Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.251.255

3.251
haṃsa uvāca //
anṛtaṃ varjayennityamanṛtaṃ pātakaṃ param //
anṛtāddhi paraṃ nāsti dvāraṃ nāśanamātmanaḥ

sarve nibaddhā vācyārthā vāṅmūlā vāgvinissṛtāḥ//
tasmānna stenayedvācaṃ ya iccheddhitamātmanaḥ

anṛtaṃ na kvacidvācyaṃ tathā sākṣye viśeṣataḥ //
anṛtaṃ hi vadansākṣye pitṛbhiḥ saha majjati

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte //
śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte

hanti jātānajātām̐śca hiraṇyārthe'nṛtaṃ vadan //
sarvaṃ bhūmyanṛtaṃ hanti māsma bhūmyanṛtaṃ vadet

apsu bhūmivadityāhuḥ strīṇāṃ bhoge ca maithune //
abjeṣu caiva ratneṣu sarveṣvaśmamayeṣu ca

etāndoṣānavekṣyaiva sarvānanṛtabhāṣaṇe //
yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ sarvamevāñjasā vadet

nagno muṇḍaḥ kapālī ca bhikṣārthī kṣutpipāsitaḥ //
andhaḥ śatrugṛhaṃ gacchenna sākṣyamanṛtaṃ vadet

sākṣye'nṛtaṃ vadanpāśairbadhyate vāruṇairbhṛśam //
niviśante tamājātīstasmātsākṣye vadedṛtam

yanmayā gaditaṃ pāpaṃ dvijena kūṭasākṣiṇaḥ //
tato'dhikamavāpnoni sadyo mithyā'bhiśaṃsane

yathā krodhādbhayāllobhādajñānādvā dvijottamāḥ //
yo'nṛtaṃ bhāṣate sadbhyaḥ sa yāti narakaṃ dhruvam

avākchirāstamasyandhe kilbiṣī narake patet //
yaḥ praśnaṃ vitathaṃ brūyātpṛṣṭaḥ saddharmaniścaye

andho matsyānivāśnāti nirapekṣaṃ sakaṇṭakān //
yo bhāṣate'rtha vaikalyamapratyakṣaṃ sabhāṅgataḥ

kūṭakarmatulāmāne rasānāṃ bhedane tathā //
viśvāsanyāsaharaṇe rahasyasamabhedane

mṛtiṃ kalpayate yaśca madhu māṃsena pātakam //
dvijasya surayā vāpi lobhena ca viśeṣataḥ

gobrāhmaṇavadhe vāpi gurupitṛvadhe tathā //
vayasyadāragamane gurudārapradarśane

vyutpādane ca śastrāṇāṃ śastrotsāde tathaiva ca //
bhartṛpiṇḍāpaharaṇe saṃgrāmācca palāyane

śaraṇāgatasaṃtyāge gacchataśca divā striyam //
preṣyāṃ ca gacchataḥ pāpaṃ rājadrohe tathaiva ca

paṅktyāṃ viṣamadātuśca śrāddhaṃ mitrasya yattathā //
śulkena dadataḥ kanyāṃ keśavikrayikasya ca

viprasya pātakaṃ yacca prāṇināṃ vikraye bhavet //
āmaśrāddhabhujaḥ pāpamayājyasya ca yājane

mithyā rājyasya karaṇe paradravyāpahāriṇaḥ //
sarvāṇyetāni pāpāni dvijaḥ sabhyaḥ samāpnuyāt

yadyanyathā vadettasmāddharmyaṃ sabhyaḥ sadā vadet //
etadeva tathā pāpaṃ vijñeyaṃ kūṭasākṣiṇām

kūṭakarmā tu narakaṃ pitṛbhiḥ saha majjati //
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca

tato daśaguṇaṃ kālaṃ sabhyo mithyābhibhāṣitā //
rāgadveṣapravṛttastu vyavahāre'pi pārthivaḥ

tato daśaguṇaṃ kālaṃ narake vasati dhruvam //
ukte vacasi dharmye tu sadyaḥ pāpātpramucyate

rājā narakamāpnoti satyavākyaṃ vilaṃghayana //
śūdraviṭkṣatraviprāṇāṃ yatrokte prāpnuyādvadhaḥ

tatra vaktavyamanṛtaṃ taddhi satyādviśiṣyate //
vāgdaivataiśca carubhiryajanaiśca sarasvatīm /

kūṣmāṇḍairvāpi juhuyādghṛtamagnau yathāvidhi //
udutyṛce vā vāruṇye ṛcā vāgdaivatena vā

anṛtasya vaśastasya kurvāṇo niṣkṛtiṃ parām//
bahavaḥ sukhamedhante yasminviprā nipātite //
vācyaṃ tasya vadhe prāpte yathābhūtamiti śrutiḥ

na narmayuktaṃ vacanaṃ hinasti na strīṣu viprā na vivāhakāle //
prāṇātyaye sarvadhanāpahāre pañcānṛtānyāhurapātakāni

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsvanṛtadoṣavarṇano nāmaikapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.252
haṃsa uvāca //
sarveṣāmeva pāpānāṃ hiṃsā paramihocyate //
hiṃsā balamasādhūnāṃ hiṃsā lokadvayāpahā

api kīṭaḥ pataṅgo vā na hantavyaḥ kathañcana //
mahadduḥkhamavāpnoti puruṣaḥ prāṇināśanāt

ātatāyinamāyāntaṃ puruṣaṃ yadi vā paśum //
upāyahīnastaṃ hatvā na tu pāpena bādhyate

guruṃ vā bālavṛddhau vā mānyaṃ vāpyatha vā janam //
ātatāyinamāyāntaṃ hanyādevāvicārayan

ātatāyina māyāntamapi vedāntagaṃ raṇe //
jighāṃsantaṃ jighāṃsīyāttena pāpaṃ na vidyate

raṇe prahārābhihate śatrau naivāsti pātakam //
jitvā gṛhīte nihate tasminnevāsti pātakam

raṇe jitantu yaḥ śaktaḥ paścātpātayate naraḥ //
sa yāti narakaṃ ghoraṃ bahūnyabdaśatāni ca

muktaśca nārakādduḥkhādbahūnyabdaśatāni tu //
āmagarbheṣu sicyante ye narā naraghātakāḥ

yāvanti paśuromāṇi tāvatkṛtveha māraṇam //
vṛthāpaśughnaḥ prāpnoti pretya ceha ca niṣkṛtim

api kīṭaṃ naro hatvā chittvā tṛṇamathāpi vā //
narakaṃ yāti dharmajñāḥ puruṣaḥ svena karmaṇā

strīhiṃsā dhanahiṃsā ca prāṇihiṃsā ca dāruṇā //
hiṃsā ca trividhā proktā varjitā paṇḍitairnaraiḥ //

ahiṃsakastu yatnena varjayettu parastriyam //
vijane'pi tathā nyastaṃ paradravyaṃ prayatnataḥ

ato vai naiva kartavyā prāṇihiṃsā bhayāvahā //
viyojya prāṇinaṃ prāṇaistathaikamapi nirghṛṇaḥ

narakāddhi vinirmukto na kiñcitsukhamedhate //
yāṃ rātrimadhivinnāṃ strīṃ yāṃ caivākṣaparājitām

yāṃ ca rājyacyuto rātriṃ yāṃ ca sarvasvavicyutaḥ //
iṣṭabandhuviyuktaśca yāṃ rātriṃ duḥkhamaśnute

vyavahāre jitaścaiva yad duḥkhaṃ kūṭasākṣibhiḥ //
tatsarvaṃ duḥkhamāpnoti hatvaikamapi tu dvijāḥ

nāsti pāpataraṃ loke manuṣyā māṃsabhojinaḥ//
bahirmāṃsaṃ tṛṇātkāṣṭhādupalādvāpi jāyate

ghorātprāṇivadhājjātaṃ puruṣaḥ parivarjayet //
yadi cetkhādako na syānna bhavedghātakastathā

etasmātkāraṇānnindyo ghātakādapi khādakaḥ ///
yāvatāṃ prāṇināṃ yena māṃsaṃ bhuktaṃ bhavediha

tā eva te na tāvatyo gantavyā yonayo dhruvam //
yeṣāntu prāṇināṃ bhuktaṃ tena māṃsaṃ dvijottamāḥ

bhoktavyaṃ tasya tairmāṃsaṃ dhruvaṃ janmanijanmani ///
māṃsabhakṣayitā'mutra yasya māṃsamihādmyaham

etanmāṃsasya māṃsatvaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ //
samutpattiṃ ca māṃsasya vadhabandhau ca dehinām //

prasamīkṣya nivartyeta sarvamāṃsasya bhakṣaṇāt //
anumantā viśasitā nihantā kriyavikrayī

saṃskartā copahartā ca khādakāśca vighātakāḥ //
svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitumicchati

na pāpakṛttamo loke tasmādanyo hi vidyate //
asaṃskṛtānpaśūnmantrairnādyādvipraḥ kathañcana

mantraistu saṃskṛtānadyācchāśvataṃ vidhimāsthitaḥ //
yā vedavihitā hiṃsā na sā hiṃsā matā yataḥ

oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣāstiryañcaḥ pakṣiṇastathā //
yajñārthaṃ nidhanaṃ prāptā prāpnuvantyucchritāḥ punaḥ

madhuparke ca yajñe ca pitṛdaivatakarmaṇi //
atraiva paśavo hiṃsyā nānyatreti kadācana

eṣvartheṣu paśūnhanti vadatattvārthaviddvijāḥ //
ātmānaṃ ca paśūm̐ścaiva gamayantyuttamāṃ gatim

yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ pūrvameva svayambhuvā //
yajñāśca bhūtaiḥ sarvasya tasmādyajñe vadho'vadhaḥ

vṛthā tu māṃsaṃ puruṣaḥ samaśnanprayāti viprā narakaṃ sughoram //
nibarhaṇaṃ garhitameva jantormāṃsaśca tasmātparivarjanīyam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu hiṃsādoṣavarṇano nāma dvipañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.253
ṛṣaya ūcuḥ //
brūhyasmākaṃ dvijaśreṣṭha naraḥ pāpena karmaṇā //
kiṃkimāpnoti dharmajña vihagendra mahāmate

// haṃsa uvāca // //
pāpaṃ kṛtvā naro viprā narakaṃ pratipadyate //
narakācca vinirmuktastiryagyonau tathā vrajet

śarīrajaiḥ karmadoṣairyāti sthāvaratāṃ naraḥ //
vācikaiḥ pakṣimṛgatāṃ mānasairantyajātitām

karmajā gatayo nṝṇāmuttamādhamamadhyamāḥ //
trividhāstu vinirdiṣṭā daśalakṣaṇalakṣitāḥ

paradravyeṣvabhidhyānaṃ manasā duṣṭacintanam //
vitathābhiniveśaśca trividhaṃ karma mānasam

pāruṣyamanṛtaṃ caiva paiśunyaṃ caiva sarvaśaḥ //
anibaddhapralāpaśca vāṅmayaṃ syāccaturvidham

adattānāmupādānaṃ hiṃsā caivāvidhānataḥ //
paradāropasevā ca śārīraṃ trividhaṃ smṛtam

ekasminnapyato viprāḥ sevate daśalakṣaṇam //
adharmātprāpya mānuṣyaṃ yadā bhavati duḥkhitaḥ

iha duścaritaiḥ kecitkecitpūrvakṛtaistathā //
prāpnuvanti durātmāno narā rūpaviparyayam

brahmahā kṣayarogī syādduścarmā gurutalpagaḥ //
śyāvadantaḥ surāpaśca kunakhī kanakāpahaḥ

vastrāpahārakaḥ śvitrī paṅguraśvāpahārakaḥ //
paṅgureva tathā jñeyaḥ sarvayānāpahārakaḥ

adhaśca jāyate loke gāṃ hṛtvā mānavādhamaḥ //
dhānyacauro'tiriktāṅgo mūko vāgapahārakaḥ

gurusvāmi dvijānkrośanvedanindāṃ tathaiva ca //
śrutvā bhavati durbuddhirbadhiro mānavādhamaḥ

nityāmayāvī bhavati tathā cānnāpahārakaḥ //
viyojyaikamapi prāṇaiḥ prāṇinaṃ vyādhitastathā

vastrabhojyāpahartārau tathā nagnabubhukṣitau //
agnimāndyābhibhūtaśca tathā bhavati durmatiḥ

juhoti yo dvijaśreṣṭhā asamiddhe hutāśane //
ratnāpahārī bhavati tathā kuṣṭhī narādhamaḥ

piśunaḥ pūtināsaśca pūtivaktraśca sūcakaḥ //
ṣaṇḍaśca jāyate loke dārātikramakārakaḥ

parapuṃsi pradātā vā tasya bhāryā tathā bhavet //
kuṣṭhī bhavati dharmajñāstvapahṛtya tathā striyam

liṅgavyādhimavāpnoti viyonau maithunaṃ gataḥ //
gāṃ ca gatvā dvijaśreṣṭhā liṅganāśamavāpnuyāt

pūjyāvamantā khalvāṭo pūjyatāḍayitā kuṇiḥ //
mārgārhāya ca yo mārgaṃ na prayacchati durmatiḥ

khañjo bhavati durbuddhirāsanārhasya cāsanam //
durnāmā saṃyato nityaṃ matsarī jāyate śaṭhaḥ

dīpahartā bhavatyandhaḥ kāṇo nirvāpako bhavet //
daivadattena jñānena kṛtvā karma sudurmatiḥ //
jāyate budbudākṣo vā netrarogayuto'thavā

dṛṣṭvā parastriyaṃ nagnāṃ naro duṣṭena cakṣuṣā //
jātyandhatāmavāpnoti paraloke na saṃśayaḥ

varṇādhikasya jīvitvā varṇahīnena karmaṇā //
tasyaiva yonimāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

tathaivādhikavarṇasya yadi jīvati karmaṇā //
hīnavarṇastathā loke bhavatyandhaḥ sa durmatiḥ

yasyānnenodarasthena mṛtyumeti dvijaḥ kvacit //
tasyaiva yonimāpnoti svakṛtenāpi karmaṇā

āmaśrāddhaṃ tathā bhuktvā virūpo jāyate naraḥ //
virūpa eva bhavati tathāvikreyavikrayāt

vināparādhena tathā kṛtvā patnyadhivedanam //
parājayamavāpnoti vyavahāre tathā raṇe

mūlakarma tathā kṛtvā vaśīkaraṇakāraṇāt //
dveṣyo bhavati loke'smiñjagato nātra saṃśayaḥ

avakīrṇī ca bhavati liṅgavyādhisamanvitaḥ //
parivettā tathā loke sarvavyādhisamanvitaḥ

ayājyayājakaḥ pāpo jāyate varṇasaṃkaraḥ //
vedavikrayako mūrkhaḥ kitavaścaiva jāyate

vidyānarthaśca bhavati tathāvikreyavikrayī //
ekaḥ svādvaśano loke jāyate paratarṣakaḥ

parivrāḍ kāmavṛttastu nityaṃ bhavati duḥkhitaḥ //
hiṃsāratastathālpāyuryastu māṃsāśano naraḥ

nāstikastu daridraḥ syātsarvabhogavivarjitaḥ //
atimānapravṛttastu jāyate kutsite kule

śvapākapukkasādīnāṃ kutsitānāmacetasām //
kuleṣu teṣu jāyante guruvṛddhāvacāyakāḥ

parodvegaratirnityaṃ bahubādhaśca jāyate //
prakīrṇamaithuno jantuḥ klībo bhavati vai dvijāḥ

naraḥ pāpasamācāro mṛtyumabhyeti kutsitam //
śvabhre tu maraṇaṃ loke viṣaḥ sthāvarajaṅgamaiḥ

daṃṣṭribhyaśca nakhibhyaśca caṇḍālādbrāhmaṇāttathā//
gṛhāvapatanāccaiva drumāśvapatitaistathā

naubhaṃgādagnidāhācca tathodbandhanakarmaṇā //
gobhyaśca maraṇaṃ loke vijñeyaṃ pāpakarmaṇaḥ

eṣāmanyatamaṃ mṛtyumāsādya narakaṃ vrajet //
navāpi taiśca yujyante ye narāḥ śubhakāriṇaḥ

tāḍitā tāḍyate loke baddhā vai badhyate tathā //
hantā vadhamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

yadyatparasyācarati tattadasyopajāyate

prāpnoti yādṛśīṃ bādhāṃ yatkarmaṇi kṛte paraḥ //
tasyāpi tādṛśī bādhā jñeyā janmanijanmani

tasmātsarvaprayatnena pāpabādhāṃ vivarjayet //
śrūyatāṃ dharmasarvasvaṃ śrutvā cāpyavadhāryatām //
ātmanaḥ pratikūlāni pareṣāṃ na samācaret

paropatāpakriyayā na kāryaṃ dhanārjanaṃ doṣasamūhakāri //
paropatāpaprabhavo hi doṣaḥ śakyo na hantuṃ vibudhālaye'pi

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu pāpakarmaphala nirūpaṇo nāma tripañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.254
// haṃsa uvāca // //
jñānaṃ sukhāvahaṃ loke jñānaṃ cakṣuḥ paraṃ matam //
jñānāddharmamavāpnoti jñānādarthaṃ ca mānavaḥ

jñānātkāmamavāpnoti jñānānmokṣaṃ ca gacchati //
tasmātsarvaprayatnena jñāne yatnaṃ samācaret

jñānena sarvamāpnoti yatkiñcinmanasecchati //
jñānaikahetuśca tathā nityaṃ śāstrānvavekṣaṇam

ācāryaguruśuśrūṣā vṛddhānāṃ caiva sevanam //
anālasyamakārpaṇyaṃ divā nidrāvivarjanam

jñānameṣa paro bandhurjñānaṃ mārgasya deśakam //
saṃsārabandhanakleśām̐stathā jñānena muñcati

/
jñānena puruṣo vetti jñānādvairāgyamṛcchati //
jñānena tadavāpnoti yad gatvā nānuśocati

etadviditvā puruṣeṇa kāryaṃ jñāne sadā yatnamadīnasattvāḥ //
jñānaṃ samāsādya mahānubhāvā vimuktaduḥkhāḥ sukhino bhavanti

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu jñānavarṇano nāma catuṣpañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.255
// haṃsa uvāca //
dharme yatnaḥ sadā kāryo dharma ekaḥ sukhāvahaḥ //
dharmeṇa pālyate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

dhāraṇāddharmamityāhurdharmo dhārayati prajāḥ //
dharme saṃsevite kāmānprāpnoti manasepsitān

dharmeṇārthaṃ tathā loke prāpnoti manasepsitam //
mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ kṣitau

vimukhā bāndhavā yānti dharmastvekonugacchati //
ekasminnapyatikrānte dine dharmavivarjite

dasyubhirmuṣitasyeva yuktamākranditaṃ ciram //
balādeva careddharmamanityaṃ jīvitaṃ yataḥ

nāsti dharmavihīnasya sukhamaṇvapi vai dvijāḥ //
dharmeṇa devairdevatvamṛṣitvamṛṣibhistathā

prāptaṃ dharmeṇa sakalaṃ brahmaṇā ca kṛtaṃ jagat //
yena sarvamidaṃ sṛṣṭaṃ sa vai dharme hariḥ sthitaḥ

kṛtasya dharmasya na cāsti nāśastasmāttu dharmaḥ puruṣeṇa kāryaḥ//
dharme kṛte nāsti bhayaṃ narāṇāṃ lokepare ceha tathā dvijendrāḥ

iti śrīviṣṇudharmāttare tṛ० kha० mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu dharmapraśaṃsāvarṇano nāma pañcapañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ