વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.281.285

3.281
હંસ ઉવાચ ॥
વિષયેભ્યઃ પ્રવૃત્તસ્ય ચેતસો વિનિવર્તનમ્ ॥
પ્રત્યાહારં વિનિર્દિષ્ટં પરમન્તત્તપઃ સ્મૃતમ્

અત્યન્તચઞ્ચલં ચિત્તં તસ્ય સંયમનં દ્વિજાઃ ॥
પ્રત્યાહારેણ કર્તવ્યં પુરુષેણ વિપશ્ચિતા

પ્રત્યાહૃત્ય નરશ્ચેતઃ કામેભ્યો દ્વિજસત્તમાઃ ॥
કામાનાં ભાજનં લોકે મોક્ષસ્ય ચ તથા ભવેત્

વિહાય કામાન્યઃ સર્વાન્પુમાઁશ્ચરતિ નિસ્પૃહઃ॥
નિર્મમો નિરહંકારઃ સ શાન્તિમધિગચ્છતિ

પ્રત્યાહારં યથા કુર્યાત્કામેભ્યશ્ચેતસો નરઃ ॥
યથાકામમવાપ્નોતિ મોક્ષોપાયં ચ વિન્દતિ

ચઞ્ચલં હિ મનો વિપ્રાઃ પ્રમાથિ બલવદ્દૃઢમ્ ॥
તસ્ય યત્નં સમાસ્થાય કર્તવ્યો નિગ્રહો બુધૈઃ

યાવન્ન ચેત આયાતિ વૈરાગ્યં પરમં નરઃ॥
તાવન્ન શક્તો ભવતિ પ્રત્યાહારસ્ય વૈ દ્વિજાઃ

જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખશોકાર્દિતં જગત્ ॥
પશ્યન્ખિન્નસ્તદા વિપ્રા વૈરાગ્યાત્સિદ્ધિમાપ્નુયાત્

અનિત્યતાં તથા પશ્યઞ્જગતોઽસ્ય પુનઃપુનઃ॥
વૈરાગ્યભાવમાસ્થાય તતઃ સિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

દેવતાનામૃષીણાં ચ રાજ્ઞાં ભૂતગણસ્ય ચ॥
દૃષ્ટ્વા ક્ષયં મહાભાગા વિરક્તો વિપ્રમુચ્યતે

ગર્ભવાસે મહદ્દુઃખં નરકે ચ પુનઃપુનઃ॥
તિર્યગ્યોનૌ ચ માનુષ્યે તિર્યક્કામો વિમુચ્યતે

દિવસેદિવસે ખિન્નો પરાન્નેષુ ચ યો દ્વિજાઃ ॥
વૈરાગ્યમાપ્નોતિ તથા ખિન્નો મૂત્રપુરીષયોઃ

દુઃખાનાં તુ પ્રતીઘાતે સુખમિત્યેવ ભાવિતે ॥
દુઃખેભ્યઃ સ્વલ્પકાલેન યઃ ખિન્નઃ સ વિરજ્યતે

વિરાગમાસ્થાય તતઃ પ્રત્યાહારમતન્દ્રિતઃ ॥
કામેભ્યશ્ચેતસઃ કુર્યાત્તેન સર્વં સમશ્નુતે

આપૂર્યમાણમચલપ્રતિષ્ઠં સમુદ્રમાપઃ પ્રવિશન્તિ યદ્વત્ ॥
તદ્વત્કામા યં પ્રવિશન્તિ સર્વે સ શાન્તિમાપ્નોતિ ન કામકામી

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ પ્રત્યાહારવર્ણનો નામૈકાશીત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.282
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
એકત્ર સમવસ્થાનં બાહ્યે દ્રવ્યે તુ ચેતસઃ ॥
ધારણા સા વિનિર્દિષ્ટા મનસો બન્ધકારિકા

સા કાર્યા દેવતાર્ચાયાં યત્રાસ્ય સ્યાત્સ્થિરા મતિઃ ॥
એકત્ર લબ્ધ્વા લક્ષ્યં તુ મનસશ્ચઞ્ચલસ્ય તુ

તુર્યન્નિવારણં યત્નાન્મનોઽનુગ્રહકારણાત્ ॥
અથ વા લક્ષ્યબન્ધન્તુ ભુવિ કાર્યં વિજાનતા

લબ્ધલક્ષસ્તુ ભૂયોગે મહીયોગં સમુત્સૃજેત્ ॥
લબ્ધલક્ષ્યો નરઃ કુર્યાન્નરાસ્તેજસિ સત્તમાઃ

સમુત્સૃજ્ય તતો વાયૌ તતો નભસિ કારયેત્ ॥
ક્રમશસ્ત્વેવમારુહ્ય લક્ષ્યં લક્ષ્યતયા નરઃ

બાહ્યેષુ ધારણાં કૃત્વા મનસઃ સિદ્ધિમશ્નુતે ॥
મનસશ્ચઞ્ચલસ્યાસ્ય યાવદ્બન્ધનધારણા

તાવદ્ધ્યાનમથારૂઢં ન શક્યં કેનચિદ્દ્વિજાઃ ॥
ધારણાં નિશ્ચલાં પ્રાપ્ય તતો ધ્યાનમવાપ્નુયાત્

શરીરં વિજહાત્યેનં યત્ર બદ્ધા તુ ધારણા ॥
પ્રાપ્નોતિ તન્મયીભાવં નાત્ર કાર્યા વિચારણા

સંપ્રાપ્ય ધારણાં મુક્ત્વા શરીરં મનુજોત્તમઃ ॥
કાલાન્મોક્ષમવાપ્નોતિ ધ્યાનાચ્છીઘ્રમિતિ સ્થિતિઃ

પ્રાપ્તસ્તુ યન્મયીભાવં ધારણાસ્થઃ પુમાંસ્તતઃ ॥
સ યદા પુરુષં યાતિ તદા સ પ્રતિપદ્યતે

ધ્રુવે મોક્ષમવાપ્નોતિ ધારણાં પ્રાપ્ય માનવઃ ॥
કિન્તુ કાલેન મહતા ધ્યાનાચ્છીઘ્રમિતિ સ્થિતિઃ

સર્વલોકે તથા જ્ઞેયા બાહ્યદ્રવ્યવિનાશનાઃ ॥
તેષાન્તુ ધારણા કાર્યા મનોગ્રહણકારણમ્

સંપ્રાપ્ય મનસો બન્ધં નિશ્ચલં પુરુષોત્તમઃ ॥
ધારણાયોગતસ્તસ્માદ્ધ્રુવં મોક્ષમુપાશ્નુતે

યદસ્ય નિત્યં હદિ સંસ્થિતં સ્યાત્તત્સ્યાત્તદેવાસ્ય હિ મૃત્યુકાલે ॥
યદ્ભાવયત્યેવ હિ મૃત્યુકાલે ભવત્યવશ્યં સ હિ તન્મયસ્તુ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીય ખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ ધારણાવર્ણનો નામ દ્વ્યશીત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.283
હંસ ઉવાચ ॥
દ્રવ્યે તુ ધારણા બાહ્યે ધારણા પરિકીર્તિતા ॥
સૈવ ચેતસિ નિર્દિષ્ટા ધ્યાનેતિ મનુજોત્તમાઃ

અધોમુખં હૃત્કમલે કર્ણિકાયાં દ્વિજોત્તમાઃ॥
ધ્યાનં સૂર્યસ્ય કુર્વીત તેજોરાશેર્વિચક્ષણઃ

રવિમધ્યે સ્થિતઃ સોમો સોમમધ્યે હુતાશનઃ॥
તેજોમધ્યે સ્થિતં સત્ત્વં તેજસોપ્યતિતૈજસમ્

તન્મધ્યે ભગવાન્વિષ્ણુઃ પરમાત્મા સનાતનઃ ॥
અચ્યુતઃ પુરુષો નિત્યં સર્વવ્યાપી મહેશ્વરઃ

સૂક્ષ્માતિસૂક્ષ્મન્તં પશ્યેત્તેજોમૂર્તિં દુરાસદમ્॥
ધ્યાનયોગેન તં દૃષ્ટ્વા સિદ્ધિમાપ્નોતિ માનવઃ

સ્વસ્તિકં સર્વતોભદ્રં પર્યંકં કમલાસનમ્ ॥
તેષામેકતમં બદ્ધ્વા યોગાસનમતન્દ્રિતઃ

ઊરુમૂલે તથાનીય તિર્યગ્ગૌ ચ સમૌ કરૌ ॥
કૃત્વોત્તાનૌ દ્વિજશ્રેષ્ઠા વામસ્યોપરિ દક્ષિણમ્

કિઞ્ચિદાકુઞ્ચિતાઙ્ગુષ્ઠૌ કર્ત્તવ્યૌ ચ તથા કરૌ ॥
તેન ચોન્નામ્ય વિતથં કૃત્વા બાહૂ પરિશ્લથૌ ॥

પૃષ્ઠકાં યોજયેત્સ્કન્ધે દેહમુન્નામયેત્સુધીઃ ॥
નિષ્કમ્પાં સુદૃઢાં ગ્રીવાં શિરઃ કાર્યં સમં તદા

સ પશ્યન્નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્ ॥
કિઞ્ચિન્નિમીલ્ય નયને સર્વં બાહ્યં સમુત્સૃજેત્ ॥
બાહ્યં સર્વં પરિત્યજ્ય પરમાત્માનમાત્મના

હૃત્પદ્મં કર્ણિકામધ્યે તેજસ્તેજસિ ચાર્પિતમ્ ॥
દૃષ્ટ્વા પુરુષમીશાનં સર્વબન્ધૈઃ પ્રમુચ્યતે

પ્રત્યાહારેણ મનસઃ કૃત્વા નિયમનં પુરા ॥
ધારણાલ્લબ્ધલક્ષસ્તુ ધ્યાનમારોહતે નરઃ

ઇન્દ્રિયાણાં જયં કૃત્વા મનઃ સંયમ્ય ચાપ્યથ॥
વિજિત્ય ચ તથા વાયું ધ્યાનમારોહતે નરઃ ॥
ધ્યાનારૂઢસ્તદાપ્નોતિ યત્ર ગત્વા ન શોચતિ

નિશાવસાને ચ તથા પ્રદોષે ધ્યાનેન યત્નઃ પુરુષેણ કાર્યઃ ॥
ધ્યાનેન દૃષ્ટ્વા પુરુષં પરં તુ વિમુક્તદેહઃ સકલત્વમેતિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ ધ્યાનવર્ણનો નામ ત્ર્યશીત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.284
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
અથ ધ્યાનમુપારૂઢો સમાધિં મનસો લભેત્ ॥
ન કિઞ્ચિચ્ચિન્તયેત્પશ્ચાત્સમાધિં પ્રાપ્ય માનવઃ

શબ્દસ્પર્શરસૈર્હીનં ગન્ધરૂપવિવર્જિતમ્ ॥
તં પરં પુરુષં વિદ્યાદ્યત્ર ગત્વા ન શોચતિ ૪૨ ॥
શૂન્યં ધ્યાનપરં વિપ્રાઃ સમાધિરિતિ કીર્ત્યતે ॥
તન્તુ પ્રાપ્ય નરૈશ્ચાન્યૈર્નાભિભૂયેત કર્હિચિત્

સમાધિતઃ પરં નાસ્તિ સુખં કિઞ્ચિજ્જગત્ત્રયે ॥
સમાધિસ્થશ્ચ દુઃખેન ગુરુણાપિ ન ચાલ્યતે

શઙ્ગાનિ શતશસ્ત્વસ્ય વાદ્યન્તે યદિ કર્ણયોઃ ॥
ભેર્યશ્ચ યદિ હન્યન્તે શબ્દં બાહ્યં ન વિન્દતિ

તથા પ્રહારાભિહતો વહ્નિદગ્ધતનુસ્તથા ॥
શીતે સ્થિતોઽતિઘોરેઽપિ સ્પર્શં બાહ્યં ન વિન્દતિ

જયે ગન્ધે રસે બાહ્યે તાદૃશસ્ય તુ કા કથા ॥
દૃષ્ટ્વા ય આત્મનાત્માનં સમાધિં લભતે પુનઃ

તૃષ્ણા વાથ બુભુક્ષા વા ન તં ધાવતિ કર્હિચિત્ ॥
અપિ સન્ત્યજતસ્તૃષ્ણામભુઞ્જાનસ્ય પશ્યતઃ

એકમેવ સ નિર્વેદં વિજાનાતિ નરોત્તમઃ ॥
સમાધિતઃ સમુત્થાનં તેન તપ્યત્યસૌ ભૃશમ્

ન સ્વર્ગે ન ચ પાતાલે માનુષ્યે ચ ન તત્સુખમ્ ॥
સમાધિં નિશ્ચલં પ્રાપ્ય યત્સુખં વિન્દતે નરઃ ॥3.284.૧ ૦ ॥
સમાધિં પુરુષઃ પ્રાપ્ય ત્યક્ત્વા દેહનિબન્ધનમ્ ॥
વ્યાપ્નોતિ સકલાઁલ્લોકાંસ્ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

તચ્ચ વ્યાપ્નોતિ પુરુષસ્ત્રૈલોક્યાદપિ યદ્બહિઃ ॥
અનન્તત્વમવાપ્નોતિ સમાધિં પ્રાપ્ય માનવઃ

જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિશોકદુઃખવિવર્જિતઃ ॥
સર્વગઃ સર્વસંહારી સર્વેન્દ્રિયગુણાત્મકઃ

સર્વત્ર સર્વદા વિપ્રાઃ સ તસ્યાં નાત્ર સંશયઃ ॥
પુરુષત્વમથાભ્યેતિ સર્વશક્તિત્વમેતિ ચ

સંયમ્ય ચેતઃ ખલુ ધારણાસુ ધ્યાનં સમારુહ્ય તતસ્તુ પશ્ચાત્ ॥
સમાધિમાસ્થાય પરેણ પુંસા તુલ્યત્વમાયાતિ મહાનુભાવઃ। ૧૫॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ સમાધિવર્ણનો નામ ચતુરશીત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.285
ઋષય ઊચુઃ ॥
સ્થાનસ્ય મહતઃ પ્રાપ્તૌ યન્મૂલં દ્વિજસત્તમ ॥
તદસ્માકં સમાચક્ષ્વ સર્વં પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્

॥ હંસ ઉવાચ ॥
પ્રાપ્નુવંતિ નરાઃ સર્વે વ્યવસાયપુરઃસરાઃ ॥
વ્યવસાયદ્વિતીયાનાં નાસ્તિ લોકે સુદુર્લભમ્

વ્યવસાયઃ પરો બન્ધુઃ સહાયસ્તદનંતરમ્ ॥
તેન યુક્તઃ પુમાન્સમ્યક્પ્રાપ્નોતીતિ વિનિશ્ચિતમ્

ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ મોક્ષે ચ ઋષિસત્તમાઃ ॥
ભાજનન્તુ સદા જ્ઞેયો નરસ્તુ વ્યવસાયવાન્

વ્યવસાયવિહીનાનાં સ્વલ્પોપ્યર્થોઽસ્તિ દુર્લભઃ ॥
વ્યવસાયવિહીનાનામલસાનાં દુરાત્મનામ્

કરપ્રાપ્તોઽપિ સહસા ક્ષિપ્રમર્થો વિનશ્યતિ ॥
વ્યવસાયવિહીનસ્તુ સ્થાણુના નાતિરિચ્યતે

તસ્માન્નરા યે વ્યસનાય યુક્તાસ્તે કામભાજઃ કથિતાસ્તુ લોકે ॥
તેષામયં ચૈવ પરશ્ચ લોકસ્તેષાં તથા મોક્ષપથો ન દૂરે

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ વ્યવસાયવર્ણનો નામ પઞ્ચાશીત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ