Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.236.240

3.236
ṛṣaya ūcuḥ //
karmāṇi śrotumicchāmo yaiḥ pāpaṃ vipraṇaśyati //
prāpnotyabhyudayaṃ caiva puruṣaḥ pakṣisattama

haṃsa uvāca //
tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam //
tryahaṃ parañca nāśnīyātprājāpatyaṃ carandvijaḥ

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam //
ekarātropavāsaśca kṛcchraṃ sāntapanaṃ smṛtam

ekaikaṃ grāsamaśnīyāttryahāṇi trīṇi pūrvavat //
tryahaṃ copavasedanyadatikṛcchraṃ carandvijaḥ

taptakṛcchraṃ caranvipro dadhikṣīra ghṛtānilāna //
pratitryahaṃ pibeduṣṇaṃ sakṛtsnāyī samāhitaḥ

yatātmano'pramattasya dvādaśāhamabhojanam //
parāko nāma kṛcchro'yaṃ sarvapāpāpanodanaḥ

yathākathañcitpiṇḍānāṃ tisro'śītiḥ samāhitaḥ //
māsenāśnanhaviṣyasya candrasyaiti salokatām

mahāvyāhṛtibhirhomaḥ kartavyaḥ svayamanvaham //
ahiṃsāsatyamakrodhamārjavaṃ ca samācaret

trirahni trirniśāyāñca savāsā jalamāviśet //
strīśūdrapatitāṃścaiva nābhibhāṣeta karhicit

sthānāsanābhyāṃ viharedaśakto'dhaḥśayīta vā //
brahmacārī vratī ca syādgurudevadvijārcakaḥ //

sāvitrīṃ ca japennityaṃ pavitrāṇi ca śaktitaḥ //
sarveṣveva vrateṣvevaṃ prāyaścittārthamāditaḥ

kṛtvā pāpaṃ hi saṃtapya tasmātpāpātpramucyate //
nainaṃ kuryāmpunariti nivṛttyā pūyate tu saḥ

khyāpanenānutāpena tapasādhyayanena ca //
pāmakṛnmucyate pāpāttathā dānena cāparaḥ

yasminkarmaṇyapi kṛte manasaḥ syādalāghavam //
tasmim̐stāvattapaḥ kuryādyāvattuṣṭikaraṃ bhavet

pāpasya nāśastapasā vidheyo dharmasya vṛddhistapasā vidheyā //
pāpapraṇāśe tvatha dharmavṛddhau kāmāḥ samṛdhyanti narasya viprāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu kṛcchrasāntapanādiprāyaścittavarṇano nāma ṣaṭtriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

3.237
// ṛṣaya ūcuḥ // //
karmaṇā kena puruṣaḥ kimāpnoti mahāmate //
etannaḥ saṃśayaṃ chindhi dvijānāṃ dvijasattama

// haṃsa uvāca //
dānena bhogī bhavati tapasā vindate mahaḥ //
vṛddhopasevayā viprāḥ prājño bhavati mānavaḥ

yajñena lokānāpnoti pāpanāśaṃ hutena ca //
japyena kāmānāpnoti satyena ca parāṃ gatim

snānena śuddhimāpnoti prāṇāyāmādviśeṣataḥ //
dhyānena dhāraṇābhiśca padamāpnotyanuttamam

damena sarvamāpnoti yatkiñcinmanasecchati //
śaucena devāḥ prīyante prīyante copavāsataḥ

upavāsaprataptānāṃ kāmāvāptirdhruvaṃ bhavet //
dadāti vipulānbhogānsaṃgrāmeṣvapalāyinām

madhumāṃsanivṛtto'pi paraṃ saukhyamupāśnute //
ahiṃsayā tvarogī syāddīrghāyuścāpyahiṃsayā

rūpalāvaṇyasaubhāgyadhanadhānyayutaḥ sadā //
tīrthānusaraṇādviprāḥ pāpanāśamavāpnuyāt/८//
sarvakalmaṣahīnaśca yām̐llokānmanasecchati //
pratiśrayapradānena sthānamāpnotyanuttamam

pūjyapūjayitā viprā yaśasā yujyate naraḥ //
abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ

samaṃ kṛtvā vivardhante kīrtirāryuyaśo balam

ṛtukālādṛte bhāryā tathaiva parivarjayet //
sarvakāmānavāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati

ubhau kālau tu bhuñjānastvantarā parivarjayet //
pānīyamapi viprendrā brāhmaṃ lokaṃ prapadyate

anenaiva vidhānena deśakālāśano naraḥ //
sarvānkāmānavāpnoti gatimāpnotyabhīpsitām

tathā bhojanakāle tu maunaṃ yastu samācaret //
upavāsaphalantasya pratyahaṃ bhojane smṛtam

sarvānkāmānavāpnoti maunī naktāśanassakṛt //
nāpnoti nārakaṃ duḥkhaṃ nityasnāyī naro bahiḥ

yo dadyādaparikliṣṭamannamadhvani vartate //
śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat

pādyamāsanamevātha dīpamannaṃ pratiśrayam //
dadyādatithipūjārthaṃ yajñāḥ pañca sudakṣiṇāḥ

cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām //
anuvrajedupāsīta yajñāḥ pañca sudakṣiṇāḥ

sthaṇḍileṣu śayānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca //
cīra valkalasaṃvīta vāsāṃsyābharaṇāni ca

vāhanāsanayānāni yogātmani tapodhane //
agnīnupaśayānasya rājapauruṣamucyate

rasānāṃ prati saṃhāre saubhāgyamadhigacchati //
āmiṣapratisaṃhāre sarvānkāmānavāpnuyāt

arvākśirāstu yo lambettoyavāsaṃ ca yo vaset //
satataṃ caikaśāyī ca labhate cepsitāṃ gatim

vīrāsanaṃ vīraśayyāṃ vīrasthānamupāsataḥ //
akṣayāstasya vai lokāḥ sarvakāmapradāḥ smṛtāḥ

dhanaṃ bhavati dānena maunenājñāṃ prayacchati //
upabhogām̐śca tapasā brahmacaryeṇa jīvitam

rūpamaiśvaryamārogyamahiṃsāphalamaśnute //
phalaṃ phalāśināṃ rājyaṃ svargaḥ parṇāśināṃ phalam

puṣpāśināṃ tathaiśvaryaṃ dhanaṃ śākāśināṃ mahat //
payobhakṣyā divaṃ yāṃti abbhakṣyāścāmitāṃ gatim

daṃtolūkhaliko vipro yaścāpyuñchena jīvati //
kāpotīñcāśrito vṛttiṃ yatheṣṭāṅgatimāpnuyāt

prāyopaveśanādrājyaṃ sarvatra phalamaśnute//
svargaṃ satyena labhate dīkṣayā kulamuttamam

gavoḍhāḥ śākadīkṣāyāḥ svargakāmī tṛṇāśanaḥ

tryahastriṣavaṇaṃ snātvā vāyuṃ pītvā kratuṃ labhet //
yajñayājī tathāpnoti yām̐llokānmanasecchati

upavāsaṃ ca dīkṣāṃ cāpyabhiṣekaṃ ca vai dvijāḥ //
kṛtvā dvādaśavarṣāṇi vīrasthānādviśiṣyate

adhītya sarvānvedānvai sarvaduḥkhairvimucyate //
mānasaṃ hi dhanaṃ dharmaḥ svargalokamavāpnuyāt

yena prīṇāti pitaraṃ tena prītaḥ prajāpatiḥ//
prīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā

yena prīṇātyupādhyāyantena syādbrahma pūjitam//
sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ

/
anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ //
guruśuśrūṣayā vidyā nityaṃ śrāddheṣu santatiḥ

nityasnāyī bhaveddakṣaḥ saṃdhye tu dve japansadā//
dvijaśuśrūṣayā rājyaṃ dvijatvaṃ vāpi puṣkalam

devaśuśrūṣayā kāmānyatheṣṭānprāpnuyānnaraḥ //
sāntvadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaśokaiḥ pramucyate

keśaśmaśrūnvārayataḥ tvagryā bhavati santatiḥ //
gandhamālyānnivṛttyā tu kīrtirbhavati puṣkalā

paricaryārataḥ samyaṅ na rogaistvabhibhūyate //
golokamāpnoti tathā gavāñca paricaryayā

devamālyāpanayanātpādaśaucāddvijasya tu //
śrāntasaṃvāhanādviprāḥ sukhamatyantamaśnute

jale saptasahasrāṇi ekādaśa hutāśane //
bhṛguprapāte ca daśa saṃgrāme viṃśatistathā

naro varṣasahasrāṇi tanuṃ tyaktvā tu modate /
anāśake tu dharmajñāḥ parisaṃkhyā na vidyate

merau sādhayate rājyaṃ yatheṣṭaṃ bhuvi jāyate //
mahāprasthānamāviśya yatheṣṭāṃ gatimāpnuyāt

vahnipraveśaniyatamamīṣṭaṃ lokamaśnute //
vāruṇaṃ lokamāpnoti tyaktvāmbhasi tanuṃ naraḥ

anārto vyādhirahito na tyajedātmanastanum //
asūryā nāma te lokā andhena tamasā vṛtāḥ //
tām̐ste pretyābhigacchanti ye ke cātmahano janāḥ

aniṣṭairātmano jñātvā mṛtyukālamupasthitam //
vyādhito bhiṣajā tyaktaḥ pūrṇe cāyuṣi vāsake //

yathāgamānusāreṇa saṃtyajedātmanastanum //
tasminkāle tanutyāgādyathoktaṃ phalamāpnuyāt

āyuṣastu paraṃ dṛṣṭaṃ maraṇaṃ brāhmaṇa dvayoḥ //
kṣatriyasya tu saṅgrāme mṛte bhartari yoṣitaḥ

brāhmaṇārthe gavārthe vā yastyajedātmanastanum //
ātmānaṃ yūpamutsṛjya sa yajño'nantadakṣiṇaḥ //

śaṣpaṃ mṛgakharotsṛṣṭaṃ yo mṛgaiḥ saha sevate //
dīkṣito vai mudā yuktaḥ sa gacchatyamarāvatīm

rovalaṃ śīrṇaparṇaṃ vā tadvrataṃ yo niṣevate //
śānto yo manasā nityaṃ sa gacchetparamāṅgatim

vāyubhakṣyombubhakṣyo vā phalamūlāśanopi vā //
yakṣeśaiśvaryamādāya modate'psarasāṅgaṇaiḥ

agniyogavaho grīṣme vidhidṛṣṭena karmaṇā //
tīrttvā dvādaśavarṣāṇi rājā bhavati pārthivaḥ

āhāraniyamaṃ kṛtvā munirdvādaśavārṣikam //
vrataṃ saṃsādhya kāle tu rājā bhavati pārthivaḥ

sthaṇḍile śuddhamākāśaṃ parigṛhya samantataḥ //
praviśya ca mudā yukto dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm

sthaṇḍilasya phalānyāhuryānāni śayanāni ca //
gṛhāṇi śayanārhāṇi candraśubhrāṇi brāhmaṇaḥ // ५७ /
ātmānamupajīvanyo niyato niyatāśanaḥ //
dehaṃ cānaśane tyaktvā sa svargaṃ samupāśnute

ātmānamupajīvanyo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm //
aśmanā caraṇau hatvā guhyakeṣu ca modate

sādhayitvātmanātmānaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ //
tīrtvā dvādaśavarṣāṇi dīkṣāmekāṃmanogatām //
svargalokamavāpnoti devaiśca saha modate

ātmānamupajīvanyo dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm //
hutvāgnau dehamutsṛjya vahniloke mahīyate

yastu vipro yathānyāyaṃ dīkṣito niyatendriyaḥ //
ātmanyātmānamādāya nirdvandvo dharmalālasaḥ

cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣāmetāṃ manogatām//
araṇīsahitaḥ skandhe baddhvā gacchatyanāvṛtam

vīrāddhvānamanānītya vīrāsanaratassadā //
vīrasthāyī ca satataṃ sa vīragatimāpnuyāt

dhīralokagato vīro vīrayogavahaḥ sadā //
satvasthaḥ sarvamutsṛjya dīkṣito niyataḥ śuciḥ //
śakralokagataḥ śrīmānmodate divi devavat

upavāsavratairdāntā ahiṃsāsatyavādinaḥ //
saṃsiddhāḥ pretya gandharvaiḥ saha modantyanāmayāḥ

maṇḍūkayogaśayanā yathāsthānaṃ yathāvidhi //
dīkṣāṃ carati dharmātmā sa nāgaiḥ saha modate

ārdravāsāstu śiśire vrataṃ vahati yo naraḥ //
dvādaśābdāni niyataṃ rājā bhavati pārthivaḥ

varṣarātre tathā yaśca bhavatyākāśasādhakaḥ //
anapastīrthaśāyī ca rājā bhavati pārthivaḥ

tyaktvā vanagatāḥ prāṇānsaptapūrvāṃstathāparān //
narāṃstārayitā duḥkhādātmānaṃ ca viśeṣataḥ

yenayena śarīreṇa yadyatkarma karoti yaḥ //
tenatena śarīreṇa tattatphalamupāśnute

yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ yatkaroti śubhāśubham //
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tatphalamupāśnute

nareṇa hi kṛtaṃ karma sadā pañcendriyairiha //
te hyasya sākṣiṇo nityaṃ ṣaṣṭha ātmā tathaiva ca

yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram //
evametatkṛtaṃ karma karttāramanuvindati

avaśyaṃ hi kṛtaṃ karma bhoktavyaṃ dvijapuṅgavāḥ //
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vāpi tasmātsukṛtamācaret

acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca //
svakālaṃ nātivartante tathā karma purā kṛtam

yanmantre bhavati vṛthābhiyujyamāne yatsatye bhavati vṛthābhipūyamāne //
yaccāgnau bhavati vṛthābhihūyamāne tatsarvaṃ bhavati vṛthābhidhīyamāne

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu karmaphalaviveko nāma saptatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.238
ṛṣaya ūcuḥ //
dṛṣṭāriṣṭasya bhavatā dehatyāgaḥ prakīrttitaḥ //
tasmādasmākamācakṣva tvariṣṭāni mahāmate

haṃsa uvāca //
pravṛttervikṛtirnṝṇāṃ buddhīndriyaśarīrajā //
akasmāddṛśyate yeṣāṃ teṣāṃ maraṇamādiśet

etatsamāsātkathitaṃ vistaro'yamataḥ param //
sūkṣmāriṣṭāvabodhārthaṃ tathā spaṣṭārthameva ca

na tu karmaṇi yo vyabhre prabhākarma niśābhṛtaḥ //
chāyāṃ candrārkayorvāpi tayośca gamanaṃ tathā

devamārge prabhā vahnerdhruvaṃ tārāmarundhatīm //
paśyatyadṛṣṭāmanyairvā mṛtyuḥ syāttasya vatsarāt

saprabhānāmathānyeṣāṃ prabhāṃ yastu na paśyati //
tasyaikādaśame māse maraṇaṃ parikīrtitam

suvarṇaṃ rajataṃ mūtraṃ purīṣaṃ vamate niśi //
svapne sa māse daśame prayāti yamamandiram

rakṣaḥpretapiśācānāṃ yakṣāṇāmapi darśanāt //
atīndriyāṇāmanyeṣāṃ navame maraṇaṃ dhuvam

daurbalyaṃ jāyate yasya bahusampannabhojinaḥ //
anaśnanto'pi pīnatvamaṣṭame syātsa mṛtyubhāk

padaṃ cāsakalaṃ yasya khaṇḍaṃ vikṛtameva vā //
pāṃsukardamayordṛśyetsaptame māsi mṛtyubhāk

kravyādāḥ pakṣiṇo yasya mūrdhni līyanti vai dvijāḥ//
kākaśyenādayastasya paṣṭhe maraṇamādiśet//

yasya gomayacūrṇābhaṃ śarīrānmṛjyate rajaḥ //
svadehacchāyāvikṛtiḥ pañcame sa tu mṛtyubhāk

anabhre vidyutaṃ dṛṣṭvā caturthe mriyate dhruvam//

śakracāpaṃ jale dṛṣṭvā gaganaṃ vā dvijottamāḥ //
avidyamānaṃ dharmajñastṛtīye mriyate dhruvam

avaghaṭṭanaṃ netrasya vinā rogaṃ yadā bhavet //
ekasya yadi vā dṛśyetsthānabhraṃśo vidhīyate

māsena vikṛtā nāsā vakrā ca maraṇapradā

ardhamāsena durgandhaprabhavaṃ svaśarīrataḥ //
paracakṣuṣi yaśchāyāmātmanastu na paśyati//
sa paśyati mahābhāgā dvādaśāhena vai yamam

nirvāṇadīpagandhaṃ tu yastu nāghrāti mānavaḥ //
saptāhena tu dharmajñāḥ paśyatyarkasutaṃ dhruvam

sadyaḥ snātānuliptasya hṛtpādaśirasā bhavet //
kṣipraṃ saṃśoṣaṇaṃ tasya tryahānmaraṇamādiśet

gaṇḍayostilakānraktānvarṇavaikṛtameva ca //
ahorātreṇa maraṇaṃ puruṣasya samādiśet

aṅgulibhyāntu pihite śrotre tu na śṛṇoti yaḥ

śabdaṃ na paśyettu mukhaṃ nirmale darpaṇe tathā //
paśyecca puruṣānprāptānsadyo maraṇamādiśet

mūrdhadhūmavināśe tu jalārdrādvā tadudbhavet //
nāsābhaṅgena dharmajñā dvyahānmaraṇamādiśet

sparśadṛṣṭirasaprāṇaśabdaceṣṭāviparyayaḥ //
dṛśyate tu mumūrṣūṇāṃ svasthāturaśarīriṇām

ślakṣṇaṃ khagaṃ varaṃ lakṣma śītoṣṇasya viparyayaḥ //
akasmādvetti yo dehī durlabhaṃ tasya jīvitam

toyavanmedinīṃ toyaṃ medinīmiva paśyati //
atīndriyaṃ nirīkṣeta na vīkṣeta karasthitam

pṛthivīmiva cākāśaṃ cākāśamiva medinīm //
ākāśamiva cātmānaṃ pūrṇamindumathātithau

śuklakṛṣṇaviparyāsaṃ sthūlasūkṣmaviparyayam //
viparyāsaṃ sadasatāṃ dṛśyate jīvitakṣaye

ṣaṇṇāṃ rasānāṃ paryāsa iṣṭāniṣṭaviparyayaḥ//
sarvathā grahaṇaṃ paśyannigrahātīndriyagrahaḥ

abhakṣyalaulyamatyarthaṃ maraṇāyopajāyate //
śobhanāśobhanaghreyagrahaṇe tu viparyayaḥ

iṣṭairaniṣṭaiḥ saṃyogo'niṣṭairiṣṭasamāgamaḥ //
bhayadhairyaviparyāso jāyate prāṇasaṃkṣaye

atidīrgho'tihrasvo vā satamasko'tiśītalaḥ //
ucchvāsa prāṇasantyāge gatāsūnāṃ prajāyate

anāhatānāṃ śabdaḥ syādāhatānāmaśabdatā //
āhatānāmaśabdatvaṃ mumūrṣūṇāṃ nṛṇāṃ gṛhe

udak pravṛtte divasasya nāthe puṇye dine mohavivarjitasya //
nārāyaṇe cetasi saṃsthite vā mṛtyurbhavetpuṇyavato dvijendrāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakāṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ṛṣīnprati haṃsagītāsvariṣṭayogavarṇano nāmāṣṭatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

3.239
ṛṣaya ūcuḥ //
ke doṣāḥ pāpaśamanā manuṣyāṇāṃ vināśakāḥ //
ke guṇāśca mahādeva nityamabhyudayātmakāḥ

haṃsa uvāca //
sarveṣāmeva doṣāṇāmajñānaḥ paramo mataḥ //
ajñaścāśraddhadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati

kāmaḥ krodhastathā lobho harṣo mānaḥ sadaiva ca //
ajñānenāvṛtaṃ jantuṃ niviśante dvijottamāḥ

ajñānādeva pāpāni vicinotyavicakṣaṇaḥ //
ajñānādutpathaṃ gatvā narakaṃ pratipadyate

ajñānenāvṛto jantuḥ śubhe mārge na tiṣṭhati //
ajñānaśamane yatnastataḥ kāryo vijānatā

śāstrānvavekṣaṇaṃ tasya vṛddhasevā tathaiva ca //
tathā ca guruśuśrūṣā tvajñānaśamanī matā

lokadvaye nāsti mahānubhāvā ajñānatulyaḥ puruṣasya śatruḥ //
ato hi lokadvitayaṃ sukhārthī jñāne tu kuryātpuruṣaḥ prayatnam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu jñānavarṇano nāmaikonacatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.240
// haṃsa uvāca // //
pāpena sarvaduḥkhānāṃ naro bhavati bhājanam //
pāpena narakaṃ yāti dveṣyaśceha tathā bhavet //

naraḥ pāpasamācāraḥ pāpādapi vinaśyati //
pāpamekaṃ paraṃ duḥkhaṃ sarveṣāṃ dvijapuṅgavāḥ

kṛtapuṇyo'pi yaḥ pāpaṃ karoti puruṣaḥ kvacit //
svarge'pi na sukhaṃ tasya tadbhayādupajāyate

sa ekaḥ puruṣo loke yasya pāpaṃ na vidyate //
dīnāndhakṛpaṇānāthāṃstathā ca paramārbhakāḥ

tiryagyonigatāścānye narakeṣu tathā pare //
sthāvarāsu ca yonīṣu tiryagyoniṣu cāpyatha

vyādhibandhavadhakleśatāḍanānyapyanekaśaḥ//
naraḥ prāpnoti dharmajñastathā pāpena karmaṇā

ye pāpahīnāḥ puruṣāḥ pradhānāsteṣāṃ na duḥkhaṃ bhavatīha kiñcit //
tasmātprayatnena vivarjanīyaṃ pāpaṃ budhaiḥ puṇyacayaśca kāryaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde munīnprati haṃsagītāsu pāpanidarśanavarṇano nāma catvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ