbandhanadhāraṇā

tāvaddhyānamathārūḍhaṃ na śakyaṃ kenaciddvijāḥ //
dhāraṇāṃ niścalāṃ prāpya tato dhyānamavāpnuyāt

śarīraṃ vijahātyenaṃ yatra baddhā tu dhāraṇā //
prāpnoti tanmayībhāvaṃ nātra kāryā vicāraṇā

saṃprāpya dhāraṇāṃ muktvā śarīraṃ manujottamaḥ //
kālānmokṣamavāpnoti dhyānācchīghramiti sthitiḥ

prāptastu yanmayībhāvaṃ dhāraṇāsthaḥ pumāṃstataḥ //
sa yadā puruṣaṃ yāti tadā sa pratipadyate

dhruve mokṣamavāpnoti dhāraṇāṃ prāpya mānavaḥ //
kintu kālena mahatā dhyānācchīghramiti sthitiḥ

sarvaloke tathā jñeyā bāhyadravyavināśanāḥ //
teṣāntu dhāraṇā kāryā manograhaṇakāraṇam

saṃprāpya manaso bandhaṃ niścalaṃ puruṣottamaḥ //
dhāraṇāyogatastasmāddhruvaṃ mokṣamupāśnute

yadasya nityaṃ hadi saṃsthitaṃ syāttatsyāttadevāsya hi mṛtyukāle //
yadbhāvayatyeva hi mṛtyukāle bhavatyavaśyaṃ sa hi tanmayastu

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīya khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dhāraṇāvarṇano nāma dvyaśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.283
haṃsa uvāca //
dravye tu dhāraṇā bāhye dhāraṇā parikīrtitā //
saiva cetasi nirdiṣṭā dhyāneti manujottamāḥ

adhomukhaṃ hṛtkamale karṇikāyāṃ dvijottamāḥ//
dhyānaṃ sūryasya kurvīta tejorāśervicakṣaṇaḥ

ravimadhye sthitaḥ somo somamadhye hutāśanaḥ//
tejomadhye sthitaṃ sattvaṃ tejasopyatitaijasam

tanmadhye bhagavānviṣṇuḥ paramātmā sanātanaḥ //
acyutaḥ puruṣo nityaṃ sarvavyāpī maheśvaraḥ

sūkṣmātisūkṣmantaṃ paśyettejomūrtiṃ durāsadam//
dhyānayogena taṃ dṛṣṭvā siddhimāpnoti mānavaḥ

svastikaṃ sarvatobhadraṃ paryaṃkaṃ kamalāsanam //
teṣāmekatamaṃ baddhvā yogāsanamatandritaḥ

ūrumūle tathānīya tiryaggau ca samau karau //
kṛtvottānau dvijaśreṣṭhā vāmasyopari dakṣiṇam

kiñcidākuñcitāṅguṣṭhau karttavyau ca tathā karau //
tena connāmya vitathaṃ kṛtvā bāhū pariślathau //

pṛṣṭhakāṃ yojayetskandhe dehamunnāmayetsudhīḥ //
niṣkampāṃ sudṛḍhāṃ grīvāṃ śiraḥ kāryaṃ samaṃ tadā

sa paśyannāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan //
kiñcinnimīlya nayane sarvaṃ bāhyaṃ samutsṛjet //
bāhyaṃ sarvaṃ parityajya paramātmānamātmanā

hṛtpadmaṃ karṇikāmadhye tejastejasi cārpitam //
dṛṣṭvā puruṣamīśānaṃ sarvabandhaiḥ pramucyate

pratyāhāreṇa manasaḥ kṛtvā niyamanaṃ purā //
dhāraṇāllabdhalakṣastu dhyānamārohate naraḥ

indriyāṇāṃ jayaṃ kṛtvā manaḥ saṃyamya cāpyatha//
vijitya ca tathā vāyuṃ dhyānamārohate naraḥ //
dhyānārūḍhastadāpnoti yatra gatvā na śocati

niśāvasāne ca tathā pradoṣe dhyānena yatnaḥ puruṣeṇa kāryaḥ //
dhyānena dṛṣṭvā puruṣaṃ paraṃ tu vimuktadehaḥ sakalatvameti

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dhyānavarṇano nāma tryaśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.284
// haṃsa uvāca // //
atha dhyānamupārūḍho samādhiṃ manaso labhet //
na kiñciccintayetpaścātsamādhiṃ prāpya mānavaḥ

śabdasparśarasairhīnaṃ gandharūpavivarjitam //
taṃ paraṃ puruṣaṃ vidyādyatra gatvā na śocati ४२ //
śūnyaṃ dhyānaparaṃ viprāḥ samādhiriti kīrtyate //
tantu prāpya naraiścānyairnābhibhūyeta karhicit

samādhitaḥ paraṃ nāsti sukhaṃ kiñcijjagattraye //
samādhisthaśca duḥkhena guruṇāpi na cālyate

śaṅgāni śataśastvasya vādyante yadi karṇayoḥ //
bheryaśca yadi hanyante śabdaṃ bāhyaṃ na vindati

tathā prahārābhihato vahnidagdhatanustathā //
śīte sthito'tighore'pi sparśaṃ bāhyaṃ na vindati

jaye gandhe rase bāhye tādṛśasya tu kā kathā //
dṛṣṭvā ya ātmanātmānaṃ samādhiṃ labhate punaḥ

tṛṣṇā vātha bubhukṣā vā na taṃ dhāvati karhicit //
api santyajatastṛṣṇāmabhuñjānasya paśyataḥ

ekameva sa nirvedaṃ vijānāti narottamaḥ //
samādhitaḥ samutthānaṃ tena tapyatyasau bhṛśam

na svarge na ca pātāle mānuṣye ca na tatsukham //
samādhiṃ niścalaṃ prāpya yatsukhaṃ vindate naraḥ //3.284.१ ० //
samādhiṃ puruṣaḥ prāpya tyaktvā dehanibandhanam //
vyāpnoti sakalām̐llokāṃstrailokyaṃ sacarācaram

tacca vyāpnoti puruṣastrailokyādapi yadbahiḥ //
anantatvamavāpnoti samādhiṃ prāpya mānavaḥ

janmamṛtyujarāvyādhiśokaduḥkhavivarjitaḥ //
sarvagaḥ sarvasaṃhārī sarvendriyaguṇātmakaḥ

sarvatra sarvadā viprāḥ sa tasyāṃ nātra saṃśayaḥ //
puruṣatvamathābhyeti sarvaśaktitvameti ca

saṃyamya cetaḥ khalu dhāraṇāsu dhyānaṃ samāruhya tatastu paścāt //
samādhimāsthāya pareṇa puṃsā tulyatvamāyāti mahānubhāvaḥ/ १५//
iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu samādhivarṇano nāma caturaśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.285
ṛṣaya ūcuḥ //
sthānasya mahataḥ prāptau yanmūlaṃ dvijasattama //
tadasmākaṃ samācakṣva sarvaṃ pratyakṣalakṣaṇam

// haṃsa uvāca //
prāpnuvaṃti narāḥ sarve vyavasāyapuraḥsarāḥ //
vyavasāyadvitīyānāṃ nāsti loke sudurlabham

vyavasāyaḥ paro bandhuḥ sahāyastadanaṃtaram //
tena yuktaḥ pumānsamyakprāpnotīti viniścitam

dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca ṛṣisattamāḥ //
bhājanantu sadā jñeyo narastu vyavasāyavān

vyavasāyavihīnānāṃ svalpopyartho'sti durlabhaḥ //
vyavasāyavihīnānāmalasānāṃ durātmanām

karaprāpto'pi sahasā kṣipramartho vinaśyati //
vyavasāyavihīnastu sthāṇunā nātiricyate

tasmānnarā ye vyasanāya yuktāste kāmabhājaḥ kathitāstu loke //
teṣāmayaṃ caiva paraśca lokasteṣāṃ tathā mokṣapatho na dūre

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu vyavasāyavarṇano nāma pañcāśītyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ