Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.231.235

3.231
// // haṃsa uvāca // //
pāṣāṇarukmarajatasannatoyājavarmaṇām //
patramūlaphalānāṃ ca tṛṇānāṃ ca tathā dvijāḥ

vaidalānāṃ ca rajjūnāṃ vāriṇā śuddhiriṣyate //
uṣṇena pātracamasasruksruvāṇāṃ vidhīyate

bhūśuddhirmārjanāddāhātkālāṅgokramāṇāttathā //
amlodakena tāmrasya tathā kāṃsyasya bhasmanā

nirmalīkaraṇācchuddhiḥ sarvalohasya ceṣyate //
sphyaśūrpājinadhānyānāṃ musalolūkhalāśmanām

prokṣaṇaṃ saṃhatānāṃ ca bahūnāṃ dhānyavāsasām //
gomūtreṇa ca śṛṅgāsthnāṃ takṣaṇāddāravasya ca

dravāṇāmapi dravyāṇāṃ śuddhirutplavanātsmṛtā //
soṣṇairudakagomūtraiḥ śuddhyantyāvikakauśikāḥ

saśrīphalairaṃśupaṭṭaṃ māñjiṣṭhaiḥ kutapaṃ tathā //
sagaurasarṣapaiḥ kṣaumāḥ punaḥ pākairmahīmayam

malairmadyaiḥ surābhiśca spṛṣṭaṃ pākānna śuddhyati //
vasāśukramasṛṅmañjāmūtraviṭkarṇaviṇṇakhāḥ

śleṣmāśrudūṣikāḥ svedo dvādaśaite nṛṇāṃ malāḥ//
khārjūramaikṣavaṇṭāṅkaṃ mṛdvīkārasameva ca

madyānyetāni jānīyācchuktamāsavameva ca //
gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca vijñeyā trividhā surā

amedhyāṅgasya mṛttoyaśuddhirgandhāpakarṣaṇāt //
kṛtvā mūtrapurīṣaṃ ca bhuktvā suptotthitastathā

rathyāmākramya cācāmedupaviṣṭa udaṅmukhaḥ //
śāvaṃ tadaṅgadhūpaṃ ca cāṇḍālaṃ sūtikāṃ tathā

śavaspṛśaṃ tathā spṛṣṭvā kaṭadhūme samaithune //
snānameteṣu kartavyamaśrupāte ca duḥkhaje

sarveṣāṃ vāyunā śuddhirgṛhāṇāṃ lepanena ca //
ākarāḥ śucayaḥ sarve mukhajāyāśca vipluṣaḥ

rājā na duṣṭo na tathā ca vāyurduṣṭā dvijendrā na ca makṣikā vai //
aduṣṭamuktaṃ ca tathāpyadṛṣṭasadṛṣṭamuktaṃ ca tathāṃśujālam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāyāṃ dravyaśuddhivarṇano nāmaikatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.232
haṃsa uvāca //
daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate //
brāhmaṇasya dvijaśreṣṭha dvādaśāhaṃ mahībhujaḥ

pakṣaṃ vaiśyasya śūdrasya māsaṃ caiva vidhīyate //
janane caiva maraṇe naipuṇyācchu ddhimicchatām

prathamānte viśuddhiḥ syātsamānasya dvijottamāḥ //
dvitīyānte tathā jñeyā asamānasya nityadā

avyatīte daśāhe tu śrutvā maraṇajanmanī //
yaccheṣaṃ daśarātrasya tāvadevāśucirbhavet

atīte daśarātre tu varṣasyābhyantare tathā //
trirātrācchuddhiruddiṣṭā snātasya tu tataḥ param

rātribhirmāsatulyābhirgarbhasrāve viśodhanam //
ādantajanmanaḥ sadya ācūḍasyāpyaharniśam

trirātramāvratādeśāddaśarātramataḥ param //
kanyānāṃ tu vratasthāne vivāhaḥ parikīrtitaḥ

vivāhitāsu nāśaucaṃ pitṛpakṣe vidhīyate //
mātāmahe trirātraṃ syādbhāryāsvanyagatāsu ca

parapūrvāsu ca svāsu putreṣvanyagateṣu ca //
ācārye ca tathā prete nivāsavasudhādhipe

ācāryapatniputreṣu śiṣye sabrahmacāriṣu //
ekarātramaśaucaṃ syādannade tu tathā mṛte

bhṛgvagnināśakāmbhobhirhatānāmātmaghātinām //
patitānāṃ ca nāśaucaṃ vidyucchastrahatāśca ye

chañivratibrahmacārinṛpakośakadīkṣitāḥ //
nāśaucabhājaḥ kathitā rājājñākāriṇaśca ye

atīta vārṣike śūdre pañcāhācchuddhiriṣyate //
dvādaśāhena śuddhiḥ syādatīte vatsaratraye

gataiḥ saṃvatsaraiḥ ṣaḍabhirmāsena parikīrtitā //
pretānugamane snānaṃ ghṛtaprāśaśca śodhanam

jananamaraṇayordaśāhena bhavati na śaucavidhirna viprabhojyam//
na ca bhavati pratigrahepi doṣo dvipadacatuṣpadadhānya dakṣiṇāsu

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāyāmāśaucavidhivarṇano nāma dvātriṃśaduttaradviśatatamo' dhyāyaḥ

3.233
haṃsa uvāca //
aṅgulyagre smṛtaṃ daivaṃ pitryaṃ tarjanimūlagam //
aṅguṣṭhamūle brāhmaṃ tu kaniṣṭhāyāśca mānuṣam

upaspṛśettu brāhmeṇa devā divyena tarpayet //
pitṝnpitryeṇa dharmajña mānuṣyeṇa tathā pibet

avikārye tathā japye yajane yājane tathā //
adhyāpane cādhyayane bhavennānyamanā naraḥ

eteṣveva tu kāryeṣu gurūṇāmapi sannidhau //
uddhareddakṣiṇaṃ pāṇiṃ gṛhṇīyānna ca pāduke

agnikāryaṃ devakāryamupasparśanameva ca //
bhojanaṃ pitṛkāryaṃ ca bahirjānu na kārayet

na nāma dīkṣitasyeha gṛhṇīyād vṛṣṭayaḥ kvacit //
gurorna kevalaṃ nāma gṛhītavyamathāpi ca

yācamānaṃ yathāśaktyā na kuryādvimukhaṃ kvacit //
daivaṃ pūrvāhṇikaṃ kāryaṃ tvaparāhṇe tu paitṛkam

atithīnāṃ tathā pūjā sarvakālaṃ vidhīyate //
yadviśiṣṭatamaṃ loke yaccāsti dayitaṃ gṛhe

tattadguṇavate deyaṃ tadevākṣayamicchatā //
priyāṇi labhate loke priyadaḥ priyakṛttathā

pratiśrutaṃ prayatnena dātavyamṛṣisattamāḥ //
aprayacchaṃstadāpnoti mūrtīṣṭakṛtasaṃśayam

narakaṃ mahadāpnoti śṛgālaścaiva jāyate //
mātā pitā guruścaiva jyeṣṭho bhrātā tathā svasā

pitṛvyo mātulaścaiva tathā mātṛṣvasā dvijāḥ //
pitṛṣvasā tathā śvaśrūrgurubhāryā tathaiva ca//

mātāmahaśca śvaśuraḥ pūjanīyāḥ prayatnataḥ //
pratyutthānaśca kartavyaṃ teṣāṃ pūrvābhivādanam

mātulaśca pitṛvyaśca yadā syātāṃ kanī yasau //
nābhivādyāstu te pūrvaṃ pratyutthānaṃ tu kārayet

ucchiṣṭo na spṛśecchīrṣaṃ sarve prāṇāstadāśrayāḥ //
pūrvāṃ sandhyāṃ japaṃstiṣṭhedāsīnaścaiva paścimām

madhyandine niśākāle tvardharātre viśeṣataḥ //
catuṣpathaṃ na seveta upasandhye tathaiva ca

nāstikyaṃ vedanindāñca devatānāñca kutsanam //
dveṣastambhātimānau ca taikṣṇyaṃ caiva vivarjayeta

parasya daṇḍaṃ nodyacchetkruddho nainaṃ nipātayet //
anyatra putrācchiṣyādvā śiṣṭyarthaṃ tāḍanaṃ smṛtam

na brāhmaṇaṃ parivadennakṣatrāṇi na nirdiśet //
tithiṃ pakṣasya na brūyāttathāsyāyurna riṣyate

prāgastaśāyī na bhavenna cābhyudayaśāyikaḥ //
avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥ

akṛtvā devatāpūjāṃ nānyaṃ gacchetkadācana //
anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇam

varjayecca tathā prājñāścāsanākarṣaṇaṃ sadā //
snātvā tu nāvamājeta gātrāṇi tu vicakṣaṇaḥ

viparyayaṃ na kurvīta vāsaso buddhimānnaraḥ //
tathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cāpadaśameva ca

anyadeva bhavedvāsaḥ śayanīye dvijottamāḥ //
anyadrathyāsu devānāṃ tvarcāyāmanyadeva tu

upavāsaṃ tu kurvīta snātaḥ śuciralaṃkṛtaḥ //
parvakāleṣu sarveṣu brahmacārī tathā bhavet

pippalaṃ ca vaṭañcaiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca //
udumbaraṃ na khādeta bhavyārthī puruṣaḥ sadā

putramāṃsopamaṃ māṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ ca varjayet //
pāṇau ca lavaṇaṃ rātrau dadhisaktūṃstathaiva ca

sāyaṃ prātaśca bhuñjīta nāntarāle kadācana //
sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitam

bhūmau sadaiva cāśnīyānna cāsīno ca śabdavat //
toyapūrṇaṃ yadā pānamatithibhyo dvijottamāḥ

paścādbhuñjīta medhāvī na cāpyanyamanā naraḥ //
na dhāvedvarṣamāṇe tu nadīṃ mattāṃ na laṅghayet

gāṃ carantīṃ pibantañca vatsakaṃ na niṣedhayeta //
samānamekapaṅktyāṃ tu deyamannaṃ tathā bhavet

paṅktyāntu viṣamaṃ dattvā narakaṃ pratipadyate //
viṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yo pradāya suhṛjjane

loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ //
nityocchiṣṭo bhavedyaḥ sa nehāyurvindate mahat

paraṃ jñeyamanāyuṣyaṃ paradārābhimarśanam //
udakyāgamanaṃ jñeyamalaṃghyaṃ paramaṃ sukham

purīṣamūtre nodīkṣennādhitiṣṭhetkadācana //
udakyayā tu saṃbhāṣāṃ na tu kurvīta karhicit

nādhitiṣṭhettuṣaṃ jātu keśabhasmakapālikāḥ //
anyasya cāpyupasthānaṃ dūrataḥ parivarjayet

trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭo nālabheta kadācana //
agniṃ gāṃ brāhmaṇaṃ caiva tathā hyāyurna riṣyate

trīṇi tejāṃsi cocchiṣṭo nodīkṣeta kadācana //
sūryācandramasau caiva nakṣatrāṇi ca sarvaśaḥ

nāvamanyeta dharmajña trīṇi tejāṃsi paṇḍitaḥ //
agniṃ ca kulaputraṃ ca brāhmaṇañca dvijottamāḥ

trīnkṛśānnāvajānīyāddīrghamāyurjijīviṣuḥ //
brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ sarpaṃ sarve hyāśīviṣāstrayaḥ

nādhyāpayedathocchiṣṭo nādhīyīta kadācana //
sarvaṃ ca tilasaṃbaddhannādyādastamite ravau

ūrdhvaprāṇā hyutkramanti yūnaḥ sthavira āyati //
pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate

abhivādayeta vṛddhāṃśca āsanaṃ caiva dāpayet //
kṛtāñjalirupāsīta gacchataḥ pṛṣṭhato'nviyāt

nāsīta cāsane bhinne bhinnaṃ kāsyaṃ ca varjayet //
naikavastreṇa bhoktavyaṃ na nagnaḥ snānamarhati

guruṇā vairanirbandho na karttavyaḥ kadācana //
anumānyaḥ prasādyaśca guruḥ kruddho vijānatā

dūrādāvasathānmūtraṃ dūrādātmāvasecanam //
ucchiṣṭonmārjanaṃ caiva dūrātkāryaṃ vijānatā

upānaho ca vastraṃ ca dhṛtamanyairna dhārayet //
pādaṃ pādena nākrāmenna kaṇḍūyena śaucayet

hīnāṅgānatiriktāṅgānvidyāhīnānvigarhitān //
rūpadraviṇahīnāṃśca sattvahīnāṃśca nākṣipet

bhuñjāno brāhmaṇaśreṣṭho naiva śaṅkāṃ samācaret //
dadhi cāpyanupānaṃ ca na karttavyaṃ bhavārthinā

ācamya caiva hastena parisrāvyaṃ tathodakam //
aṅguṣṭhacaraṇasyāgre dakṣiṇasya tathopari

parāpavādaṃ na brūyānnāpriyaśca kadācana //
na manyuḥ kasyacitkāryaḥ kadācidapi vai dvijaḥ

homaścānudite sūrye dātavyo dvijapuṅgavāḥ //
tāvadbhavati vahnistho yāvannodeti bhāskaraḥ

parīpsitaṃ ca vahnisthaḥ samyagdattāmathāhutim //
tadā bhāsayate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

patitaistu kathāṃ neccheddarśanaṃ cāpi varjayet //
saṃsargaṃ na ca gacchettu tathāsyāyurna riṣyate

vṛddho jñātistathā mitraṃ daridraṃ ca kulodgatam //
gṛhe vāsayitavyāni dhanyāni munisattamāḥ

brāhmaṇasya padābhyāṃ tu vasetpūjitamālayam ///
sandhyāsvadhyayanaṃ varjyaṃ bhojanaṃ svapanakriyā

naktaṃ na kuryātpitryāṇi bhuktvā caiva prasādhanam //
pānīyasya kriyā naktaṃ na kāryā bhūtimicchatā

animantrito na gacchettu yajñaṃ gacchettu darśakaḥ

caritāni purāṇānāṃ śrotavyāni punaḥpunaḥ //
śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ tvanutiṣṭhettathā sadā

sukhī syāttatprasaktastu iha loke paratra ca

śrutistu vedo vijñeyo dharmaśāstraṃ tathā smṛtiḥ /
te sarvārtheṣu mīmāṃsye tābhyāṃ dharmo hi nirbabhau

yo'vamanyeta bhūtebhyo hetuśāstrāśrayāddvijāḥ //
sādhubhiḥ sa bahiṣkāryo narakāgnestu bhājanam

vedaḥ smṛtiḥ sadācāraḥ svasya ca priyamātmanaḥ //
etaccaturvidhaṃ prāhuḥ sādhūnāṃ dharmalakṣaṇam

cāturvarṇyavyavasthānaṃ yasmindeśe na vidyate //
sa mlecchaviṣayo jñeya āryāvarttamataḥ param

sarasvatīdṛṣadvatyordevanadyoryadantaram //
taṃ devavihitaṃ deśaṃ brahmāvartaṃ pracakṣate

yasmindeśe ya ācāraḥ pāramparyakramāgataḥ //
varṇānāṃ sāntarālānāṃ sa sadācāra ucyate

vaidikaiḥ karmabhiḥ puṇyairniṣekādirdvijanmanām //
kāryāḥ śarīrasaṃskārāḥ pāvanāḥ pretya ceha ca

gārbhaiḥ kṛtyairjātakarmacaulamauñjīnibaṃdhanaiḥ //
vaijikaṃ gārbhikaṃ caino dvijānāmapahanyate

svādhyāyena vrataihoṃmaistraividyenejyayā sutaiḥ //
mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ

garbhāṣṭamebde kurvīta brāhmaṇasyopanāyanam //
garbhādekadaśe rājño garbhāttu dvādaśe viśaḥ

āṣoḍaśādbrāhmaṇasya sāvitrī nātivartate//
ādvāviṃśātkṣattrabandhorācaturvijaterviśaḥ

ata ūrdhvaṃ trayopyete yathākālamasaṃskṛtāḥ//
sāvitrīpatitā vrātyā bhavanti ca vigarhitāḥ

brahmaṇaḥ praṇavaṃ kuryādādāvante ca sarvadā//
sravatyanoṃkṛtaṃ pūrvaṃ parastācca viśīryate

indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣvapahāriṣu //
saṃśaye yatnamātiṣṭhedvidvānyanteva vājinām

vaśīkṛtvendriyagrāmaṃ saṃyamya ca manastathā ///
sarvānsaṃsādhayatyarthānakṣiṇvanyogatastanum

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati //
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ //
yāsau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ//
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet

indriyāṇāṃ prasaṅgena doṣamanvetyasaṃśayam //
saṃniyamya tu tānyeva tataḥ siddhiṃ sa gacchati

abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ //
catvāri saṃpravardhante hyāyurmedhā yaśo balam

brāhmaṇaṃ kuśalaṃ pṛcchetkṣattrabandhumanāmayam //
vaiśyaṃ kṣemaṃ samāgamya śūdraṃ tvārogyameva ca

vittaṃ bandhurvayaḥ karma vidyā bhavati pañcamī //
etāni mānyasthānāni garīyo yadyaduttaram

na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ //
ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān

viprāṇāṃ jñānato jyaiṣṭhyaṃ kṣatriyāṇāṃ ca vīryataḥ //
vaiśyānāṃ dhānyadhanataḥ śūdrāṇāmeva janmataḥ

ahiṃsayaiva bhūtānāṃ kāryaṃ śreyo'nupālanam //
vāk caiva madhurā hyasyāḥ prayojyā dharmakāṃkṣiṇā

yasya vā'ṅmanasī śuddhe samyaggupte ca sarvadā //
sa vai sarvamavāpnoti vedāntagamanātphalam

vedameva sadābhyasyettapastaptuṃ dvijottamāḥ //
vedābhyāso hi viprasya tapaḥ paramihocyate

yo'nadhītya dvijo vedānanyatra kurute śramam //
sa jīvanneva śūdratvamāśu gacchati sānvayaḥ

māturagre'dhijananaṃ dvitīyaṃ mauñjibandhanam //
tṛtīyaṃ yajñadīkṣāyāṃ dvijasya śruticodanāt

na hyasminsajjate karma kiñcidāmauñjibandhanāta //
nābhivyāhārayedbrahma svadhāniyamanādṛte /

śūdreṇa hi samastāvadyāvadvedaṃ na jānate //
kṛtopanayanasyāsya vratādeśanamiṣyate

guroryatra parīvādo nindā cāpi pravartate //
karṇau tatra pidhātavyau gantavyaṃ vā tato'nyataḥ

kharo bhavetparīvādī śvā vai bhavati nindakaḥ //
paribhoktā krimirbhavati kīṭo bhavati matsarī

dūrastho nārcayedenaṃ na kruddho nāntike striyāḥ //
ekāsanastho na bhavedāpanno'pi kadācana

gośvoṣṭrayānaprāsādasvastareṣu kaṭeṣu ca //
nāsīta guruṇā sārdhaṃ śilāphalakanauṣu ca

gurorgurau sannihite guruvadvṛttimācaret //
adhyāpayangurusuto guruvanmānamarhati

na kuryādguruputrasya pādayoścāvanejanama //
guruvatpratipūjyāstu savarṇā guruyoṣitaḥ

asavarṇāstu sampūjyāḥ pratyutthānābhivādanaiḥ //
abhyañjanaṃ sthāpanaṃ ca gātrotsādanameva ca

gurupatnyā na kāryāṇi keśānāṃ ca prasādhanam//
gurupatnī ca yuvatirnābhivādyeha pādayoḥ

pūrṇā viṃśativarṣeṇa guṇadoṣau vijānatā//
mātrā svasrā duhitrā vā na viviktāsano bhavet

balavānindriyagrāmo vidvāṃsamapi karṣati //
viproṣya pādagrahaṇaṃ tvanvahañcābhivādanam

gurudāreṣu kurvīta satāṃ dharmamanusmaran //
striyo ratnānyatho vidyā dharmassatyaṃ subhāṣitam

śilpāni cāpyaduṣṭāni samādeyāni sarvataḥ//
abrāhmaṇādadhyayanaṃ cāpatkāle vidhīyate

anuvrajyā ca śuśrūṣā yāvadadhyayanaṃ gurau //
nābrāhmaṇagurau śiṣyo vāsamātyantikaṃ vaset

brāhmaṇe vānanūcāne kāṅkṣangatimanuttamāt //
pitṛbhirmātṛbhirnāryaḥ patibhirdevaraistathā

bhūṣyā bhūṣayitavyāśca bahukalyāṇamīpsubhiḥ//
yatra nāryastu pūjyante ramante tatra devatāḥ

yatraitāstu na pūjyante sarvāstatrāphalāḥ kriyāḥ //
santuṣṭo bhāryayā bhartā bhāryā bhartrā tathaiva ca

yasminnetatkule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhuvam //
kuvivāhaiḥ kriyālopairvedānadhyayanena ca

kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca //
śilpena vyavahāreṇa śūdrāputraiśca kevalaiḥ

gobhiraśvaiśca yānaiśca kṛṣyā rājopasevayā //
ayājya yājanāccaiva nāstikyena ca karmaṇā // 3.233.११०
kulānyakulatāṃ yānti yāni hīnāni mantrataḥ //
mantratastu samṛddhāni kulānyalpadhanānyapi //

kulasaṃkhyāntu gacchanti karṣanti ca mahadyaśaḥ //
ṛṣayaḥ pitaro devā bhūtānyatithayastathā

āśāsate kuṭumbibhyastebhyaḥ kāryaṃ vijānatā //
svādhyāyenārcayetarṣīnhomairdevānyathāvidhi

pitṝñchrāddhena nṝnannairbhūtāni balikarmaṇā //
dadyādaharahaḥ śrāddhamannādyenodakena ca

payomūlaphalairvāpi pitṛbhyaḥ prītimāharan //
ekamapyāśayedvipra pitrarthe pāñcayajñike

na caivātrāśāyetkañcidvaiśvadevaṃ prati dvijam //
vaiśvadevasya siddhasya gṛhye'gnau vidhipūrvakam

svasūtravihitaṃ kuryādvaiśvadevamatandritaḥ //
praṇīte vāprāṇīte vā hutotsṛṣṭe jale'pi vā

vaiśvadevaṃ dhruvaṃ kāryaṃ brāhmaṇena vipaścitā //
paraṃ sthānamavāpnoti kṛtvaivaṃ satataṃ gṛhī //
bhojayedatithiṃ paścādbhikṣāṃ dadyācca bhikṣave

yatpuṇyaphalamāpnoti gāṃ dattvā vidhivadgurau //
tatpuṇyaphalamāpnoti bhikṣāṃ dattvā yathārcitām

vidyātapaḥsamṛddheṣu hutaṃ vipramukhāgniṣu //
nistārayati durgeṣu bhavatyakṣayameva ca

saṃprāptāya tvatithaye pradadyādāsanodakam //
annaṃ caiva yathāśakti satkṛtya vidhipūrvakam

śilānyapyuñchato nityaṃ pañcāgnīnapi juhvataḥ //
sarvaṃ sukṛtamādatte brāhmaṇo'narcito vasan

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā //
etānyapi satāṃ gehe nocchidyaṃte kadācana

ekarātrantu nivasannatithirbrāhmaṇaḥ smṛtaḥ //
naikagrāmīṇamatithiṃ vipraṃ sāṅgatikaṃ tathā

upāsate ye gṛhasthāḥ parapākamabuddhayaḥ //
tena te pretya paśutāṃ vrajantyannādyadāyinām //

aprīṇanyotithiḥ sāyaṃ sūryānte gṛhamedhinā //
kāle prāptastvakāle vā nāsyānaśnangṛhe vaseta

na vai svayaṃ tadaśnīyādatithiṃ yanna bhojayet //
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyañcātithipūjanam

vaiśvadeve tu nirvṛtte yadyanyo'tithirāvrajet //
tathā cānnaṃ yathāśakti pradadyācca baliṃ haret

na bhojanārthe sve vipraḥ kulagotre nivedayet //
bhojanārthe tu śaṃsanvā vāntāśītyucyate budhaiḥ

yadi tvatithidharmeṇa kṣattriyo gṛhamāvrajet //
bhuktavatsu ca vipreṣu kāmaṃ tamapi pūjayet

vaiśyaśūdrāvapi prāptau kuṭumbe 'tithidharmiṇau //
bhojayetsaha bhṛtyaistānānṛśaṃsyaṃ prayojayan

sakhyādīnbhāryayā sārdhaṃ bhojayedgṛhamāgatān //
patitaśvapacebhyastu śvabhyastu bhuvi nirvapet

suvāsinīḥ kumārāṃśca rogiṇo garbhiṇīstathā //
atithibhyo'gra evainānbhojayedavicārayan

adattvā tu ya etebhyaḥ pūrvaṃ bhuṃkte vicakṣaṇaḥ //
sa bhuñjāno na jānāti śvagṛddhairjagdhamātmanaḥ

bhuktavatsu tu vipreṣu sveṣu bhṛtyeṣu caiva hi //
bhuñjīyātāṃ tataḥ paścādavaśiṣṭaṃ tu dampatī

gṛhasthairdhāryate viprāstairlokyaṃ sacarācaram //
pākaḥ kāryo gṛhasthena bhūtoddharaṇakāmyayā

aghaṃ sa kevalaṃ bhuṃkte yaḥ pacatyātmakāraṇāt//
vighasāśī bhavennityaṃ nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ

vighasaṃ bhuktaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathāmṛtam //
rājarṣisnātakācāryapriyaśvaśuramātulān

arhayenmadhuparkeṇa parisaṃvatsaroṣitān //
dvau kālau gṛhiṇaḥ pāko vaiśvadevaśca kīrtyate

vedoditaṃ svakaṃ karma nityaṃ kuryādataṃdritaḥ //
sarvānsamutsṛjedarthāsvāndhyāyasya virodhinaḥ

buddhivṛddhikarāṇyāśu dhanyāni ca hitāni ca //
nityaṃ śāstrāṇyavekṣeta nigamāṃścaiva vaidikān

ṛṣiyajñaṃ devayajñaṃ bhūtayajñaṃ tathaiva ca //
nṛyajñaṃ pitṛyajñaṃ ca pañcayajñānna hāpayet

agnihotraṃ ca juhuyādādyaṃte dyuniśoḥ sadā //
darśena cārdhamāsāṃte paurṇamāse tathaiva ca

tayoḥ kālaḥ smṛtaḥ kṣīṇe pūrṇe ca śaśalakṣaṇe //
paśunāpyāyanānte ca māsānte saumikairmakhaiḥ

nāniṣṭvā navasasyeṣṭyā paśunā vāgnimāndvijaḥ//
navānnamadyānmāsaṃ vā dīrghamāyurjijīviṣuḥ

navenānarcito hyasya paśuhavyena cāgnayaḥ//
prāṇānevāttumicchanti navānnāmiṣagarddhinaḥ

āsanāśanaśayyābhiradbhirmūlaphalena vā//
nāsya kaścidvasedgehe śaktito 'narcito'tithiḥ

pāṣaṇḍino vikarmasthānvaiḍālavratikāñśaṭhān//
haitukānbakavṛttīṃśca vāṅmātreṇāpi nārcayet

na dānaṃ yaśase dadyānno bhayānnopakāriṇe //
na nṛttagītaśīlebhyo hāsakebhyaśca dhārmikaḥ

vedavidyāvratasnātāñśrotriyāngṛhamedhinaḥ //
pūjayeddhavyakavyeṣu viparītām̐stu varjayet

śaktito yajamānasya dātavyo gṛhamedhinaḥ //
saṃvibhāgaśca bhūtebhyaḥ kartavyo'nuparodhataḥ

rājato dhanamanvicchetsaṃsīdansnātakaḥ kṣudhā //
yājyāntevāsino vāpi na tvanyata iti sthitiḥ

na jīrṇamalavadvāsā bhavecca vibhave sati //
svādhyāye nityayuktaḥ syānnityamātmahiteṣu ca

vaiṇavīṃ dhārayedyaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum //
yajñopavītaṃ vedaṃ ca śubhe raukme ca kuṇḍale

śuklavāsā bhavennityaṃ parimṛṣṭaparicchadaḥ //
na caiva pralikhedbhūmiṃ nātmanopaharetsrajam

nāpsu mūtraṃ purīṣaṃ vā ṣṭhīvanaṃ vā samutsṛjet //
amedhyaliptamanyadvā lohitaṃ vā viṣāṇi vā

etānyeva tathā vahnau nikṣipennaiva ca dvijaḥ //
naikaḥ śūnyagṛhe svapyācchayānaṃ naiva bodhayet

na divīndrāyudhaṃ dṛṣṭvā kasyaciddarśayedbudhaḥ //
na śūdrarājye nivasennādhārmikajanāvṛte

na pāṣaṇḍijanākīrṇe nopasṛṣṭe na parvate //
vaidyasāṃvatsarairhīne tathā prabalanāyake

na kurvīta vṛthā ceṣṭāṃ na vāryañjalinā pibet //
notsaṅge bhakṣayedbhakṣyānna jātu syātkutūhalī

na nṛtyedatha vā gāyedvāditrāṇi na vādayet //
nāsphoṭayenna ca kṣveḍenna ca raktāṃ virāgayet

na pādau dhāvayetkāṃsye na ca pādau pratāpayet //
na cchindyānnakharomāṇi dantairnotpāṭayennakhān

pādayornaiva kurvīta darbheṣu parimārjanam //
pālāśamāsanaṃ varjyaṃ pāduke dantadhāvanam

na karmaviphalaṃ kuryādāyatyāṃ vā sukhodayam //
na vigarhyakathāḥ kuryādbahirmālyaṃ na dhārayet

advāreṇa na cātīyādgrāmaṃ vā veśma caiva vā//
rātrau ca vṛkṣamūlāni dūrataḥ parivarjayet

ārdrapādastu bhuñjīta nārdrapādastu saṃvi śeta //
na śūdrāya matiṃ dadyānnocchiṣṭaṃ na haviṣkṛtam

na cāsyopadiśeddharmaṃ na cāsya vratamādiśet //
na rājñaḥ pratigṛhṇīyāllubdhasyocchāstravartinaḥ

narakāṇi ca sarvāṇi dadyādrājapratigrahaḥ //
daśasūnāsamaścakrī daśacakrasamo dhvajī

daśadhvajasamā veśyā daśaveśyāsamo nṛpaḥ //
etadvijñāya vai rājñāṃ na pragṛhṇanti sādhavaḥ

upākarmaṇi cotsarge trirātraṃ na paṭhed dvijaḥ //
vedāṅgāni paṭhetkṛṣṇe śukle vedamatandritaḥ //

nāvispaṣṭamadhīyīta na śūdrajanasannidhau//
na niśānte pariśrānto brahmādhītya punaḥ svapet

sāyaṃ niśīthe nādhyayanaṃ vāditre na ca vādyati//
atithiñcānanujñāpya mārute vāti vā bhṛśam

paśumaṇḍūkamārjāraśvasarpanakulādibhiḥ//
kṛte'ntarālagamane rudhire ca tathā srute

dvāvetau varjayennityamanadhyāyau dvijottamaḥ //
svādhyāyabhūmiṃ cāśuddhāṃ cātmānamaśuciṃ dvijāḥ

devatānāṃ guro rājñaḥ snātakācāryayostathā//
nākrametkāmataśchāyāṃ babhruṇo dīkṣitasya ca

nātmānamavamanyeta pūrvābhirasamṛddhibhiḥ//
āmṛtyoḥ śriyamanvicchenna tāṃ manyeta durlabhām

satyaṃ brūyātpriyaṃ brūyānna brūyātsatyamapriyam //
priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ

bhadraṃ bhadramiti brūyādbhadramityeva vā vadet //
śuṣkavairaṃ vivādaṃ ca na kuryātkenacitsaha

anāturaḥ svāni khāni na spṛśedanimittataḥ //
gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca sūtakānnaṃ ca varjayet //
sarvaṃ paravaśaṃ duḥkhaṃ sarvamātmavaśaṃ sukham

sāvitraśāntihomāṃśca kuryātsarvatra nityaśaḥ //
pitṛṃścaivāṣṭakāsvarcennityamanvaṣṭakāsu ca

maṅgalācārayuktānāṃ nityañca prayatātmanām //
japatāṃ juhvatāṃ caiva vinipāto na vidyate

na pādapāṇicapalo na netracapalo dvijaḥ //
na syādvākca palaścaiva na paradrohakarmadhīḥ

yenāsya pitaro yātā yena yātāḥ pitāmahāḥ //
tena yāyātsatāṃ mārgaṃ tena gacchanna riṣyate

ṛtvikpurohitācāryamātulātithisaṃśritaiḥ //
bālavṛddhāturairvaidyairjñātisambandhibāndhavaiḥ

mātāpitṛbhyāṃ jāmībhirbhrātrā putreṇa bhāryayā //
duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācaret

etairvivādaṃ santyajya sarvāṃllokāñjayed gṛhī //
tasmādetairadhikṣiptaḥ sahetāsaṃjvaraṃ sadā

pratigrahaṇasamartho'pi prasaṃgaṃ tatra varjayet //
pratigraheṇa viprāṇāṃ brāhmaṃ tejo vinaśyati

na ca dravyamavijñāya vidhiṃ dharmyaṃ pratigrahe //
prājñaḥ pratigrahaṃ kuryādavasīdannapi kṣudhā

atapāstvanadhīyānaḥ pratigraharucirdvijaḥ //
ambhasya saṃplavenaiva saha tainaiva majjati

tasmānna vidvāngṛhṇīyādyasmāttasmātpratigraham //
alpakenāpyavidvāṃstu paṅke gauriva sīdati

pratigrahasamartho'pi nādatte yaḥ pratigraham //
ye lokā dānaśīlānāṃ sa tānāpnoti śāśvatān

gurūnbhṛtyānujjihīṣurarciṣyandevatātithīn //
sarvataḥ pratigṛhṇīyānna tu tṛpyetsvayaṃ tataḥ

guruṣvabhyavatīteṣu vinā vātairgṛhe vasan //
ātmano vṛttimanvicchangṛhṇīyātsādhutaḥ sadā

dharmadhvajo'tha vā lubdhaśchadmastho lokanindakaḥ //
vaiḍālavratiko jñeyo hiṃsraḥ sarvātisādhakaḥ

adhodṛṣṭirnaikṛtikaḥ svārthasādhanatatparaḥ //
śaṭho mithyāvinītaśca bakavratacaro dvijaḥ

ye bakavratino viprā ye ca mārjāraliṅginaḥ //
te patantyandhatāmisraṃ saha pāpena karmaṇā

na dharmasyāpadeśena pāpaṃ kṛtvā vrataṃ caret //
vratena pāpaṃ pracchādya kurvanstrīśūdradambhanama //
pretyeha tādṛśo vipro gṛhyate brahmavādibhiḥ

chadmanā caritaṃ tacca vrataṃ rakṣāṃsi gacchati //
aliṅgo liṅgiveśena yo vṛttimupajīvati

sa liṅgināṃ haratyenastiryagyonau ca jāyate //
parakīyanipāneṣu na snāyāddhi kadācana //
nipānakartuḥ snātvā tu duṣkṛtāṃśena lipyate

yānaṃ śayyāsanaṃ vastraṃ kūpodyānagṛhāṇi tu//
adattānyupabhuñjāno hyenasaḥ syātturīyabhāk

yamānseveta satataṃ na nityaṃ niyamānbudhaḥ //
yamānsaṃtyajya kurvāṇo niyamānkevalānbhajan

śaucamijyā tapo dānaṃ svādhyāyopasthanigrahaḥ //
vratopavāso maunaṃ ca snānaṃ ca niyamā daśa

ānṛśaṃsyaṃ kṣamā satyamahiṃsā ca damaḥ spṛhā //
dhyānaṃ prasādo mādhuryaṃ cārjavaṃ ca yamā daśa

nāśrotriyatate yajñe grāmayājihute tathā //
striyā klībena ca hute bhuñjīyādbrāhmaṇaḥ kvacit

yajño'nṛtena kṣarati tapaḥ kṣarati vismayāt

āyurviprāpavādena dānaṃ ca parikīrttanāt //
dharmaṃ śanaiḥ sañcinuyādvalmīkamiva puttikāḥ

paralokasahāyārthaṃ parapīḍāṃ vivarjayet //
uttamairuttamairni'tyaṃ sambandhānācaretsaha

ninīṣuḥ kulamutkarṣamadhamānadhamām̐styajet //
edhodakaṃ mūlaphalamannamabhyuddhṛtaṃ ca yat

sarvataḥ pratigṛhṇīyānmadhvathābhayadakṣiṇām //
āhṛtyābhyudyatāṃ bhikṣāṃ gṛhṇīyādapracoditām //
anyatra kulaṭāṣaṇḍhapatitastenavidviṣaḥ

śayyāṃ gṛhāñśubhāngandhānāpaḥ puṣpamaṇīrdadhi //
dhānā matsyāḥ payo māṃsaṃ śākaṃ caiva tu nirṇudeta

yo'nyathāsantamātmānamanyathā satsu bhāṣate //
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ caureṇātmāpahāriṇā

vācyarthā niyatāssarve vāṅmūlā vāgvinissṛtāḥ //
tāṃ tu yaḥ stenayedvācaṃ sa sarvasteyakṛnnaraḥ //

santānikaṃ yakṣyamāṇamadhvagaṃ sarvavedagam //
gurvarthaṃ pitṛmātrarthaṃ svādhyāyārthamatāpinaḥ

na caitānsnātakānvindyādbrāhmaṇāndharmabhaikṣukān //
niḥsvebhyo deyametebhyo dānaṃ vidyā viśeṣataḥ

etebhyo hi dvijāgrebhyo deyamannaṃ sadakṣiṇam //
itarebhyo bahirvedyāṃ kṛtānnaṃ deyamucyate

kṛtadāro'parāndārānbhikṣitvā yo'dhigacchati //
ratimātraṃ phalaṃ tasya dravyadātustu santatiḥ

yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye //
adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātumarhati

ataḥ svalpīyasi dravye yaḥ somaṃ pibati dvijaḥ //
sa pītasomapūrvo'pi tasya nāpnoti tatphalam

saktaḥ parajane dātā svajane duḥkhajīvini //
madhvāpītau viṣāsvādaḥ sa dharmapratirūpakaḥ

bhṛtyānāmuparodhena yaḥ karotyaurdhvadaihikam //
tadbhavatyamukhodarkaṃ jīvato'sya mṛtasya vā

na yajñārthe dvijaḥ śūdrādbhikṣāṃ lipseta dharmavit //
yajamāno hi bhikṣitvā caṇḍālaḥ pretya jāyate

yajñārthamarthaṃ bhikṣitvā yo na sarvaṃ prayacchati //
sa yāti bhāsatāṃ vipraḥ kākatāṃ vā śataṃ samāḥ

devasvaṃ brāhmaṇasvaṃ ca yo lobhānnopajīvati //
sa pāpātmā pare loke gṛddhrocchiṣṭena jīvati

iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ vipro nirvapedabdaparyaye //
kṛtānāṃ paśusomānāṃ niṣkṛtyarthamasambhave

āpatkalpena yo dharmaṃ kurute'nāpadi dvijaḥ //
samāpnoti phalaṃ tasya paratreti vicāritam

prabhuḥ prathamakalpasya yo'nukalpeṣu vartate //
dharmeṇa yogaṃ nāpnoti narakaṃ caiva gacchati

kṣattriyo bāhuvīryeṇa taredāpadamātmanaḥ //
dhanena vaiśyaśūdrau tu japahomairdvijātayaḥ

na vai kanyā na yuvatirnālpavidyo na bāliśaḥ //
hotā syādagnihotreṣu nārto nāsaṃskṛtastathā

prājāpatyamadattvāśvamagnyādheyasya dakṣiṇām //
anāhitāgnirbhavati brāhmaṇo vibhave sati

puṇyānyanyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ //
na tvalpadakṣiṇairyajñairyajeteha kathaṃcana

hantyalpadakṣiṇo yajñastasmānnālpadhano yajet //
bālātapaṃ na seveta na divā maithunaṃ vrajet

prāyaścittīyatāṃ prāpya prāyaścittaṃ samācaret //
mātuḥ svasāraṃ vā putrīṃ parabhāryāṃ prakīrtayet

nadīṃ tarenna bāhubhyāṃ varjayetkūpalaṅghanam //
yathākathaṃcinnodīkṣedādityaṃ tejasāṃ nidhim

na kruddhasya gurorvaktraṃ naivādarśamamārjitam //
snānabhojanapānāni vāhebhyo nācaretpunaḥ

yatnena bibhriyāddārānvāgmino'kṛpaṇāndvijān

baddhaṅgavādikaṃ yastu yavasenodakena ca//
pratijāgarti no vipraḥ sa yāti narakaṃ mahat //

nārohedviṣamaṃ śailaṃ nāvaṃ saṃśayitāṃstarūn //
na pātayeta loṣṭena na kāṣṭhena phalaṃ drumāt

śiraḥsnātastu tailena nāṅgaṃ kiñcidapi spṛśet //
vahenna bhāraṃ śirasā yugapannāgnivāriṇī

na toyaṃ prakṣipedvahnau vahniṃ toye tathaiva ca //
varjayedatisauhārdaṃ bhojyānnasya ca kutsanam

rājadviṣṭaṃ gaṇadviṣṭaṃ lokadviṣṭaṃ vivarjayet //
sāyaṃ prātaśca viduṣāṃ śṛṇuyātpuṣkalā giraḥ

saṃskṛtaṃ pāyasaṃ nityaṃ yavāgvāṃ kṛsaraṃ vadet //
śmaśrukarmaṇi cāyuṣyaṃ jīvitena tathā kṛtiḥ

vyādhitānāṃ tu sarveṣāmāyuṣaḥ pratinandanam //
śrāntasya viśramaśceti cāḍhyatāṃ sīriṇastathā

āsīnasya sukhaṃ cāpi puṇyāhamapi gacchataḥ //
devakarmapravṛttasya prāsādaṃ parikīrtayet

na jātu tvamiti brūyādāpannopi mahattaram //
tvaṃkāro vā vadho veti vidvatsu na viśiṣyate

avarāṇāṃ samānānāṃ śiṣyāṇāñcaitadiṣyate //
eka eva careddharmaṃ na dharmadhvajiko bhavet

arceddevānna dambhena sevetāmāyayā gurūn //
nidhiṃ vidadhyātpārakyaṃ yatrārthaḥ śabdavāniti

karma vai saphalaṃ kṛtvā gurūṇāṃ pratipādayet //
vṛddhānnāti vadejjātu na tu sampreṣayetkvacit

na vegito'nyakāryaḥ syānnāditvānnāni kutsayet//
muktakeśo na gacchettu svapnāhārasabhāstriyaḥ

pāṇinālabhya niṣkrāmedratnapūjyājyamaṇḍalam //
pradakṣiṇantu kurvīta maṃgalyaṃ sarvadā yatiḥ

sūnāñca bandhanāgāraṃ nṛpanṛtyagṛhe tathā //
antaḥ puraṃ ca ṛṣayo dūrataḥ parivarjayet

triḥ pakṣasya kṛtaśmaśrurnakhalomāni kalpayet //
na pratisphālayedambu pāṇinā caraṇena vā

nāsaṃvṛtamukhaḥ kuryātkṣutamaṃgavijṛmbhaṇam //
nādvāreṇa suhṛdveśma na dvāreṇa riporviśet

na sarpaśastraiḥ krīḍettu nadīvegaṃ vivarjayet //
vidyātpratikṣaṇaṃ mṛtyorayathātathaceṣṭitam

āharejjñānamarthāṃśca naro hyamaravatsadā //
keśairiva gṛhītastu mṛtyunā dharmamācaret

praviśejjanasaṃbādhaṃ tathātigahanaṃ na ca //
hema nāsaṃskṛtaṃ dhāryaṃ niśi loṣṭaṃ na ca kṣipet

ādau paṅktyāṃ na cāśnīyādvarjayedbhūmitāḍanam//
varjayecchātraśabalaṃ divā nidrāṃ tathaiva ca

kāmaḥ krodho bhayo harṣaṃ lobho darpastathaiva ca //
ripavaḥ ṣaḍ vijetavyā puruṣeṇa vipaścitā

ariṣaḍvargasaṃnyāsātkuryādindriyanigrahama //
yogakṣemaṃ sadotthānātprajñāṃ vṛddhopasevanāt

praśrayeṇa jayenmānaṃ dainyaṃ dṛṣṭāṃta saṃśrayāt //
akrodhena jayetkrodhaṃ vinayena tvanāryatām

śīghratvāddhastapādaṃ ca vācamuccāraṇājjayet //
ajñānaṃ jñānasaṃyogātkāmaṃ kāmāṃgavarjanāt

dharmiṣṭhairāgamairlobhaṃ krodhaṃ maitryādvivarjayet //
kāruṇyena jayenmānaṃ kālaṃ kāryopapattibhiḥ

ātmānaṃ sukhaduḥkhādyaṃ tvanabhijñāya yojayet //
dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā

cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā //
deśa kālānubandhārthaṃ dharmāṇāmavirodhi yat

tattatsukhaṃ niṣeveta nākasmānniḥsukhī bhavet //
rūpasaṃdarśanaśravyarasagandhānsadā jayet

vasannapi sadomadhye hyasakto manasā bhavet //
pareṣāntatra saṃdadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ

kṛcchreṣvapi na tatkuryātsādhūnāṃ yadasammatam //
jīrṇāśī ca mitāśī ca hitāśī ca tathā bhavet

śasyate yairguṇairanyairyeranyairarjitaṃ yaśaḥ //
uñchavṛttirbhavatyeva viparītamatastyajet

sukāruṇikamātmānaṃ khyāpayennāpi nirghṛṇam //
deśakālau ca śaktiṃ ca janatāñcāvalokayet

na mṛduḥ syānna ca krūro hyubhāveva samāśrayet //
mṛdurbhavatyavajñātaḥ tīkṣṇādudvijate janaḥ

anālakṣitacittaḥ syānnaikānte kiñcidācaret //
vidyātparasya randhrāṇi svaraṃdhraṃ chādayetpunaḥ

gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedātmānamātmanā //
vāgādīni sahāyāni kṛtvā prajñāṃ ca mantriṇam

dharmakāmasamṛddhyarthaṃ dāsādyarthaḥ pumānbhavet //
arthānarthau samāsādya harṣadainye vivarjayet

duḥkhe duḥkhādhikānpaśyetsukhe paśyetsukhādhikāna //
natvevaṃ mūḍhavaddadhyādātmānaṃ sukhaduḥkhayoḥ

harṣasthānasahasrāṇi śokasthānaśatāni ca //
divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam

na tatkurvīta yasyānte harṣopālambhamāpnuyāt //
ajñānaprabhavo mohastasmādrāgaḥ pravartate

rāgādveṣastataḥ krodhaḥ krodhānmāno'bhijāyate //
mānādapārthakaṃ karma karmato'śubhalakṣaṇam

janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhaśokapravarttanam //
apramādo vṛddhasevā tatprajñāmūlamiṣyate

jñānāddharmaḥ sukhaṃ dharmānniḥśreyo'bhyudayātmakam //
iṣṭendriyārthasaṃyogo bhavedudayalakṣaṇam

nāruntudaḥ syādanṛśaṃsavādī nahīnataḥ paramabhyādadīta //
yayāsya vācā para udvijeta na tāṃ vadeduṣatīṃ pāpalokām

vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni//
parasya nurmarmasu te patanti na tāndhīro'vasṛjedvai pareṣu

priyāṇi loke śṛṇute priyaṃvadaḥ priyāṇi cāpnoti priyāṇi cāśnute //
priyaśca sarvasya janasya jāyate janānurāgaprabhavā hi saṃpadaḥ

ācārayuktastridivaṃ prayāti ācāravāneva bhavatyarogaḥ //
ācāravāneva cirantu jīvedācāravāneva bhunakti lakṣaṇam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu ācāravarṇano nāma trayastriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

3.234
haṃsa uvāca //
prāyaścittīyatāṃ prāpya daivātpūrvakṛtena vā //
na saṃsargaṃ vrajetsadbhiḥ prāyaścitte'kṛte naraḥ

brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvāṅganāgamaḥ //
mahānti pātakānyāhuḥ saṃyogamapi taiḥ saha

anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam //
guroścālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā

brahmojjhatā vedanindā kauṭasākṣyaṃ suhṛdvadhaḥ//
garhitānnādyayorjagdhiḥ surāpānasamāni ṣaṭ

nikṣepasyāpaharaṇaṃ narāśvarajatasya ca//
bhūmivajramaṇīnāṃ ca rukmasteyasamaṃ smṛtam

retasekaḥ sayonīṣu kumārīṣvantyajāsu ca//
sakhyuḥ putrasya ca strīṣu gurutalpasamaṃ viduḥ

govadho'yājyasaṃyājyaṃ pāradāryātmavikrayaḥ //
gurumātṛparityāgaḥ svādhyāyāgnyoḥ sutasya ca

parivittitānujenūḍhe paravedanameva ca //
tayordānaṃ ca kanyāyāstayoreva ca yājanam

kanyāyādūṣaṇaṃ caiva vārdhuṣyaṃ vratalopanam //
taḍāgāgamadārāṇāmapatyasya ca vikrayaḥ

vrātyatā bāndhavatyāgo bhṛtādhyāpanameva ca //
bhṛtāccādhyayanādānamapaṇyānāṃ ca vikrayaḥ

sarvakāryeṣvadhīkāro mahāyantrapravartanam //
hiṃsroṣadhistriyājīvo'bhicāro mūlakarma ca

indhanārthamaśuṣkāṇāṃ drumāṇāmavapātanam //
ātmārthaṃ ca kriyārambho nindinānnādanaṃ tathā

anāhitāgnitā steyamṛṇānāṃ cānapākriyā //
asacchāstrābhigamanaṃ kauśīlavyasya ca kriyā

dhānyakupyapaśusteyaṃ madyapastrīniṣevaṇam //
strīśūdraviṭkṣattravadho nāstikyaṃ copapātakam

brāhmaṇasya rujaḥkṛtyaṃ ghrātiraghreyamadyayoḥ //
jaihmyaṃ puṃsi ca maithunyaṃ jātibhraṃśakaraṃ smṛtam

kharāśvoṣṭramṛgebhānāmajāvikavadhastathā //
saṃkarīkaraṇaṃ jñeyaṃ mīnāhimahiṣasya ca

ninditebhyo dhanādānaṃ vāṇijyaṃ śūdra sevanam //
apātrīkaraṇaṃ jñeyamasatyasya ca bhāṣaṇam

kṛmikīṭavayohatyā madyānugatabhojanam //
phalaidhaḥkusumasteyamadhairyaṃ ca malāpaham //

etānyanyāni sarvāṇi yathoktāni pṛthakpṛthak //
dhairyavratairapohyante tāni me sannibodhata

brahmahā dvādaśasamāḥ kuṭiṃ kṛtvā vane vaset //
bhaikṣyāśyātmaviśuddhyarthaṃ kṛtvā śavaśirodhvajam

lakṣaṃ śastrabhṛtāṃ vā syādviduṣāmicchayātmanaḥ //
prāśyedātmānamagnau vā samiddhe triravākśirāḥ

yajeta vāśvamedhena svarjitā gosavena vā //
abhijidviśvajidbhyāṃ vā trivṛtāgniṣṭutāpi vā

japanvānyatamaṃ vedaṃ yojanānāṃ śataṃ vrajet //
brahmahatyāpanodāya mitabhuṅa niyatendriyaḥ

sarvasvaṃ vā vedavide brāhmaṇāścopapādayet //
dhanaṃ hi jīvanāyālaṃ gṛhaṃ vā saparicchadam

haviṣyabhugvānusaretpratisrotaḥ sarasvatīm //
japedvā niyatāhārastrirvai vedasya saṃhitām

kṛtavāpano nivasedgrāmānte govraje'pi vā //
āśrame vṛkṣamūle vā gobrāhmaṇahite rataḥ

brāhmaṇārthe gavārthe vā samyak prāṇānparityajet //
mucyate brahmahatyāyā gobrāhmaṇahite rataḥ

trivāraṃ pratiroddhā vā sarvasvamavajitya vā //
viprasya tannimitte vā prāṇālābhe vimucyate

evaṃ dṛḍhavrato nityaṃ brahmacārī samāhitaḥ //
samāpte dvādaśe varṣe brahmahatyāṃ vimuñcati

śiṣṭvā vā bhūmidevānāṃ naradevasamāgame //
svameno'vabhṛthasnāto hayamedhe vimucyate

dharmasya brāhmaṇo mūlamagraṃ rājanya ucyate //
tasmātsamāgame teṣāmeno vikhyāpya śudhyati

brāhmaṇaḥ sambhavenaiva devānāmapi daivatam //
pramāṇaṃ caiva lokasya brahmātraiva hi kāraṇam

teṣāṃ vedavido brūyustrayo'pyenaḥsu niṣkṛtim //
sa teṣāṃ pāvanāya syātpavitrā viduṣāṃ hi vāk

ato'nyatamamāsthāya vidhiṃ vipraḥ samāhitaḥ //
brahmahatyākṛtaṃ pāpaṃ vyapohatyātmavattayā

hatvā garbhamavijñātaṃ caitadevavrataṃ caret//
rājanyavaiśyau cejjñānāvātreyīmeva ca striyam

uktvā caivānṛtaṃ sākṣye pratirudhya gurūṃstathā //
apahṛtya ca nikṣepaṃ kṛtvā ca strīsuhṛdvadham

iyaṃ viśuddhiruditā pramāpyākāmato dvijam //
kāmato brāhmaṇavadhe niṣkṛtirna vidhīyate

surāṃ pītvā dvijo mohādagnivarṇā surāṃ pibet //
tayā sa kāye nirdagdhe mucyate kilbiṣāttataḥ//

gomūtramagnivarṇaṃ vā pibedudakameva vā //
payo ghṛtaṃ vā maraṇādgośakṛdrasameva vā

kaṇānvā bhakṣayedabdaṃ piṇyākaṃ vā sakṛnniśi //
surāpānopanodārthaṃ vālavāsā jaṭī dhvajī

surā vai malamannānāṃ pāpmā ca malamucyate //
tasmādbrāhmaṇarājanyau vaiśyastu na surāṃ pibet

gauḍī mādhvī ca paiṣṭī ca vijñeyā trividhā surā //
yathaivaikā tathaivānyā na pātavyā dvijātibhiḥ

yakṣarakṣaḥpiśācānnaṃ madyaṃ māṃsaṃ surāsavam //
tadbrāhmaṇena nāktavyaṃ devānāmaśnatā haviḥ

amedhye vā patenmatto vaidikaṃ vāpyudāharet //
akāryamanyatkuryādvā brāhmaṇo madamohitaḥ

yasya kāyagataṃ brahma madyenāplāvyate sakṛt //
tasya vyapaiti brāhmaṇyaṃ śūdratvaṃ ca sa gacchati

eṣā vicitrābhihitā surāpānasya niṣkṛtiḥ //
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi suvarṇasteyaniṣkṛtim

suvarṇasteyavānvipro rājānamabhigamya tu //
svakarma khyāpayanbrūyādbhavānmāmanuśāstviti

gṛhītvā musalaṃ rājā sakṛddhanyāttu taṃ svayam //
vadhena śudhyati steno brāhmaṇastapasaiva vā // ४८ / /
tapasāpanunutsustu suvarṇasteyajaṃ malam //
cīravāsā dvijoraṇye caredbrahmahaṇo vratam

etairvratairapoheta pāpaṃ steyakṛtaṃ dvijaḥ //
gurustrīgamanīyaṃ tu vratairetairapānudet

gurutalpyabhibhāṣyainaḥ kuṃbhe svapyādayomaye //
sūrmīṃ jvalantīṃ vāśliṣya mṛtyunā sa viśudhyati

svayaṃ vā śiśnavṛṣaṇāvutkṛtyādhāya cāñjalau //
nairṛtīṃ diśamātiṣṭhedānipātādajihmagaḥ

khaṭvāṃgī cīravāsā vā śmaśrulo vijane vane //
prājāpatyaṃ caretkṛcchraṃ tvabdamekaṃ samāhitaḥ

cāndrāyaṇaṃ vā trīnmāsānabhyasenniyatendriyaḥ //
haviṣyeṇa yavāgvāhavā gurutalpāpanuttaye

ebhirvratairapoheyurmahāpātakino malān //
upapātakinastvevaṃ vividhairniyamairapi

upapātakasaṃyukto goghno māsaṃ yavānpibet //
kṛtavāpo vasedgoṣṭhe carmaṇā tena saṃvṛtaḥ

caturthakālamaśnīyādakṣāralavaṇaṃ mitam //
gomūtreṇācaretsnānaṃ dvau māsau niyatendriyaḥ

divānugacchettā gāstu tiṣṭhannūrdhvaṃ rajaḥ pibet //
śubhrūṣitvā namaskṛtya rātrau vīrāsanaṃ vaset

tiṣṭhantīṣveva tiṣṭheta carantīṣvapyanuvrajet //
āsīnāsu tathāsīta niyato vītamatsaraḥ

āturāmabhiśastāṃ vā siṃhavyāghrādibhirbhayaiḥ //
patitāṃ paṃkamagnāṃ ca sarvaprāṇairvimocayet

uṣṇe varṣati śīte vā mārute vāti vā bhṛśam //
na kurvītātmanastrāṇaṃ gorakṛtvā tu śaktitaḥ

ātmano yadi vānyeṣāṃ gehe kṣetre'tha vā khale //
bhakṣayantīṃ na kathayetpibantīṃ caiva vatsakam

anena vidhinā yastu goghno gā anugacchati //
sa gohatyākṛtaṃ pāpaṃ tribhirmāsairvyapohati

vṛṣabhaikādaśā gāśca dadyātsucaritavrataḥ //
avidyamāne sarvasvaṃ vedavidbhyo nivedayet

etadeva vrataṃ kuryurupapātakino dvijāḥ //
avakīrṇiviśuddhyarthaṃ cāndrāyaṇamathāpi vā

avakīrṇī tu kāṇena gardabhena catuṣpathe//
pākayajñavidhānena yajeta nirṛtiṃ niśi

hutvāgnau vidhivaddhomānantataśca samityṛcā //
vātendraguruvahnīnāṃ juhuyātsarpiṣāhutīḥ

kāmato retasassekaṃ vratasthasya dvijanmanaḥ //
atikramaṃ vratasyāhurdharmajñā brahmavādinaḥ

marutaḥ puruhūtaṃ ca guruṃ pāvakameva ca //
caturo vrati'nobhyeti brāhmaṃ tejo'vakīrṇinaḥ

etasminnenasi prāpte vasitvā gardabhājinam //
saptāgārāṃścaredbhaikṣyaṃ svakarma parikīrtayet

tebhyo labdhena bhaikṣyeṇa vartayannekakālikam //
upaspṛśaṃstriṣavaṇaṃ cābdena sa viśuddhyati

jātibhraṃśakaraṃ karma kṛtvānyatamamicchayā //
caretsāntapanaṃ kṛcchraṃ prājāpatyamanicchrayā

saṅkarāpātrakrṛtyāsu māsaṃ godhanamaindavam //
malinīkaraṇīyeṣu taptaḥ syādyāvakastryaham

turīyaṃ brahmahatyāyāḥ kṣattriyasya vadhe smṛtam //
vaiśye'ṣṭamāṃśaṃ vṛttasthe śūdre jñeyaṃ tu ṣoḍaśam

akāmatastu rājanyaṃ vinipātya dvijottamaḥ //
vṛṣabhaikaṃ sahasraṃ gā dadyācchuddhyarthamātmanaḥ

tryabdaṃ caredvā niyato jaṭī brahmahaṇo vratam //
vasandūratare grāme vṛkṣamūlaniketanaḥ

etadeva caredabdaṃ prāyaścittaṃ dvijottamaḥ //
pramāpya vaiśyaṃ vṛttasthaṃ dadyādvai śatakaṃ gavām

etadeva vrataṃ kṛtsnaṃ ṣaṇmāsāñchūdrahā caret //
vṛṣabhaikādaśā vāpi dadyādviprāya gāḥ sitāḥ

mārjāranakulaṃ hatvā cāṣaṃ maṇḍūkameva ca//
śvagodholūkakākāṃśca śūdrahatyāvrataṃ caret

payaḥ pibettrirātraṃ vā yojanaṃ vādhvano vrajet //
upaspṛśetsravantyāṃ vā sūktaṃ vābdaivataṃ japet

abhriṃ kārṣṇāyasīṃ dadyātsarpaṃ hatvā dvijottamaḥ //
palālabhārakaṃ śaṇḍhe saisakaṃ caikamāṣakam

ghṛtakumbhaṃ varāhe tu tiladroṇantu tittirau ///
śuke dvihāyanaṃ vatsaṃ kauñcaṃ hatvā trihāyaṇam

hatvā haṃsaṃ balākāṃ ca bakaṃ barhiṇameva ca //
vānaraṃ śyenabhāsau ca sparśayedbrāhmaṇāya gām

/
vāso dadyāddhayaṃ hatvā pañca nīlānvṛṣām̐śca vā //
ajameṣāvanaḍvāhaṃ kharaṃ hatvaikahāyanam

kravyādaṃ tu mṛgaṃ hatvā dhenuṃ dadyātpayasvinīm ///
akravyādaṃ vatsatarīmuṣṭraṃ hatvā tu kṛṣṇalam

jīnākārmukavastāvīnpṛthagdayādviśuddhaye //
caturṇāmapi varṇānāṃ nārīṃ hatvā vanasthitām

dānena vadhanirṇekaḥ sarpādīnāmaśaknuvan //
ekaikaśaścaretkṛcchraṃ dvijaḥ pāpāpanuttaye

asthimatāṃ tu sattvānāṃ sahasrasya pramāpaṇe//
pūrṇe cānasyanasthnāṃ tu śūdrahatyāvrataṃ careta

kiñcideva tu viprāya dadyādasthimatāṃ vadhe //
anasthnāṃ caiva sattvānāṃ prāṇāyāmo viśodhanam

phaladānāṃ tu vṛkṣāṇāṃ cchedane japyamṛkcchatam //
gulmavallīlatānāṃ ca puṣpitānāṃ ca vīrudhām

annādyajātasattvānāṃ rasajānāṃ ca sarvaśaḥ //
phalapuṣpodbhavānāṃ ca ghṛtaprāśo viśodhanam

kṛṣṭajānāmauṣadhānāṃ jātānāñca svayaṃ vane//
vṛthālambhenugacchedvā dinamekaṃ payovratam

etairvratairapohyaṃ syādeno hiṃsāsamudbhavam//
jñānājñānakṛtaṃ kṛtsnaṃ śṛṇutānnādyabhakṣaṇe

ajñānādvāruṇīṃ pītvā saṃskāreṇaiva śuddhyati//
matipūrvamanirdeśyaṃ prāṇāntikamiti sthitiḥ

apaḥ surābhājanasthā madyabhāṇḍasthitāstathā //
pañcarātraṃ vasetpītvā śaṅkhapuṣpīśṛtaṃ payaḥ

spṛṣṭvā dattvā ca madirāṃ vidhivanpratigṛhya ca //
śūdrocchiṣṭāśca pītvāpaḥ kuśavāri pibettryaham

brāhmaṇastu surāpasya gandhamāghrāya somapaḥ //
prāṇānapsu trirācamya ghṛtaṃ prāśya viśuddhyati

ajñānātprāśya viṇmūtraṃ surāsaṃspṛṣṭameva ca //
punaḥ saṃskāramarhanti trayo varṇā dvijātayaḥ

vasanaṃ mekhalā daṇḍaṃ bhaikṣyacaryā vratāni ca //
nivartante dvijātīnāṃ punaḥsaṃskārakarmaṇi

abhojyānāntu bhuktānnaṃ strīśūdrocchiṣṭameva ca //
jagdhvā māṃsamabhojyaṃ ca saptarātraṃ payaḥ pibet

śuktāni ca kaṣāyām̐śca pītvāmedhyānapi dvijaḥ //
tāvadbhavatyaprayato yāvattanna vrajatyadhaḥ

viḍvarāha kharoṣṭrāṇāṃ gomāyoḥ kāpakākayoḥ //
prāśya mūtrapurīṣāṇi dvitriścāndrāyaṇaṃ caret

śuṣkāṇi bhuktvā māṃsāni bhaumāni kavakāni vā //
ajñātaṃ caiva sūpasthaṃ caitadeva vrataṃ caret

kravyādasūkarāṇāṃ ca kukkuṭānāṃ ca bhakṣaṇe //
narakākakharāṇāñca taptakṛcchraṃ viśodhanam //

māsikānnañca yo'śnīyādavṛttyā karṣito dvijaḥ //
sa trīṇyahānyupavasedekāhaṃ codake vaset

vratacārī tu yo'śnīyānmadhumāse kathañcana //
sa kṛtvā prākṛtaṃ kṛcchraṃ vrataśeṣaṃ samāpayet

biḍālakākākhūcchiṣṭaṃ jagdhvā śvanakulasya ca//
keśakīṭāvapannañca pibedbrāhmasuvarcalam

abhojyamannaṃ nāttavyaṃ cātmanaḥ śuddhimicchatā//
ajñānabhuktaṃ tūttāryaṃ śodhyaṃ vāpyāśu śodhanaiḥ

eṣo'nādyādanasyokto vratānāṃ vividho vidhiḥ //
steyadoṣāpahartṝṇāṃ vratānāṃ śrūyatāṃ vidhiḥ

dhānyānnadhanacauryāṇi kṛtvā kāmāddvijottamaḥ //
svajātīyagṛhādeva kṛcchrābdena viśuddhati

manuṣyāṇāntu haraṇe strīṇāṃ kṣetragṛhasya ca //
kūpavāpījalānāñca śuddhiścāndrāyaṇaṃ smṛtam

dravyāṇāmalpasārāṇāṃ steyaṃ kṛtvānyaveśmataḥ //
caretsāntapanaṃ kṛcchrantanniryātyātmaśuddhaye

bhakṣyabhojyāpaharaṇe yānaśayyāsanasya ca //
puṣpamūlaphalānāñca pañcagavyaṃ viśodhanam

tṛṇakāṣṭhadrumāṇāñca śuṣkānnasya guḍasya ca //
cailacarmāmiṣāṇāñca trirātraṃ syādabhojanam

maṇimuktāpravālānāṃ tāmrasya rajatasya ca //
ayaḥkāṃsyopalānāñca dvādaśāhaṃ kaṇānnataḥ

kārpāsakīṭajīrṇānāṃ dviśaphaikaśaphasya ca //
pakṣigandhauṣadhīnāñca rajjvāścaiva tryahaṃ payaḥ

ebhirvratairapohyeta pāpaṃ steyakṛtaṃ dvijaḥ //
agamyagamanīyantu vratairebhirapānudet

gurutalpavrataṃ kuryādretaḥ siktvā svayoniṣu //
sakhyuḥ putrasya ca strīṣu kumārīṣvantyajāsu ca

paitṛṣvasreyāṃ bhaginīṃ svasrīyāṃ mātureva ca//
mātuśca bhrāturāptasya gatvā cāndrāyaṇaṃ caret

etāḥ striyastu bhāryārthe nopayacchettu buddhimān//
jñātitvenānupeyāstāḥ patanti hyupayannadhaḥ

amānuṣīṣu puruṣa udakyāyāmayoniṣu //
retaḥ siktvā jale caiva kṛcchraṃ sāntapanaṃ caret

maithunaṃ tu samāsevya puṃsi yoṣiti vā dvijaḥ //
goyānepsu divā caiva savāsā snānamācaret

cāṇḍālāntya striyaṃ gatvā bhuktvā ca pratigṛhya ca //
patatyajñānato vipro jñānātsāmyantu gacchati

vipraduṣṭāṃ striyaṃ bhartā nirundhyādekaveśmani ///
yatpuṃsaḥ paradāreṣu taccaināṃ cārayedvratam

sā cetpunaḥ praduṣyeta sadṛśenopayantritā//
kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ caiva tadasyāḥ pāvanaṃ smṛtam

yatkarotyaikarātreṇa vṛṣalīsevanaṃ dvijaḥ //
tadbhaikṣyabhugjapannityaṃ tribhirvaṣairvyapohati

eṣā pāpakṛtāmuktā caturṇāmapi niṣkṛtiḥ //
patitaiḥ saṃprayuktānāṃ cemāḥ śṛṇuta niṣkṛtīḥ

saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran //
yājanādhyāpanādyaunānna tu yānāsanāśanāt

yo yena patitenaivaṃ saṃsargaṃ yāti mānavaḥ //
sa tasyaiva vrataṃ kuryāttatsaṃsargasya śuddhaye

patitasyodakaṃ kāryaṃ sapiṇḍairbāndhavairbahiḥ //
nindite 'hani sāyāhne jñātyṛtviggurusannidhau

dāsīghaṭamapāṃ pūrṇaṃ paryasyetpretavatsadā //
ahorātramupāsīrannaśaucaṃ bāndhavaiḥ saha

nivartayeraṃstasmāttu sambhāṣaṇasahāśane //
dāyādasya pradānaśca yātrāmeva ca laukike

jyeṣṭhatā ca nivartteta jyeṣṭhaṃ vāpi ca yadvasu //
jyeṣṭhāṃśaṃ prāpnuyāccāsya yavīyānguṇato'dhikaḥ

prāyaścitte tu carite pūrṇakumbhamapāṃ navam //
tenaiva sārdhaṃ prāśyeyuḥ snātvā puṇyajalāśaya

sa tvapsu taṃ ghaṭaṃ prāsya praviśya bhavanaṃ svakam //
sarvāṇi jñātikāryāṇi yathāpūrvaṃ samācaret

etameva vidhiṃ kuyārdyoṣitsu patitāsvapi //
vastrānnapānaṃ deyaṃ tu vaseyuśca gṛhāntike

enasvibhiranirṇiktairnārthaṃ kañcitsamācaret //
kṛtanirṇejanāścainānna jugupseta karhicit

bālaghnāṃśca kṛtaghnāṃśca viśuddhānapi dharmataḥ //
śaraṇāgatahantṝm̐śca strīhantṝm̐śca na saṃvaset

yeṣāṃ dvijānāṃ sāvitrī nānūcyeta yathāvidhi //
tām̐ścārayitvā trīnkṛcchrānyathāvidhyupanāyayet

prāyaścittaṃ cikīrṣanti vikarmasthāstu ye dvijāḥ //
brahmaṇā ca parityaktāsteṣāmapyetadādiśet

yadgarhitenārjayanti karmaṇā brāhmaṇā dhanam //
tasyotsargeṇa śuddhyanti japyena tapasaiva ca

japitvā trīṇi sāvitryāḥ sahasrāṇi samāhitaḥ //
māsaṃ goṣṭhe payaḥ pītvā mucyate'satpratigrahāt

upavāsakṛśantaṃ tu govrajātpunarāgatam //
praṇataṃ paripṛccheyuḥ sāmyaṃ saumyecchasīti kim

satyamuktvā tu viprebhyo vikiredyavasaṅgavām //
gobhiḥ pravartite tīrthe kuryuste'sya parigraham

vrātyānāṃ yājanaṃ kṛtvā pareṣāmantyakarma va //
abhicāramahīnaṃ ca tribhiḥ kṛcchrairviśuddhyati

śaraṇāgataṃ parityajya vedaṃ viplāvya ca dvijaḥ //
saṃvatsaraṃ yavāhārastatpāpamapasedhati

śvasṛgālakharairdaṣṭo grāmyaiḥ kravyādbhireva ca //
kharāśvoṣṭrairvarāhaiśca prāṇāyāmena śuddhyati

ṣaṣṭhānnakālatā māsaṃ saṃhitājapa eva vā //
homāśca sakalā nityamapāṅktyānāṃ viśodhanam

uṣṭrayānaṃ samāruhya kharayānañca kāmataḥ //
snātvā ca vipro digvāsāḥ prāṇāyāmena śuddhyati

vinādbhirapsu vāpyantaḥ śarīre saṃniveśya tu //
sacailo bahirāplutya gāmālabhya viśuddhyati

vedoditānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ samatikrame //
snātakavratalope ca prāyaścittamabhojanam //

huṅkāraṃ brāhmaṇasyoktā tvaṅkāraṃ tu garīyasaḥ //
snātvānaśnannahaḥśeṣaṃ cābhivādya prasādayet

tāḍayitvā tṛṇenāpi kaṇṭhe baddhvā ca vāsasā //
vivāde vāpi nirjitya praṇipatya prasādayet

avagūrya tvabdaśataṃ sahasramabhihanya tu //
jighāṃsayā brāhmaṇasya narakaṃ pratipadyate

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnsaṃgṛhṇāti dvijanmanaḥ //
tāvantyabdasahasrāṇi tatkarttā narakaṃ vaset

avagūryācaretkṛcchramatikṛcchraṃ nipātane //
kṛcchrātikṛcchraṃ kurvīta viprasyotpādya śoṇitam

vedābhyāsonvahaṃ śaktyā mahāyajñakriyā kṣamā //
nāśayantyāśu pāpāni mahāpātakajānyapi

yathaiva tejasā vahniḥ prāptānnirdahati kṣaṇāt //
tathā jñānāgninā pāpaṃ kṛtsnaṃ dahati vedavit

pāpānubandhaṃ puruṣasya śaktiṃ deśaṃ ca kālaṃ ca tathā viditvā //
anuktaśuddhiḥ pravicārya deyā ukte tathaitacca nirūpaṇīyam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ० kha० mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāsu prāyaścittavarṇano nāma catustriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ

3.235
haṃsa uvāca //
ityetadenasāmuktaṃ prāyaścittaṃ yadhāvidhi //
ata ūrdhvaṃ rahasyānāṃ prāyaścittaṃ nibodhata

savyāhṛtīkāpraṇavāḥ prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa //
api bhrūṇahanaṃ māsātpunantyaharahaḥ kṛtāḥ

kautsaṃ japtvāja ityetadvāsiṣṭhaṃ ca tryṛcaṃ prati //
māhitraṃ śuddhavatyaśca surāpo'pi viśudhyati

sakṛjjaptvāsyavāmīyaṃ śivasaṃkalpameva ca //
apahṛtya suvarṇaṃ tu kṣaṇādbhavati nirmalaḥ

haviṣmantīyamabhyasya na tamaṃha itīti ca //
japtvā tu pauruṣaṃ sūktaṃ mucyate gurutalpagaḥ

enasāṃ sthūlasūkṣmāṇāṃ cikīrṣannapanodanam //
apetyṛcaṃ japedabdaṃ yatkiñcedamitīti ca

pratigṛhyāpratigrāhyaṃ bhuktvā cānnaṃ vigarhitam //
japaṃstaratsamandīyaṃ pūyate mānavastryahāt

somāraudraṃ tu bahvenā māsamabhyasya śudhyati //
sravantyāmācaransnānamaryamṇamiti ca tyṛcam

abdārdhamindramityetadenasvī saptakaṃ japet //
apraśastantu kṛtvāpsu māsamāsīta bhaikṣyabhuk

mantraiḥ śākalahomīyairabdaṃ hutvā ghṛtaṃ dvijaḥ //
sugurvapyapahantyeno japtvā vā nama ityṛcam

upapātakasaṃyuktonugacchedgāḥ samāhitaḥ //
abhyasyābdaṃ pāvamānīrbhaikṣyāhāro viśudhyati

araṇye vā trirabhyasya prayato vedasaṃhitām //
mucyate pātakaiḥ sarvaiḥ parākaiḥ śodhitastribhiḥ

tryahaṃ tūpavasedyastu trirahnobhyupayannapaḥ //
mucyate pātakaiḥ sarvaistrijapitvāghamarṣaṇam

ṛksaṃhitāṃ trirabhyasya yajuṣāṃ vā samāhitaḥ //
sāmnāṃ vā sarahasyānāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

yadvācikaṃ tasya parasya puṃso yasminnibaddhaṃ bhuvanaṃ samagram //
japantamoṅkāramatandritātmā pāpāni śīghraṃ prajahāti martyaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ० kha० mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde haṃsagītāsu rahasyaprāyaścittavarṇano nāma pañcatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ