Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.266.270

3.266
// haṃsa uvāca // //
tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vidante mahat //
prajāpatīnāṃ yā śaktiḥ prajāḥ kartuṃ dvijottamāḥ

tapasā saṃpradāne na ṛṣīṇāṃ jñānameva ca //
bahavo divi modante prasādāttapaso janāḥ

tapasā prāpyate svargastapasā prāpyate yaśaḥ //
āyuḥprakarṣaṃ bhogāṃstu tapasā vindate mahat

jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ saubhāgyaṃ rūpamuttamam //
tapasā prāpyate sarvaṃ yatkiñcinmanasepsitam

rasāyanāni mantrāśca vidyāstvauṣadhayastathā //
nātaptatapasaḥ siddhiṃ prayānti dvijapuṅgavāḥ

yatkāryaṃ kiñcidāsthāya puruṣastapyate tapaḥ //
sarvaṃ tasmādavāpnoti paratreha ca mānavaḥ

brahmahā ca surāpaśca stenaśca gurutalpagaḥ //
tapasā mucyate jantuḥ sarvataścāpi mucyate

tapasaiva sutaptena mokṣamāpnoti mānavaḥ //
śakravaivasvatā'mbhopadhanādhipahutāśanaiḥ

sthānaṃ mahattaraṃ prāptaṃ tathā rudrārkarātripaiḥ //
na cāsti tatsukhaṃ loke yadvinā tapasā bhavet

tapasaiva sukhaṃ sarvamiti dharmavido viduḥ //
aṣṭāśītisahasrāṇāṃ munīnāmūrdhvaretasām

tapasā divi modante tridaśaiḥ sahitā dvijāḥ //
puruṣastu samārambhānniṣphalānvīkṣya cātmanaḥ

tapaḥ kuryātprayatnena na hyanuptaṃ prarohati //
kīṭāḥ pataṅgāḥ paśavo vayāṃsi ca tathā dvijāḥ

sthāvarāṇi ca bhūtāni divaṃ yānti tapobalāt //
yaddustaraṃ yaddurāpaṃ yaddurgaṃ yacca duṣkaram

sarvaṃ tattapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramaḥ //
yasminkarmaṇyapi kṛte manasaḥ syādalāghavam

tasmiṃstāvattapaḥ kuryādyāvattuṣṭikaraṃ bhavet//
yatkiñcidenaḥ kurvanti manovākkarmabhirjanāḥ

tatsarvaṃ vinudantyāśu tapasaiva tapodhanāḥ//
tapasaiva viśuddhasya brāhmaṇasya divaukasaḥ

satyācca pratigṛhṇanti kāmānsaṃvardhayanti ca //
brahmā prajeśvaro devo mahādevastathā dvijāḥ

nityameva tapasyanti tapaḥ parama dustaram //
yasyedaṃ bhuvanaṃ sarvaṃ yaśca sarvamayo'cyutaḥ

yaśca dhātā jayatyasminsa viṣṇuḥ parameśvaraḥ //
nityameva mahābhāgāstapaścarati duścaram

bhagavānvāsudevastu tapaḥ paramihocyate //
aṣṭau devagaṇāṃlloke prāpnoti tapasā naraḥ

trailokyakaraṇasyāpi śaktaśca tapasā bhavet //
divyānāñca tathāstrāṇāṃ śakto bhavati dhāraṇāt

loke surāṇāṃ bhuvi vā dvijendrā na vidyate tatpuruṣasya kiñcit //
tapaḥ prakarṣeṇa pareṇa labdhirna vidyate yasya mahānubhāvāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu tapaḥpraśaṃ sāvarṇanonāma ṣaṭṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.267
haṃsa uvāca //
vaśe jagadidaṃ prāhuḥ śūrabāhuṣu lambate //
śūrāṇāmatha sarveṣāṃ śauryameva viśiṣyate

brāhmaṇārthe gavārthe vā svāmyarthe mitrakāraṇe //
āhṛtau ye prapadyante nākapṛṣṭhaṃ vrajaṃti te

dhanāpahāre saṃprāpte saṃprāpte dāraviplave //
(ātmanaśca paritrāṇe yudhyamāno divaṃ vrajet

kṣatraviṭchūdraviprāṇāṃ yuddhameva parāyaṇam //)
ātmanaśca paritrāṇe saṃprāpte deśaviplave

dāranāśe tu saṃprāpte dakṣiṇānāṃ ca saṅkare //
viprastu śastraṃ gṛhṇīyātsaṃkare cāpyupasthite

vṛttintu kalpayedvipraḥ kṣattradharmeṇa vā na vā //
saṃgrāmānna nivartteta tasya dharmaṃ hitaṃ tadā

ekaputraṃ tṛṇamukhaṃ tavāsmīti ca vādinam //
strībālarakṣakambhīruṃ palāyanaparāyaṇam

vyāyudhaṃ vyasanasthaṃ ca pareṇa saha saṃgatam //
dhuryaṃ ca dhuryavāhaṃ ca yuddhaprekṣakameva ca

na hantavyā dvijaśreṣṭhā yuddhadharmaṃ vijānatā //
yuddhaṃ na kuryādyā nasthaḥ puruṣeṇa padātinā

samena yuddhamākāṅkṣastathaivābhyadhikena vā//
naraḥ prāpnoti narakaṃ hīnahā taddhato'pi vā

avarmayitvā yo vāhaṃ cātmānaṃ varmayennaraḥ //
sa śīghraṃ narakaṃ yāti sukṛtenāpi karmaṇā

kathito yuddhadharmo'yaṃ phalaṃ cāto nibodhata //
dharmalābho'rthalābhaśca yaśolābhaśca tasya vai

yaḥ śūro yuddhyate yuddhe vimṛndanparavāhinīm//
tasya dharmārthakāmāśca yajñāścaivāptadakṣiṇāḥ

agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ//
na tatphalamavāpnoti saṃgrāme yadavāpyate

asṛgyadāsya gātrebhyo viniryāti raṇājire //
tenaiva sārdhaṃ niryāti tasya pāpaṃ śarīrataḥ

sahate ca paraṃ kleśaṃ prahārāṇāṃ ca ropaṇe //
yadvīraḥ samavāpnoti tapo nāstyadhikaṃ tataḥ

yasya yuddhe prahārā ye kintu syāddaivayogataḥ //
yudhyamānasya dharmajñāḥ so'pi nāke mahīyate

raṇe yathādhikavadhaṃ kṛtvā phalamupāśnute //
paraṃ hyabhimukhaṃ hatvā tadyānaṃ yo'dhirohati

viṣṇukrāntaṃ sa jayati caivaṃ yudhyanraṇājire //
yastu senāpatiṃ hatvā tadyānamadhirohati

aśvamedhānavāpnoti caturastena karmaṇā //
yāvanti tasya śastrāṇi bhiṃdanti tvacamāhave

tāvato labhate lokānsarvakāmadughākṣayān //
yatrayatra hataḥ śūraḥ śatrubhirvinipātitaḥ //

akṣayāṃllabhate lokānnirvṛtiṃ dīnatāṃ vinā //
svāmī sukṛtamādatte hatānāṃ vipalāyinām

svāmino duṣkṛtaṃ sarvaṃ tadā ca pratipadyate //
palāyamānaḥ puruṣastathā prāpnoti vai dvijāḥ

padepade durācāro govadhasya phalaṃ naraḥ //
jīvam̐llakṣmīṃ samāpnoti mṛtaśca tridivaṃ naraḥ

yaśaścobhayathā viprā nāsti yuddhe nirarthatā //
parānabhimukhaḥ śūro yāvadvrajati vai dvijāḥ

padepade yajñaphalamānupūrvyātsamāpnuyāt //
abhagnañca paraṃ hanyādbhagnaṃ ca parirakṣati

palāyante sthitā yasminsa yāti paramāṃ gatim //
ūrdhvaṃ tiryak ca yaścārvāk prāṇānsaṃtyajya yudhyati

hatāsuśca patedyuddhe sa svargānna nivartate //
yasya yuddhe praviṣṭasya dehaṃ cihnīkṛtaṃ paraiḥ

ātmānaṃ yūpamutsṛjya sa yajño'nantadakṣiṇaḥ //
nāśaucabhājastasya syurbāndhavā dvijasattamāḥ

śrāddhañcaivāgnisaṃskārastathaivāpyudakakriyā //
mṛtasya nopayujyante saṃgrāme'bhimukhasya tu

kriyante tasya dharmajñā ānṛṇyārthaṃ svabandhubhiḥ //
yasya cihnīkṛtaṃ gātraṃ śaraśaktyṛṣṭitomaraiḥ

devakanyāstu taṃ vīra ramayante ramanti ca //
varāpsaraḥsahasrāṇi śūramāyodhane hatam

tvaritāstvabhidhāvanti mama bhartā mameti ca //
hatasyābhimukhasyājau patitasyānivartinaḥ

hriyate yatparairdravyaṃ naramedhaphalaṃ tu tat //
śakyaṃ tviha samṛddhaistu yaṣṭaṃ kratuśatairnaraiḥ

ātmadehaṃ tu saṃgrāme tyaktuṃ viprāḥ suduṣkaram //
yāṃ yajñasaṃghaistapasā ca viprāḥ svargaiṣiṇaḥ sattvacayaiḥ prayānti //
kṣaṇena tāmaiva gatiṃ prayānti mahāhave svāṃ tanumutsṛjantaḥ

sarve ca vedāḥ saha ṣaḍbhiraṃgaiḥ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca vane ca vāsaḥ //
etānguṇāneka evātideśetsaṃgrāmadhāmnā svatanuṃ tyajedyaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu śūraguṇavarṇano nāma saptaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ //

3.268
haṃsa uvāca //
ahiṃsā sarvadharmāṇāṃ dharmaḥ para ihocyate //
ahiṃsayā tadāpnoti yatkiñcinmanasepsitam

strīhiṃsā dhanahiṃsā ca prāṇihiṃsā tathaiva ca //
trividhāṃ varjayanhiṃsāṃ brahmalokaṃ prapadyate

dākṣiṇyaṃ rūpalāvaṇyaṃ saubhāgyamapi cottamam //
dhanaṃ dhānyamathārogyaṃ dharmaṃ vidyāṃ tathā striyaḥ

rājyaṃ bhogām̐śca vipulānbrāhmaṇyamapi cepsitam //
aṣṭau caiva guṇānvāpi dīrghaṃ jīvitameva ca

ahiṃsakāḥ prapadyaṃte yadanyadapi durlabham//
ahiṃsakastathā janturmāṃsavarjayitā bhaveta

māsimāsyaśvamedhena yo yajeta śataṃ samāḥ//
māṃsāni ca na khādedyaḥ samaṃ vā syānna vā samama

sadā yajati satreṇa sadā dānaṃ prayacchati //
sadā tapasvī bhavati madhumāṃsasya varjanāt

sarvavedā na tatkuryuḥ sarvadānāni caiva hi //
yo māṃsarasamāsvādya sarvamāṃsāni varjayet

duṣkaraṃ hi rasajñena māṃsasya parivarjanama //
caturvratamidaṃ śreṣṭhaṃ prāṇināṃ mṛtyubhīruṇām

tadā bhavati loke'sminprāṇināṃ jīvitaiṣiṇām //
viśvāsyaścopagamyaśca nahi hiṃsāruciryathā

prāṇā yathātmano'bhīṣṭā bhūtānāmapi te tathā //
ātmaupamyena gantavyamātmavidbhirmahātmabhiḥ

ahiṃsā paramo dharmaḥ satyameva dvijottamāḥ //
lobhādvā mohato vāpi yo māṃsānyatti mānavaḥ

nirghṛṇaḥ sa tu mantavyaḥ sarvadharmavivarjitaḥ //
svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitumicchati

udvignavāse vasati yatrayatrābhijāyate //
dhanena krayiko hanti upabhogena khādakaḥ

ghātako vadhabandhābhyāmityeṣa trividho vadhaḥ //
bhakṣayitvā tu yo māṃsaṃ paścādapi nivarttate

tasyāpi sumahāndharmo yaḥ pāpādvinivarttate //
rākṣasairvā piśācairvā ḍākinībhirniśācaraiḥ

tathānyairnābhibhūyeta yo māṃsaṃ parivarjayet //
khecarāścāvagacchanti jīvato'sya mṛtasya vā

pṛṣṭhato dvijaśārdūla yo māṃsaṃ parivarjayet //
tathānyairnābhibhūyeta yo māṃsaṃ parivarjayet

citādhūmasya gandhe'pi mṛtasyāpi niśācarāḥ //
kravyāde vipraṇaśyanti yo māṃsaṃ parivarjayet

śastrāgninṛpacaurebhyaḥ salilācca tathā viṣāt //
bhayaṃ na vidyate tasya tathānyadapi kiñcana

na tām̐llokānprapadyaṃte ye lokā māṃsavarjinām //
sa daṇḍī sa ca vikrāntaḥ sa yajvā sa tapasyati

sa sarvalokānāpnoti yo māṃsaṃ parivarjayeta //
na tasya durlabhaṃ kiñcittathā lokadvaye bhavet //
varaśāpasamarthaśca tathā syānmāṃsavarjakaḥ

vimānamāruhya śaśāṅkatulyaṃ devāṅganābhiḥ sahito nṛvīraḥ //
sukhāni bhuktvā suciraṃ hi nāke lokānavāpnoti pitāmahasya

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu hiṃsādoṣavarṇano nāmāṣṭaṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

3.269
haṃsa uvāca //
kṣamā dharmaḥ kṣamā satyaṃ kṣamā śaucaṃ kṣamā balam //
kṣamā yajñāḥ kṣamā dānaṃ kṣamā ca paramaṃ tapaḥ

ākṛṣṭastāḍito vāpi pareṣāṃ yastitikṣate //
tasmātsukṛtamādatte duṣkṛtaṃ ca prayacchati

yaḥ kṣamāvānsa dharmātmā kṣamayaiva dvijottamāḥ //
ākroṣṭāraṃ nirdahati svargalokaṃ ca gacchati

ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate //
yadenaṃ kṣamayā yuktaṃ tvaśaktaṃ manyate janaḥ

vijñeyaḥ so'pi doṣo'sya dvijendrāḥ sa mahān guṇaḥ //
tasmātpuṇyasamādānād duṣkṛtasya samarpaṇāt

mṛtaḥ kṣamāvānpuruṣo brahmalokaṃ prapadyate //
vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā

prāpnoti kāmāndivi ceha mukhyānsaṃvatsarāṇāṃ niyutāni viprāḥ //
sarvaṃsahaḥ kṣāntiparo manuṣyastvataḥ kṣamāvānsatataṃ naraḥ syāt

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīya khaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu kṣamāguṇavarṇano nāmaikonasaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

3.270
haṃsa uvāca //
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo loke'smindvijasattamāḥ //
tasmādātmavatā bhāvyaṃ kṛtajñena nareṇa tu

brahmaghne ca surāpe ca caure bhagnavrate tathā //
niṣkṛtirvihitā rājankṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ

narakānna vimucyante ye kṛtaghnā narādhamāḥ //
ābhūtasaṃplavaṃ ghorā nātra kāryā vicāraṇā

tiryagyonau hi jāyante duḥkhāvāsaṃ vasanti ca //
labhante na kvacittrāṇaṃ tathā prāpte bhaye narāḥ

etāvāneva puruṣaḥ kṛtaṃ yasminna naśyati //
kṛtajñaḥ svargamāpnoti kṛtajño vindate mahat

prabhuṃ vā yadi vā bhṛtyaṃ vipraṃ gurumathāpi vā //
āpannaṃ na tyajedyastu sa tu nāke mahīyate

samṛddhaṃ yastu saṃsevya daridraṃ yo vimuñcati //
sa nṛśaṃsatamo loke naro narakabhājanam

na tyajeta naro bhṛtyaṃ svagehe gatayauvanam //
asamarthaṃ tu vārdhakye tyaktvā narakamāpnuyāt

kuñjaranturagaṃ vṛddhaṃ dhenuṃ dāntamathāpi vā //
yastyajetsa sudurbuddhirnarakaṃ pratipadyate

nādriyante paśūnbaddhvā yavasenodakena vā //
yathāvad dvijaśārdūlāste narā nirayaṅgatāḥ

acikitsyena rogeṇa gṛhītaṃ svagṛhe paśum //
cikitsyaṃ na tyajedenaṃ yāvajjīvaṃ dvijottamāḥ

tasya tyāgādavāpnoti mānavo narakaṃ dhuvam //
samṛddhaṃ svāminaṃ yastu sevitvā puruṣādhamaḥ //
asamṛddhaṃ tyajetpaścād dhruvaṃ narakamṛcchati

yo naraḥ kleśamāpnoti hīnārthasvāmisevanāt //
tattapo'sya vinirdaṣṭaṃ brahmalokāya vai dvijāḥ //

kṛtajñaḥ puruṣo loke kṛtajñaḥ sarvabhāktathā //
kṛtajñaḥ sarvamāpnoti yatkiñcinmanasecchati

mātaraṃ pitaraṃ putraṃ yājyamṛtvijameva ca //
svāminaṃ ca guruṃ bhṛtyaṃ bāndhavaṃ paśumeva ca

bhāryāṃ vāpi dvijaśreṣṭhā na tyajenmanasā kvacit //
eṣāṃ tu patati tyāge dhruvaṃ narakamṛcchati

na tyajeta tathaivāgniṃ nāgnimutsādayettathā //
devatārcāṃ tathā viprāstyaktvā narakamṛcchati

chāyāyāṃ yasya viśrānto naraḥ syātpādapasya tu //
tasmātpatraṃ na hiṃseta kṛtajñatvamanusmaran

kṛtajño bhūtimāpnoti kṛtajñaśca tathā yaśaḥ //
kṛtajño nākamāpnoti brahmalokamathāpi vā

kṛtajñairvasudhā sarvā dhāryate sumahātmabhiḥ

kṛtajña eva yajate kṛtajñastapyate tapaḥ //
yajvā dātā tathā śūraḥ kṛtajñaśca tathā bhavet //
kṛtajñastyajate prāṇānmitrakārye tathā dhuvam

yo brahmalokastapasā na śakyaḥ prāptuṃ dvijendrā mahataḥ sukṛcchrāt //
taṃ brahma lokaṃ hi naraḥ kṛtajñaḥ prāpnoti śīghraṃ na hi saṃśayo'tra

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu kṛtajñatāguṇanirūpaṇo nāma saptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ