વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.266.270

3.266
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
તપસો હિ પરં નાસ્તિ તપસા વિદન્તે મહત્ ॥
પ્રજાપતીનાં યા શક્તિઃ પ્રજાઃ કર્તું દ્વિજોત્તમાઃ

તપસા સંપ્રદાને ન ઋષીણાં જ્ઞાનમેવ ચ ॥
બહવો દિવિ મોદન્તે પ્રસાદાત્તપસો જનાઃ

તપસા પ્રાપ્યતે સ્વર્ગસ્તપસા પ્રાપ્યતે યશઃ ॥
આયુઃપ્રકર્ષં ભોગાંસ્તુ તપસા વિન્દતે મહત્

જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાસ્તિક્યં સૌભાગ્યં રૂપમુત્તમમ્ ॥
તપસા પ્રાપ્યતે સર્વં યત્કિઞ્ચિન્મનસેપ્સિતમ્

રસાયનાનિ મન્ત્રાશ્ચ વિદ્યાસ્ત્વૌષધયસ્તથા ॥
નાતપ્તતપસઃ સિદ્ધિં પ્રયાન્તિ દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

યત્કાર્યં કિઞ્ચિદાસ્થાય પુરુષસ્તપ્યતે તપઃ ॥
સર્વં તસ્માદવાપ્નોતિ પરત્રેહ ચ માનવઃ

બ્રહ્મહા ચ સુરાપશ્ચ સ્તેનશ્ચ ગુરુતલ્પગઃ ॥
તપસા મુચ્યતે જન્તુઃ સર્વતશ્ચાપિ મુચ્યતે

તપસૈવ સુતપ્તેન મોક્ષમાપ્નોતિ માનવઃ ॥
શક્રવૈવસ્વતાઽમ્ભોપધનાધિપહુતાશનૈઃ

સ્થાનં મહત્તરં પ્રાપ્તં તથા રુદ્રાર્કરાત્રિપૈઃ ॥
ન ચાસ્તિ તત્સુખં લોકે યદ્વિના તપસા ભવેત્

તપસૈવ સુખં સર્વમિતિ ધર્મવિદો વિદુઃ ॥
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણાં મુનીનામૂર્ધ્વરેતસામ્

તપસા દિવિ મોદન્તે ત્રિદશૈઃ સહિતા દ્વિજાઃ ॥
પુરુષસ્તુ સમારમ્ભાન્નિષ્ફલાન્વીક્ષ્ય ચાત્મનઃ

તપઃ કુર્યાત્પ્રયત્નેન ન હ્યનુપ્તં પ્રરોહતિ ॥
કીટાઃ પતઙ્ગાઃ પશવો વયાંસિ ચ તથા દ્વિજાઃ

સ્થાવરાણિ ચ ભૂતાનિ દિવં યાન્તિ તપોબલાત્ ॥
યદ્દુસ્તરં યદ્દુરાપં યદ્દુર્ગં યચ્ચ દુષ્કરમ્

સર્વં તત્તપસા સાધ્યં તપો હિ દુરતિક્રમઃ ॥
યસ્મિન્કર્મણ્યપિ કૃતે મનસઃ સ્યાદલાઘવમ્

તસ્મિંસ્તાવત્તપઃ કુર્યાદ્યાવત્તુષ્ટિકરં ભવેત્॥
યત્કિઞ્ચિદેનઃ કુર્વન્તિ મનોવાક્કર્મભિર્જનાઃ

તત્સર્વં વિનુદન્ત્યાશુ તપસૈવ તપોધનાઃ॥
તપસૈવ વિશુદ્ધસ્ય બ્રાહ્મણસ્ય દિવૌકસઃ

સત્યાચ્ચ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ કામાન્સંવર્ધયન્તિ ચ ॥
બ્રહ્મા પ્રજેશ્વરો દેવો મહાદેવસ્તથા દ્વિજાઃ

નિત્યમેવ તપસ્યન્તિ તપઃ પરમ દુસ્તરમ્ ॥
યસ્યેદં ભુવનં સર્વં યશ્ચ સર્વમયોઽચ્યુતઃ

યશ્ચ ધાતા જયત્યસ્મિન્સ વિષ્ણુઃ પરમેશ્વરઃ ॥
નિત્યમેવ મહાભાગાસ્તપશ્ચરતિ દુશ્ચરમ્

ભગવાન્વાસુદેવસ્તુ તપઃ પરમિહોચ્યતે ॥
અષ્ટૌ દેવગણાંલ્લોકે પ્રાપ્નોતિ તપસા નરઃ

ત્રૈલોક્યકરણસ્યાપિ શક્તશ્ચ તપસા ભવેત્ ॥
દિવ્યાનાઞ્ચ તથાસ્ત્રાણાં શક્તો ભવતિ ધારણાત્

લોકે સુરાણાં ભુવિ વા દ્વિજેન્દ્રા ન વિદ્યતે તત્પુરુષસ્ય કિઞ્ચિત્ ॥
તપઃ પ્રકર્ષેણ પરેણ લબ્ધિર્ન વિદ્યતે યસ્ય મહાનુભાવાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ તપઃપ્રશં સાવર્ણનોનામ ષટ્ષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.267
હંસ ઉવાચ ॥
વશે જગદિદં પ્રાહુઃ શૂરબાહુષુ લમ્બતે ॥
શૂરાણામથ સર્વેષાં શૌર્યમેવ વિશિષ્યતે

બ્રાહ્મણાર્થે ગવાર્થે વા સ્વામ્યર્થે મિત્રકારણે ॥
આહૃતૌ યે પ્રપદ્યન્તે નાકપૃષ્ઠં વ્રજંતિ તે

ધનાપહારે સંપ્રાપ્તે સંપ્રાપ્તે દારવિપ્લવે ॥
(આત્મનશ્ચ પરિત્રાણે યુધ્યમાનો દિવં વ્રજેત્

ક્ષત્રવિટ્છૂદ્રવિપ્રાણાં યુદ્ધમેવ પરાયણમ્ ॥)
આત્મનશ્ચ પરિત્રાણે સંપ્રાપ્તે દેશવિપ્લવે

દારનાશે તુ સંપ્રાપ્તે દક્ષિણાનાં ચ સઙ્કરે ॥
વિપ્રસ્તુ શસ્ત્રં ગૃહ્ણીયાત્સંકરે ચાપ્યુપસ્થિતે

વૃત્તિન્તુ કલ્પયેદ્વિપ્રઃ ક્ષત્ત્રધર્મેણ વા ન વા ॥
સંગ્રામાન્ન નિવર્ત્તેત તસ્ય ધર્મં હિતં તદા

એકપુત્રં તૃણમુખં તવાસ્મીતિ ચ વાદિનમ્ ॥
સ્ત્રીબાલરક્ષકમ્ભીરું પલાયનપરાયણમ્

વ્યાયુધં વ્યસનસ્થં ચ પરેણ સહ સંગતમ્ ॥
ધુર્યં ચ ધુર્યવાહં ચ યુદ્ધપ્રેક્ષકમેવ ચ

ન હન્તવ્યા દ્વિજશ્રેષ્ઠા યુદ્ધધર્મં વિજાનતા ॥
યુદ્ધં ન કુર્યાદ્યા નસ્થઃ પુરુષેણ પદાતિના

સમેન યુદ્ધમાકાઙ્ક્ષસ્તથૈવાભ્યધિકેન વા॥
નરઃ પ્રાપ્નોતિ નરકં હીનહા તદ્ધતોઽપિ વા

અવર્મયિત્વા યો વાહં ચાત્માનં વર્મયેન્નરઃ ॥
સ શીઘ્રં નરકં યાતિ સુકૃતેનાપિ કર્મણા

કથિતો યુદ્ધધર્મોઽયં ફલં ચાતો નિબોધત ॥
ધર્મલાભોઽર્થલાભશ્ચ યશોલાભશ્ચ તસ્ય વૈ

યઃ શૂરો યુદ્ધ્યતે યુદ્ધે વિમૃન્દન્પરવાહિનીમ્॥
તસ્ય ધર્માર્થકામાશ્ચ યજ્ઞાશ્ચૈવાપ્તદક્ષિણાઃ

અગ્નિષ્ટોમાદિભિર્યજ્ઞૈરિષ્ટ્વા વિપુલદક્ષિણૈઃ॥
ન તત્ફલમવાપ્નોતિ સંગ્રામે યદવાપ્યતે

અસૃગ્યદાસ્ય ગાત્રેભ્યો વિનિર્યાતિ રણાજિરે ॥
તેનૈવ સાર્ધં નિર્યાતિ તસ્ય પાપં શરીરતઃ

સહતે ચ પરં ક્લેશં પ્રહારાણાં ચ રોપણે ॥
યદ્વીરઃ સમવાપ્નોતિ તપો નાસ્ત્યધિકં તતઃ

યસ્ય યુદ્ધે પ્રહારા યે કિન્તુ સ્યાદ્દૈવયોગતઃ ॥
યુધ્યમાનસ્ય ધર્મજ્ઞાઃ સોઽપિ નાકે મહીયતે

રણે યથાધિકવધં કૃત્વા ફલમુપાશ્નુતે ॥
પરં હ્યભિમુખં હત્વા તદ્યાનં યોઽધિરોહતિ

વિષ્ણુક્રાન્તં સ જયતિ ચૈવં યુધ્યન્રણાજિરે ॥
યસ્તુ સેનાપતિં હત્વા તદ્યાનમધિરોહતિ

અશ્વમેધાનવાપ્નોતિ ચતુરસ્તેન કર્મણા ॥
યાવન્તિ તસ્ય શસ્ત્રાણિ ભિંદન્તિ ત્વચમાહવે

તાવતો લભતે લોકાન્સર્વકામદુઘાક્ષયાન્ ॥
યત્રયત્ર હતઃ શૂરઃ શત્રુભિર્વિનિપાતિતઃ ॥

અક્ષયાંલ્લભતે લોકાન્નિર્વૃતિં દીનતાં વિના ॥
સ્વામી સુકૃતમાદત્તે હતાનાં વિપલાયિનામ્

સ્વામિનો દુષ્કૃતં સર્વં તદા ચ પ્રતિપદ્યતે ॥
પલાયમાનઃ પુરુષસ્તથા પ્રાપ્નોતિ વૈ દ્વિજાઃ

પદેપદે દુરાચારો ગોવધસ્ય ફલં નરઃ ॥
જીવઁલ્લક્ષ્મીં સમાપ્નોતિ મૃતશ્ચ ત્રિદિવં નરઃ

યશશ્ચોભયથા વિપ્રા નાસ્તિ યુદ્ધે નિરર્થતા ॥
પરાનભિમુખઃ શૂરો યાવદ્વ્રજતિ વૈ દ્વિજાઃ

પદેપદે યજ્ઞફલમાનુપૂર્વ્યાત્સમાપ્નુયાત્ ॥
અભગ્નઞ્ચ પરં હન્યાદ્ભગ્નં ચ પરિરક્ષતિ

પલાયન્તે સ્થિતા યસ્મિન્સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ॥
ઊર્ધ્વં તિર્યક્ ચ યશ્ચાર્વાક્ પ્રાણાન્સંત્યજ્ય યુધ્યતિ

હતાસુશ્ચ પતેદ્યુદ્ધે સ સ્વર્ગાન્ન નિવર્તતે ॥
યસ્ય યુદ્ધે પ્રવિષ્ટસ્ય દેહં ચિહ્નીકૃતં પરૈઃ

આત્માનં યૂપમુત્સૃજ્ય સ યજ્ઞોઽનન્તદક્ષિણઃ ॥
નાશૌચભાજસ્તસ્ય સ્યુર્બાન્ધવા દ્વિજસત્તમાઃ

શ્રાદ્ધઞ્ચૈવાગ્નિસંસ્કારસ્તથૈવાપ્યુદકક્રિયા ॥
મૃતસ્ય નોપયુજ્યન્તે સંગ્રામેઽભિમુખસ્ય તુ

ક્રિયન્તે તસ્ય ધર્મજ્ઞા આનૃણ્યાર્થં સ્વબન્ધુભિઃ ॥
યસ્ય ચિહ્નીકૃતં ગાત્રં શરશક્ત્યૃષ્ટિતોમરૈઃ

દેવકન્યાસ્તુ તં વીર રમયન્તે રમન્તિ ચ ॥
વરાપ્સરઃસહસ્રાણિ શૂરમાયોધને હતમ્

ત્વરિતાસ્ત્વભિધાવન્તિ મમ ભર્તા મમેતિ ચ ॥
હતસ્યાભિમુખસ્યાજૌ પતિતસ્યાનિવર્તિનઃ

હ્રિયતે યત્પરૈર્દ્રવ્યં નરમેધફલં તુ તત્ ॥
શક્યં ત્વિહ સમૃદ્ધૈસ્તુ યષ્ટં ક્રતુશતૈર્નરૈઃ

આત્મદેહં તુ સંગ્રામે ત્યક્તું વિપ્રાઃ સુદુષ્કરમ્ ॥
યાં યજ્ઞસંઘૈસ્તપસા ચ વિપ્રાઃ સ્વર્ગૈષિણઃ સત્ત્વચયૈઃ પ્રયાન્તિ ॥
ક્ષણેન તામૈવ ગતિં પ્રયાન્તિ મહાહવે સ્વાં તનુમુત્સૃજન્તઃ

સર્વે ચ વેદાઃ સહ ષડ્ભિરંગૈઃ સાંખ્યં ચ યોગં ચ વને ચ વાસઃ ॥
એતાન્ગુણાનેક એવાતિદેશેત્સંગ્રામધામ્ના સ્વતનું ત્યજેદ્યઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે હંસગીતાસુ શૂરગુણવર્ણનો નામ સપ્તષષ્ટ્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ ॥

3.268
હંસ ઉવાચ ॥
અહિંસા સર્વધર્માણાં ધર્મઃ પર ઇહોચ્યતે ॥
અહિંસયા તદાપ્નોતિ યત્કિઞ્ચિન્મનસેપ્સિતમ્

સ્ત્રીહિંસા ધનહિંસા ચ પ્રાણિહિંસા તથૈવ ચ ॥
ત્રિવિધાં વર્જયન્હિંસાં બ્રહ્મલોકં પ્રપદ્યતે

દાક્ષિણ્યં રૂપલાવણ્યં સૌભાગ્યમપિ ચોત્તમમ્ ॥
ધનં ધાન્યમથારોગ્યં ધર્મં વિદ્યાં તથા સ્ત્રિયઃ

રાજ્યં ભોગાઁશ્ચ વિપુલાન્બ્રાહ્મણ્યમપિ ચેપ્સિતમ્ ॥
અષ્ટૌ ચૈવ ગુણાન્વાપિ દીર્ઘં જીવિતમેવ ચ

અહિંસકાઃ પ્રપદ્યંતે યદન્યદપિ દુર્લભમ્॥
અહિંસકસ્તથા જન્તુર્માંસવર્જયિતા ભવેત

માસિમાસ્યશ્વમેધેન યો યજેત શતં સમાઃ॥
માંસાનિ ચ ન ખાદેદ્યઃ સમં વા સ્યાન્ન વા સમમ

સદા યજતિ સત્રેણ સદા દાનં પ્રયચ્છતિ ॥
સદા તપસ્વી ભવતિ મધુમાંસસ્ય વર્જનાત્

સર્વવેદા ન તત્કુર્યુઃ સર્વદાનાનિ ચૈવ હિ ॥
યો માંસરસમાસ્વાદ્ય સર્વમાંસાનિ વર્જયેત્

દુષ્કરં હિ રસજ્ઞેન માંસસ્ય પરિવર્જનમ ॥
ચતુર્વ્રતમિદં શ્રેષ્ઠં પ્રાણિનાં મૃત્યુભીરુણામ્

તદા ભવતિ લોકેઽસ્મિન્પ્રાણિનાં જીવિતૈષિણામ્ ॥
વિશ્વાસ્યશ્ચોપગમ્યશ્ચ નહિ હિંસારુચિર્યથા

પ્રાણા યથાત્મનોઽભીષ્ટા ભૂતાનામપિ તે તથા ॥
આત્મૌપમ્યેન ગન્તવ્યમાત્મવિદ્ભિર્મહાત્મભિઃ

અહિંસા પરમો ધર્મઃ સત્યમેવ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
લોભાદ્વા મોહતો વાપિ યો માંસાન્યત્તિ માનવઃ

નિર્ઘૃણઃ સ તુ મન્તવ્યઃ સર્વધર્મવિવર્જિતઃ ॥
સ્વમાંસં પરમાંસેન યો વર્ધયિતુમિચ્છતિ

ઉદ્વિગ્નવાસે વસતિ યત્રયત્રાભિજાયતે ॥
ધનેન ક્રયિકો હન્તિ ઉપભોગેન ખાદકઃ

ઘાતકો વધબન્ધાભ્યામિત્યેષ ત્રિવિધો વધઃ ॥
ભક્ષયિત્વા તુ યો માંસં પશ્ચાદપિ નિવર્ત્તતે

તસ્યાપિ સુમહાન્ધર્મો યઃ પાપાદ્વિનિવર્ત્તતે ॥
રાક્ષસૈર્વા પિશાચૈર્વા ડાકિનીભિર્નિશાચરૈઃ

તથાન્યૈર્નાભિભૂયેત યો માંસં પરિવર્જયેત્ ॥
ખેચરાશ્ચાવગચ્છન્તિ જીવતોઽસ્ય મૃતસ્ય વા

પૃષ્ઠતો દ્વિજશાર્દૂલ યો માંસં પરિવર્જયેત્ ॥
તથાન્યૈર્નાભિભૂયેત યો માંસં પરિવર્જયેત્

ચિતાધૂમસ્ય ગન્ધેઽપિ મૃતસ્યાપિ નિશાચરાઃ ॥
ક્રવ્યાદે વિપ્રણશ્યન્તિ યો માંસં પરિવર્જયેત્

શસ્ત્રાગ્નિનૃપચૌરેભ્યઃ સલિલાચ્ચ તથા વિષાત્ ॥
ભયં ન વિદ્યતે તસ્ય તથાન્યદપિ કિઞ્ચન

ન તાઁલ્લોકાન્પ્રપદ્યંતે યે લોકા માંસવર્જિનામ્ ॥
સ દણ્ડી સ ચ વિક્રાન્તઃ સ યજ્વા સ તપસ્યતિ

સ સર્વલોકાનાપ્નોતિ યો માંસં પરિવર્જયેત ॥
ન તસ્ય દુર્લભં કિઞ્ચિત્તથા લોકદ્વયે ભવેત્ ॥
વરશાપસમર્થશ્ચ તથા સ્યાન્માંસવર્જકઃ

વિમાનમારુહ્ય શશાઙ્કતુલ્યં દેવાઙ્ગનાભિઃ સહિતો નૃવીરઃ ॥
સુખાનિ ભુક્ત્વા સુચિરં હિ નાકે લોકાનવાપ્નોતિ પિતામહસ્ય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે હંસગીતાસુ હિંસાદોષવર્ણનો નામાષ્ટષષ્ટ્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.269
હંસ ઉવાચ ॥
ક્ષમા ધર્મઃ ક્ષમા સત્યં ક્ષમા શૌચં ક્ષમા બલમ્ ॥
ક્ષમા યજ્ઞાઃ ક્ષમા દાનં ક્ષમા ચ પરમં તપઃ

આકૃષ્ટસ્તાડિતો વાપિ પરેષાં યસ્તિતિક્ષતે ॥
તસ્માત્સુકૃતમાદત્તે દુષ્કૃતં ચ પ્રયચ્છતિ

યઃ ક્ષમાવાન્સ ધર્માત્મા ક્ષમયૈવ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
આક્રોષ્ટારં નિર્દહતિ સ્વર્ગલોકં ચ ગચ્છતિ

એકઃ ક્ષમાવતાં દોષો દ્વિતીયો નોપલભ્યતે ॥
યદેનં ક્ષમયા યુક્તં ત્વશક્તં મન્યતે જનઃ

વિજ્ઞેયઃ સોઽપિ દોષોઽસ્ય દ્વિજેન્દ્રાઃ સ મહાન્ ગુણઃ ॥
તસ્માત્પુણ્યસમાદાનાદ્ દુષ્કૃતસ્ય સમર્પણાત્

મૃતઃ ક્ષમાવાન્પુરુષો બ્રહ્મલોકં પ્રપદ્યતે ॥
વિમાનેનાર્કવર્ણેન હંસયુક્તેન ભાસ્વતા

પ્રાપ્નોતિ કામાન્દિવિ ચેહ મુખ્યાન્સંવત્સરાણાં નિયુતાનિ વિપ્રાઃ ॥
સર્વંસહઃ ક્ષાન્તિપરો મનુષ્યસ્ત્વતઃ ક્ષમાવાન્સતતં નરઃ સ્યાત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીય ખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ ક્ષમાગુણવર્ણનો નામૈકોનસપ્તત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.270
હંસ ઉવાચ ॥
આનૃશંસ્યં પરો ધર્મો લોકેઽસ્મિન્દ્વિજસત્તમાઃ ॥
તસ્માદાત્મવતા ભાવ્યં કૃતજ્ઞેન નરેણ તુ

બ્રહ્મઘ્ને ચ સુરાપે ચ ચૌરે ભગ્નવ્રતે તથા ॥
નિષ્કૃતિર્વિહિતા રાજન્કૃતઘ્ને નાસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

નરકાન્ન વિમુચ્યન્તે યે કૃતઘ્ના નરાધમાઃ ॥
આભૂતસંપ્લવં ઘોરા નાત્ર કાર્યા વિચારણા

તિર્યગ્યોનૌ હિ જાયન્તે દુઃખાવાસં વસન્તિ ચ ॥
લભન્તે ન ક્વચિત્ત્રાણં તથા પ્રાપ્તે ભયે નરાઃ

એતાવાનેવ પુરુષઃ કૃતં યસ્મિન્ન નશ્યતિ ॥
કૃતજ્ઞઃ સ્વર્ગમાપ્નોતિ કૃતજ્ઞો વિન્દતે મહત્

પ્રભું વા યદિ વા ભૃત્યં વિપ્રં ગુરુમથાપિ વા ॥
આપન્નં ન ત્યજેદ્યસ્તુ સ તુ નાકે મહીયતે

સમૃદ્ધં યસ્તુ સંસેવ્ય દરિદ્રં યો વિમુઞ્ચતિ ॥
સ નૃશંસતમો લોકે નરો નરકભાજનમ્

ન ત્યજેત નરો ભૃત્યં સ્વગેહે ગતયૌવનમ્ ॥
અસમર્થં તુ વાર્ધક્યે ત્યક્ત્વા નરકમાપ્નુયાત્

કુઞ્જરન્તુરગં વૃદ્ધં ધેનું દાન્તમથાપિ વા ॥
યસ્ત્યજેત્સ સુદુર્બુદ્ધિર્નરકં પ્રતિપદ્યતે

નાદ્રિયન્તે પશૂન્બદ્ધ્વા યવસેનોદકેન વા ॥
યથાવદ્ દ્વિજશાર્દૂલાસ્તે નરા નિરયઙ્ગતાઃ

અચિકિત્સ્યેન રોગેણ ગૃહીતં સ્વગૃહે પશુમ્ ॥
ચિકિત્સ્યં ન ત્યજેદેનં યાવજ્જીવં દ્વિજોત્તમાઃ

તસ્ય ત્યાગાદવાપ્નોતિ માનવો નરકં ધુવમ્ ॥
સમૃદ્ધં સ્વામિનં યસ્તુ સેવિત્વા પુરુષાધમઃ ॥
અસમૃદ્ધં ત્યજેત્પશ્ચાદ્ ધ્રુવં નરકમૃચ્છતિ

યો નરઃ ક્લેશમાપ્નોતિ હીનાર્થસ્વામિસેવનાત્ ॥
તત્તપોઽસ્ય વિનિર્દષ્ટં બ્રહ્મલોકાય વૈ દ્વિજાઃ ॥

કૃતજ્ઞઃ પુરુષો લોકે કૃતજ્ઞઃ સર્વભાક્તથા ॥
કૃતજ્ઞઃ સર્વમાપ્નોતિ યત્કિઞ્ચિન્મનસેચ્છતિ

માતરં પિતરં પુત્રં યાજ્યમૃત્વિજમેવ ચ ॥
સ્વામિનં ચ ગુરું ભૃત્યં બાન્ધવં પશુમેવ ચ

ભાર્યાં વાપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા ન ત્યજેન્મનસા ક્વચિત્ ॥
એષાં તુ પતતિ ત્યાગે ધ્રુવં નરકમૃચ્છતિ

ન ત્યજેત તથૈવાગ્નિં નાગ્નિમુત્સાદયેત્તથા ॥
દેવતાર્ચાં તથા વિપ્રાસ્ત્યક્ત્વા નરકમૃચ્છતિ

છાયાયાં યસ્ય વિશ્રાન્તો નરઃ સ્યાત્પાદપસ્ય તુ ॥
તસ્માત્પત્રં ન હિંસેત કૃતજ્ઞત્વમનુસ્મરન્

કૃતજ્ઞો ભૂતિમાપ્નોતિ કૃતજ્ઞશ્ચ તથા યશઃ ॥
કૃતજ્ઞો નાકમાપ્નોતિ બ્રહ્મલોકમથાપિ વા

કૃતજ્ઞૈર્વસુધા સર્વા ધાર્યતે સુમહાત્મભિઃ

કૃતજ્ઞ એવ યજતે કૃતજ્ઞસ્તપ્યતે તપઃ ॥
યજ્વા દાતા તથા શૂરઃ કૃતજ્ઞશ્ચ તથા ભવેત્ ॥
કૃતજ્ઞસ્ત્યજતે પ્રાણાન્મિત્રકાર્યે તથા ધુવમ્

યો બ્રહ્મલોકસ્તપસા ન શક્યઃ પ્રાપ્તું દ્વિજેન્દ્રા મહતઃ સુકૃચ્છ્રાત્ ॥
તં બ્રહ્મ લોકં હિ નરઃ કૃતજ્ઞઃ પ્રાપ્નોતિ શીઘ્રં ન હિ સંશયોઽત્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ કૃતજ્ઞતાગુણનિરૂપણો નામ સપ્તત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ