વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.236.240

3.236
ઋષય ઊચુઃ ॥
કર્માણિ શ્રોતુમિચ્છામો યૈઃ પાપં વિપ્રણશ્યતિ ॥
પ્રાપ્નોત્યભ્યુદયં ચૈવ પુરુષઃ પક્ષિસત્તમ

હંસ ઉવાચ ॥
ત્ર્યહં પ્રાતસ્ત્ર્યહં સાયં ત્ર્યહમદ્યાદયાચિતમ્ ॥
ત્ર્યહં પરઞ્ચ નાશ્નીયાત્પ્રાજાપત્યં ચરન્દ્વિજઃ

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્ ॥
એકરાત્રોપવાસશ્ચ કૃચ્છ્રં સાન્તપનં સ્મૃતમ્

એકૈકં ગ્રાસમશ્નીયાત્ત્ર્યહાણિ ત્રીણિ પૂર્વવત્ ॥
ત્ર્યહં ચોપવસેદન્યદતિકૃચ્છ્રં ચરન્દ્વિજઃ

તપ્તકૃચ્છ્રં ચરન્વિપ્રો દધિક્ષીર ઘૃતાનિલાન ॥
પ્રતિત્ર્યહં પિબેદુષ્ણં સકૃત્સ્નાયી સમાહિતઃ

યતાત્મનોઽપ્રમત્તસ્ય દ્વાદશાહમભોજનમ્ ॥
પરાકો નામ કૃચ્છ્રોઽયં સર્વપાપાપનોદનઃ

યથાકથઞ્ચિત્પિણ્ડાનાં તિસ્રોઽશીતિઃ સમાહિતઃ ॥
માસેનાશ્નન્હવિષ્યસ્ય ચન્દ્રસ્યૈતિ સલોકતામ્

મહાવ્યાહૃતિભિર્હોમઃ કર્તવ્યઃ સ્વયમન્વહમ્ ॥
અહિંસાસત્યમક્રોધમાર્જવં ચ સમાચરેત્

ત્રિરહ્નિ ત્રિર્નિશાયાઞ્ચ સવાસા જલમાવિશેત્ ॥
સ્ત્રીશૂદ્રપતિતાંશ્ચૈવ નાભિભાષેત કર્હિચિત્

સ્થાનાસનાભ્યાં વિહરેદશક્તોઽધઃશયીત વા ॥
બ્રહ્મચારી વ્રતી ચ સ્યાદ્ગુરુદેવદ્વિજાર્ચકઃ ॥

સાવિત્રીં ચ જપેન્નિત્યં પવિત્રાણિ ચ શક્તિતઃ ॥
સર્વેષ્વેવ વ્રતેષ્વેવં પ્રાયશ્ચિત્તાર્થમાદિતઃ

કૃત્વા પાપં હિ સંતપ્ય તસ્માત્પાપાત્પ્રમુચ્યતે ॥
નૈનં કુર્યામ્પુનરિતિ નિવૃત્ત્યા પૂયતે તુ સઃ

ખ્યાપનેનાનુતાપેન તપસાધ્યયનેન ચ ॥
પામકૃન્મુચ્યતે પાપાત્તથા દાનેન ચાપરઃ

યસ્મિન્કર્મણ્યપિ કૃતે મનસઃ સ્યાદલાઘવમ્ ॥
તસ્મિઁસ્તાવત્તપઃ કુર્યાદ્યાવત્તુષ્ટિકરં ભવેત્

પાપસ્ય નાશસ્તપસા વિધેયો ધર્મસ્ય વૃદ્ધિસ્તપસા વિધેયા ॥
પાપપ્રણાશે ત્વથ ધર્મવૃદ્ધૌ કામાઃ સમૃધ્યન્તિ નરસ્ય વિપ્રાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ કૃચ્છ્રસાન્તપનાદિપ્રાયશ્ચિત્તવર્ણનો નામ ષટ્ત્રિંશદધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.237
॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કર્મણા કેન પુરુષઃ કિમાપ્નોતિ મહામતે ॥
એતન્નઃ સંશયં છિન્ધિ દ્વિજાનાં દ્વિજસત્તમ

॥ હંસ ઉવાચ ॥
દાનેન ભોગી ભવતિ તપસા વિન્દતે મહઃ ॥
વૃદ્ધોપસેવયા વિપ્રાઃ પ્રાજ્ઞો ભવતિ માનવઃ

યજ્ઞેન લોકાનાપ્નોતિ પાપનાશં હુતેન ચ ॥
જપ્યેન કામાનાપ્નોતિ સત્યેન ચ પરાં ગતિમ્

સ્નાનેન શુદ્ધિમાપ્નોતિ પ્રાણાયામાદ્વિશેષતઃ ॥
ધ્યાનેન ધારણાભિશ્ચ પદમાપ્નોત્યનુત્તમમ્

દમેન સર્વમાપ્નોતિ યત્કિઞ્ચિન્મનસેચ્છતિ ॥
શૌચેન દેવાઃ પ્રીયન્તે પ્રીયન્તે ચોપવાસતઃ

ઉપવાસપ્રતપ્તાનાં કામાવાપ્તિર્ધ્રુવં ભવેત્ ॥
દદાતિ વિપુલાન્ભોગાન્સંગ્રામેષ્વપલાયિનામ્

મધુમાંસનિવૃત્તોઽપિ પરં સૌખ્યમુપાશ્નુતે ॥
અહિંસયા ત્વરોગી સ્યાદ્દીર્ઘાયુશ્ચાપ્યહિંસયા

રૂપલાવણ્યસૌભાગ્યધનધાન્યયુતઃ સદા ॥
તીર્થાનુસરણાદ્વિપ્રાઃ પાપનાશમવાપ્નુયાત્।૮॥
સર્વકલ્મષહીનશ્ચ યાઁલ્લોકાન્મનસેચ્છતિ ॥
પ્રતિશ્રયપ્રદાનેન સ્થાનમાપ્નોત્યનુત્તમમ્

પૂજ્યપૂજયિતા વિપ્રા યશસા યુજ્યતે નરઃ ॥
અભિવાદનશીલસ્ય નિત્યં વૃદ્ધોપસેવિનઃ

સમં કૃત્વા વિવર્ધન્તે કીર્તિરાર્યુયશો બલમ્

ઋતુકાલાદૃતે ભાર્યા તથૈવ પરિવર્જયેત્ ॥
સર્વકામાનવાપ્નોતિ બ્રહ્મલોકં ચ ગચ્છતિ

ઉભૌ કાલૌ તુ ભુઞ્જાનસ્ત્વન્તરા પરિવર્જયેત્ ॥
પાનીયમપિ વિપ્રેન્દ્રા બ્રાહ્મં લોકં પ્રપદ્યતે

અનેનૈવ વિધાનેન દેશકાલાશનો નરઃ ॥
સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ ગતિમાપ્નોત્યભીપ્સિતામ્

તથા ભોજનકાલે તુ મૌનં યસ્તુ સમાચરેત્ ॥
ઉપવાસફલન્તસ્ય પ્રત્યહં ભોજને સ્મૃતમ્

સર્વાન્કામાનવાપ્નોતિ મૌની નક્તાશનસ્સકૃત્ ॥
નાપ્નોતિ નારકં દુઃખં નિત્યસ્નાયી નરો બહિઃ

યો દદ્યાદપરિક્લિષ્ટમન્નમધ્વનિ વર્તતે ॥
શ્રાન્તાયાદૃષ્ટપૂર્વાય તસ્ય પુણ્યફલં મહત્

પાદ્યમાસનમેવાથ દીપમન્નં પ્રતિશ્રયમ્ ॥
દદ્યાદતિથિપૂજાર્થં યજ્ઞાઃ પઞ્ચ સુદક્ષિણાઃ

ચક્ષુર્દદ્યાન્મનો દદ્યાદ્વાચં દદ્યાચ્ચ સૂનૃતામ્ ॥
અનુવ્રજેદુપાસીત યજ્ઞાઃ પઞ્ચ સુદક્ષિણાઃ

સ્થણ્ડિલેષુ શયાનાનાં ગૃહાણિ શયનાનિ ચ ॥
ચીર વલ્કલસંવીત વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ

વાહનાસનયાનાનિ યોગાત્મનિ તપોધને ॥
અગ્નીનુપશયાનસ્ય રાજપૌરુષમુચ્યતે

રસાનાં પ્રતિ સંહારે સૌભાગ્યમધિગચ્છતિ ॥
આમિષપ્રતિસંહારે સર્વાન્કામાનવાપ્નુયાત્

અર્વાક્શિરાસ્તુ યો લમ્બેત્તોયવાસં ચ યો વસેત્ ॥
સતતં ચૈકશાયી ચ લભતે ચેપ્સિતાં ગતિમ્

વીરાસનં વીરશય્યાં વીરસ્થાનમુપાસતઃ ॥
અક્ષયાસ્તસ્ય વૈ લોકાઃ સર્વકામપ્રદાઃ સ્મૃતાઃ

ધનં ભવતિ દાનેન મૌનેનાજ્ઞાં પ્રયચ્છતિ ॥
ઉપભોગાઁશ્ચ તપસા બ્રહ્મચર્યેણ જીવિતમ્

રૂપમૈશ્વર્યમારોગ્યમહિંસાફલમશ્નુતે ॥
ફલં ફલાશિનાં રાજ્યં સ્વર્ગઃ પર્ણાશિનાં ફલમ્

પુષ્પાશિનાં તથૈશ્વર્યં ધનં શાકાશિનાં મહત્ ॥
પયોભક્ષ્યા દિવં યાંતિ અબ્ભક્ષ્યાશ્ચામિતાં ગતિમ્

દંતોલૂખલિકો વિપ્રો યશ્ચાપ્યુઞ્છેન જીવતિ ॥
કાપોતીઞ્ચાશ્રિતો વૃત્તિં યથેષ્ટાઙ્ગતિમાપ્નુયાત્

પ્રાયોપવેશનાદ્રાજ્યં સર્વત્ર ફલમશ્નુતે॥
સ્વર્ગં સત્યેન લભતે દીક્ષયા કુલમુત્તમમ્

ગવોઢાઃ શાકદીક્ષાયાઃ સ્વર્ગકામી તૃણાશનઃ

ત્ર્યહસ્ત્રિષવણં સ્નાત્વા વાયું પીત્વા ક્રતું લભેત્ ॥
યજ્ઞયાજી તથાપ્નોતિ યાઁલ્લોકાન્મનસેચ્છતિ

ઉપવાસં ચ દીક્ષાં ચાપ્યભિષેકં ચ વૈ દ્વિજાઃ ॥
કૃત્વા દ્વાદશવર્ષાણિ વીરસ્થાનાદ્વિશિષ્યતે

અધીત્ય સર્વાન્વેદાન્વૈ સર્વદુઃખૈર્વિમુચ્યતે ॥
માનસં હિ ધનં ધર્મઃ સ્વર્ગલોકમવાપ્નુયાત્

યેન પ્રીણાતિ પિતરં તેન પ્રીતઃ પ્રજાપતિઃ॥
પ્રીણાતિ માતરં યેન પૃથિવી તેન પૂજિતા

યેન પ્રીણાત્યુપાધ્યાયન્તેન સ્યાદ્બ્રહ્મ પૂજિતમ્॥
સર્વે તસ્યાદૃતા ધર્મા યસ્યૈતે ત્રય આદૃતાઃ

।
અનાદૃતાસ્તુ યસ્યૈતે સર્વાસ્તસ્યાફલાઃ ક્રિયાઃ ॥
ગુરુશુશ્રૂષયા વિદ્યા નિત્યં શ્રાદ્ધેષુ સન્તતિઃ

નિત્યસ્નાયી ભવેદ્દક્ષઃ સંધ્યે તુ દ્વે જપન્સદા॥
દ્વિજશુશ્રૂષયા રાજ્યં દ્વિજત્વં વાપિ પુષ્કલમ્

દેવશુશ્રૂષયા કામાન્યથેષ્ટાન્પ્રાપ્નુયાન્નરઃ ॥
સાન્ત્વદઃ સર્વભૂતાનાં સર્વશોકૈઃ પ્રમુચ્યતે

કેશશ્મશ્રૂન્વારયતઃ ત્વગ્ર્યા ભવતિ સન્તતિઃ ॥
ગન્ધમાલ્યાન્નિવૃત્ત્યા તુ કીર્તિર્ભવતિ પુષ્કલા

પરિચર્યારતઃ સમ્યઙ્ ન રોગૈસ્ત્વભિભૂયતે ॥
ગોલોકમાપ્નોતિ તથા ગવાઞ્ચ પરિચર્યયા

દેવમાલ્યાપનયનાત્પાદશૌચાદ્દ્વિજસ્ય તુ ॥
શ્રાન્તસંવાહનાદ્વિપ્રાઃ સુખમત્યન્તમશ્નુતે

જલે સપ્તસહસ્રાણિ એકાદશ હુતાશને ॥
ભૃગુપ્રપાતે ચ દશ સંગ્રામે વિંશતિસ્તથા

નરો વર્ષસહસ્રાણિ તનું ત્યક્ત્વા તુ મોદતે ।
અનાશકે તુ ધર્મજ્ઞાઃ પરિસંખ્યા ન વિદ્યતે

મેરૌ સાધયતે રાજ્યં યથેષ્ટં ભુવિ જાયતે ॥
મહાપ્રસ્થાનમાવિશ્ય યથેષ્ટાં ગતિમાપ્નુયાત્

વહ્નિપ્રવેશનિયતમમીષ્ટં લોકમશ્નુતે ॥
વારુણં લોકમાપ્નોતિ ત્યક્ત્વામ્ભસિ તનું નરઃ

અનાર્તો વ્યાધિરહિતો ન ત્યજેદાત્મનસ્તનુમ્ ॥
અસૂર્યા નામ તે લોકા અન્ધેન તમસા વૃતાઃ ॥
તાઁસ્તે પ્રેત્યાભિગચ્છન્તિ યે કે ચાત્મહનો જનાઃ

અનિષ્ટૈરાત્મનો જ્ઞાત્વા મૃત્યુકાલમુપસ્થિતમ્ ॥
વ્યાધિતો ભિષજા ત્યક્તઃ પૂર્ણે ચાયુષિ વાસકે ॥

યથાગમાનુસારેણ સંત્યજેદાત્મનસ્તનુમ્ ॥
તસ્મિન્કાલે તનુત્યાગાદ્યથોક્તં ફલમાપ્નુયાત્

આયુષસ્તુ પરં દૃષ્ટં મરણં બ્રાહ્મણ દ્વયોઃ ॥
ક્ષત્રિયસ્ય તુ સઙ્ગ્રામે મૃતે ભર્તરિ યોષિતઃ

બ્રાહ્મણાર્થે ગવાર્થે વા યસ્ત્યજેદાત્મનસ્તનુમ્ ॥
આત્માનં યૂપમુત્સૃજ્ય સ યજ્ઞોઽનન્તદક્ષિણઃ ॥

શષ્પં મૃગખરોત્સૃષ્ટં યો મૃગૈઃ સહ સેવતે ॥
દીક્ષિતો વૈ મુદા યુક્તઃ સ ગચ્છત્યમરાવતીમ્

રોવલં શીર્ણપર્ણં વા તદ્વ્રતં યો નિષેવતે ॥
શાન્તો યો મનસા નિત્યં સ ગચ્છેત્પરમાઙ્ગતિમ્

વાયુભક્ષ્યોમ્બુભક્ષ્યો વા ફલમૂલાશનોપિ વા ॥
યક્ષેશૈશ્વર્યમાદાય મોદતેઽપ્સરસાઙ્ગણૈઃ

અગ્નિયોગવહો ગ્રીષ્મે વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા ॥
તીર્ત્ત્વા દ્વાદશવર્ષાણિ રાજા ભવતિ પાર્થિવઃ

આહારનિયમં કૃત્વા મુનિર્દ્વાદશવાર્ષિકમ્ ॥
વ્રતં સંસાધ્ય કાલે તુ રાજા ભવતિ પાર્થિવઃ

સ્થણ્ડિલે શુદ્ધમાકાશં પરિગૃહ્ય સમન્તતઃ ॥
પ્રવિશ્ય ચ મુદા યુક્તો દીક્ષાં દ્વાદશવાર્ષિકીમ્

સ્થણ્ડિલસ્ય ફલાન્યાહુર્યાનાનિ શયનાનિ ચ ॥
ગૃહાણિ શયનાર્હાણિ ચન્દ્રશુભ્રાણિ બ્રાહ્મણઃ ॥ ૫૭ ।
આત્માનમુપજીવન્યો નિયતો નિયતાશનઃ ॥
દેહં ચાનશને ત્યક્ત્વા સ સ્વર્ગં સમુપાશ્નુતે

આત્માનમુપજીવન્યો દીક્ષાં દ્વાદશવાર્ષિકીમ્ ॥
અશ્મના ચરણૌ હત્વા ગુહ્યકેષુ ચ મોદતે

સાધયિત્વાત્મનાત્માનં નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ ॥
તીર્ત્વા દ્વાદશવર્ષાણિ દીક્ષામેકાંમનોગતામ્ ॥
સ્વર્ગલોકમવાપ્નોતિ દેવૈશ્ચ સહ મોદતે

આત્માનમુપજીવન્યો દીક્ષાં દ્વાદશવાર્ષિકીમ્ ॥
હુત્વાગ્નૌ દેહમુત્સૃજ્ય વહ્નિલોકે મહીયતે

યસ્તુ વિપ્રો યથાન્યાયં દીક્ષિતો નિયતેન્દ્રિયઃ ॥
આત્મન્યાત્માનમાદાય નિર્દ્વન્દ્વો ધર્મલાલસઃ

ચીર્ત્વા દ્વાદશ વર્ષાણિ દીક્ષામેતાં મનોગતામ્॥
અરણીસહિતઃ સ્કન્ધે બદ્ધ્વા ગચ્છત્યનાવૃતમ્

વીરાદ્ધ્વાનમનાનીત્ય વીરાસનરતસ્સદા ॥
વીરસ્થાયી ચ સતતં સ વીરગતિમાપ્નુયાત્

ધીરલોકગતો વીરો વીરયોગવહઃ સદા ॥
સત્વસ્થઃ સર્વમુત્સૃજ્ય દીક્ષિતો નિયતઃ શુચિઃ ॥
શક્રલોકગતઃ શ્રીમાન્મોદતે દિવિ દેવવત્

ઉપવાસવ્રતૈર્દાન્તા અહિંસાસત્યવાદિનઃ ॥
સંસિદ્ધાઃ પ્રેત્ય ગન્ધર્વૈઃ સહ મોદન્ત્યનામયાઃ

મણ્ડૂકયોગશયના યથાસ્થાનં યથાવિધિ ॥
દીક્ષાં ચરતિ ધર્માત્મા સ નાગૈઃ સહ મોદતે

આર્દ્રવાસાસ્તુ શિશિરે વ્રતં વહતિ યો નરઃ ॥
દ્વાદશાબ્દાનિ નિયતં રાજા ભવતિ પાર્થિવઃ

વર્ષરાત્રે તથા યશ્ચ ભવત્યાકાશસાધકઃ ॥
અનપસ્તીર્થશાયી ચ રાજા ભવતિ પાર્થિવઃ

ત્યક્ત્વા વનગતાઃ પ્રાણાન્સપ્તપૂર્વાંસ્તથાપરાન્ ॥
નરાંસ્તારયિતા દુઃખાદાત્માનં ચ વિશેષતઃ

યેનયેન શરીરેણ યદ્યત્કર્મ કરોતિ યઃ ॥
તેનતેન શરીરેણ તત્તત્ફલમુપાશ્નુતે

યસ્યાં યસ્યામવસ્થાયાં યત્કરોતિ શુભાશુભમ્ ॥
તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં તત્ફલમુપાશ્નુતે

નરેણ હિ કૃતં કર્મ સદા પઞ્ચેન્દ્રિયૈરિહ ॥
તે હ્યસ્ય સાક્ષિણો નિત્યં ષષ્ઠ આત્મા તથૈવ ચ

યથા ધેનુસહસ્રેષુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્ ॥
એવમેતત્કૃતં કર્મ કર્ત્તારમનુવિન્દતિ

અવશ્યં હિ કૃતં કર્મ ભોક્તવ્યં દ્વિજપુઙ્ગવાઃ ॥
સુકૃતં દુષ્કૃતં વાપિ તસ્માત્સુકૃતમાચરેત્

અચોદ્યમાનાનિ યથા પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ ॥
સ્વકાલં નાતિવર્તન્તે તથા કર્મ પુરા કૃતમ્

યન્મન્ત્રે ભવતિ વૃથાભિયુજ્યમાને યત્સત્યે ભવતિ વૃથાભિપૂયમાને ॥
યચ્ચાગ્નૌ ભવતિ વૃથાભિહૂયમાને તત્સર્વં ભવતિ વૃથાભિધીયમાને

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ કર્મફલવિવેકો નામ સપ્તત્રિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.238
ઋષય ઊચુઃ ॥
દૃષ્ટારિષ્ટસ્ય ભવતા દેહત્યાગઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ ॥
તસ્માદસ્માકમાચક્ષ્વ ત્વરિષ્ટાનિ મહામતે

હંસ ઉવાચ ॥
પ્રવૃત્તેર્વિકૃતિર્નૄણાં બુદ્ધીન્દ્રિયશરીરજા ॥
અકસ્માદ્દૃશ્યતે યેષાં તેષાં મરણમાદિશેત્

એતત્સમાસાત્કથિતં વિસ્તરોઽયમતઃ પરમ્ ॥
સૂક્ષ્મારિષ્ટાવબોધાર્થં તથા સ્પષ્ટાર્થમેવ ચ

ન તુ કર્મણિ યો વ્યભ્રે પ્રભાકર્મ નિશાભૃતઃ ॥
છાયાં ચન્દ્રાર્કયોર્વાપિ તયોશ્ચ ગમનં તથા

દેવમાર્ગે પ્રભા વહ્નેર્ધ્રુવં તારામરુન્ધતીમ્ ॥
પશ્યત્યદૃષ્ટામન્યૈર્વા મૃત્યુઃ સ્યાત્તસ્ય વત્સરાત્

સપ્રભાનામથાન્યેષાં પ્રભાં યસ્તુ ન પશ્યતિ ॥
તસ્યૈકાદશમે માસે મરણં પરિકીર્તિતમ્

સુવર્ણં રજતં મૂત્રં પુરીષં વમતે નિશિ ॥
સ્વપ્ને સ માસે દશમે પ્રયાતિ યમમન્દિરમ્

રક્ષઃપ્રેતપિશાચાનાં યક્ષાણામપિ દર્શનાત્ ॥
અતીન્દ્રિયાણામન્યેષાં નવમે મરણં ધુવમ્

દૌર્બલ્યં જાયતે યસ્ય બહુસમ્પન્નભોજિનઃ ॥
અનશ્નન્તોઽપિ પીનત્વમષ્ટમે સ્યાત્સ મૃત્યુભાક્

પદં ચાસકલં યસ્ય ખણ્ડં વિકૃતમેવ વા ॥
પાંસુકર્દમયોર્દૃશ્યેત્સપ્તમે માસિ મૃત્યુભાક્

ક્રવ્યાદાઃ પક્ષિણો યસ્ય મૂર્ધ્નિ લીયન્તિ વૈ દ્વિજાઃ॥
કાકશ્યેનાદયસ્તસ્ય પષ્ઠે મરણમાદિશેત્॥

યસ્ય ગોમયચૂર્ણાભં શરીરાન્મૃજ્યતે રજઃ ॥
સ્વદેહચ્છાયાવિકૃતિઃ પઞ્ચમે સ તુ મૃત્યુભાક્

અનભ્રે વિદ્યુતં દૃષ્ટ્વા ચતુર્થે મ્રિયતે ધ્રુવમ્॥

શક્રચાપં જલે દૃષ્ટ્વા ગગનં વા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
અવિદ્યમાનં ધર્મજ્ઞસ્તૃતીયે મ્રિયતે ધ્રુવમ્

અવઘટ્ટનં નેત્રસ્ય વિના રોગં યદા ભવેત્ ॥
એકસ્ય યદિ વા દૃશ્યેત્સ્થાનભ્રંશો વિધીયતે

માસેન વિકૃતા નાસા વક્રા ચ મરણપ્રદા

અર્ધમાસેન દુર્ગન્ધપ્રભવં સ્વશરીરતઃ ॥
પરચક્ષુષિ યશ્છાયામાત્મનસ્તુ ન પશ્યતિ॥
સ પશ્યતિ મહાભાગા દ્વાદશાહેન વૈ યમમ્

નિર્વાણદીપગન્ધં તુ યસ્તુ નાઘ્રાતિ માનવઃ ॥
સપ્તાહેન તુ ધર્મજ્ઞાઃ પશ્યત્યર્કસુતં ધ્રુવમ્

સદ્યઃ સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય હૃત્પાદશિરસા ભવેત્ ॥
ક્ષિપ્રં સંશોષણં તસ્ય ત્ર્યહાન્મરણમાદિશેત્

ગણ્ડયોસ્તિલકાન્રક્તાન્વર્ણવૈકૃતમેવ ચ ॥
અહોરાત્રેણ મરણં પુરુષસ્ય સમાદિશેત્

અઙ્ગુલિભ્યાન્તુ પિહિતે શ્રોત્રે તુ ન શૃણોતિ યઃ

શબ્દં ન પશ્યેત્તુ મુખં નિર્મલે દર્પણે તથા ॥
પશ્યેચ્ચ પુરુષાન્પ્રાપ્તાન્સદ્યો મરણમાદિશેત્

મૂર્ધધૂમવિનાશે તુ જલાર્દ્રાદ્વા તદુદ્ભવેત્ ॥
નાસાભઙ્ગેન ધર્મજ્ઞા દ્વ્યહાન્મરણમાદિશેત્

સ્પર્શદૃષ્ટિરસપ્રાણશબ્દચેષ્ટાવિપર્યયઃ ॥
દૃશ્યતે તુ મુમૂર્ષૂણાં સ્વસ્થાતુરશરીરિણામ્

શ્લક્ષ્ણં ખગં વરં લક્ષ્મ શીતોષ્ણસ્ય વિપર્યયઃ ॥
અકસ્માદ્વેત્તિ યો દેહી દુર્લભં તસ્ય જીવિતમ્

તોયવન્મેદિનીં તોયં મેદિનીમિવ પશ્યતિ ॥
અતીન્દ્રિયં નિરીક્ષેત ન વીક્ષેત કરસ્થિતમ્

પૃથિવીમિવ ચાકાશં ચાકાશમિવ મેદિનીમ્ ॥
આકાશમિવ ચાત્માનં પૂર્ણમિન્દુમથાતિથૌ

શુક્લકૃષ્ણવિપર્યાસં સ્થૂલસૂક્ષ્મવિપર્યયમ્ ॥
વિપર્યાસં સદસતાં દૃશ્યતે જીવિતક્ષયે

ષણ્ણાં રસાનાં પર્યાસ ઇષ્ટાનિષ્ટવિપર્યયઃ॥
સર્વથા ગ્રહણં પશ્યન્નિગ્રહાતીન્દ્રિયગ્રહઃ

અભક્ષ્યલૌલ્યમત્યર્થં મરણાયોપજાયતે ॥
શોભનાશોભનઘ્રેયગ્રહણે તુ વિપર્યયઃ

ઇષ્ટૈરનિષ્ટૈઃ સંયોગોઽનિષ્ટૈરિષ્ટસમાગમઃ ॥
ભયધૈર્યવિપર્યાસો જાયતે પ્રાણસંક્ષયે

અતિદીર્ઘોઽતિહ્રસ્વો વા સતમસ્કોઽતિશીતલઃ ॥
ઉચ્છ્વાસ પ્રાણસન્ત્યાગે ગતાસૂનાં પ્રજાયતે

અનાહતાનાં શબ્દઃ સ્યાદાહતાનામશબ્દતા ॥
આહતાનામશબ્દત્વં મુમૂર્ષૂણાં નૃણાં ગૃહે

ઉદક્ પ્રવૃત્તે દિવસસ્ય નાથે પુણ્યે દિને મોહવિવર્જિતસ્ય ॥
નારાયણે ચેતસિ સંસ્થિતે વા મૃત્યુર્ભવેત્પુણ્યવતો દ્વિજેન્દ્રાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયકાણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ઋષીન્પ્રતિ હંસગીતાસ્વરિષ્ટયોગવર્ણનો નામાષ્ટત્રિંશદધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.239
ઋષય ઊચુઃ ॥
કે દોષાઃ પાપશમના મનુષ્યાણાં વિનાશકાઃ ॥
કે ગુણાશ્ચ મહાદેવ નિત્યમભ્યુદયાત્મકાઃ

હંસ ઉવાચ ॥
સર્વેષામેવ દોષાણામજ્ઞાનઃ પરમો મતઃ ॥
અજ્ઞશ્ચાશ્રદ્ધધાનશ્ચ સંશયાત્મા વિનશ્યતિ

કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો હર્ષો માનઃ સદૈવ ચ ॥
અજ્ઞાનેનાવૃતં જન્તું નિવિશન્તે દ્વિજોત્તમાઃ

અજ્ઞાનાદેવ પાપાનિ વિચિનોત્યવિચક્ષણઃ ॥
અજ્ઞાનાદુત્પથં ગત્વા નરકં પ્રતિપદ્યતે

અજ્ઞાનેનાવૃતો જન્તુઃ શુભે માર્ગે ન તિષ્ઠતિ ॥
અજ્ઞાનશમને યત્નસ્તતઃ કાર્યો વિજાનતા

શાસ્ત્રાન્વવેક્ષણં તસ્ય વૃદ્ધસેવા તથૈવ ચ ॥
તથા ચ ગુરુશુશ્રૂષા ત્વજ્ઞાનશમની મતા

લોકદ્વયે નાસ્તિ મહાનુભાવા અજ્ઞાનતુલ્યઃ પુરુષસ્ય શત્રુઃ ॥
અતો હિ લોકદ્વિતયં સુખાર્થી જ્ઞાને તુ કુર્યાત્પુરુષઃ પ્રયત્નમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે હંસગીતાસુ જ્ઞાનવર્ણનો નામૈકોનચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.240
॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
પાપેન સર્વદુઃખાનાં નરો ભવતિ ભાજનમ્ ॥
પાપેન નરકં યાતિ દ્વેષ્યશ્ચેહ તથા ભવેત્ ॥

નરઃ પાપસમાચારઃ પાપાદપિ વિનશ્યતિ ॥
પાપમેકં પરં દુઃખં સર્વેષાં દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

કૃતપુણ્યોઽપિ યઃ પાપં કરોતિ પુરુષઃ ક્વચિત્ ॥
સ્વર્ગેઽપિ ન સુખં તસ્ય તદ્ભયાદુપજાયતે

સ એકઃ પુરુષો લોકે યસ્ય પાપં ન વિદ્યતે ॥
દીનાન્ધકૃપણાનાથાંસ્તથા ચ પરમાર્ભકાઃ

તિર્યગ્યોનિગતાશ્ચાન્યે નરકેષુ તથા પરે ॥
સ્થાવરાસુ ચ યોનીષુ તિર્યગ્યોનિષુ ચાપ્યથ

વ્યાધિબન્ધવધક્લેશતાડનાન્યપ્યનેકશઃ॥
નરઃ પ્રાપ્નોતિ ધર્મજ્ઞસ્તથા પાપેન કર્મણા

યે પાપહીનાઃ પુરુષાઃ પ્રધાનાસ્તેષાં ન દુઃખં ભવતીહ કિઞ્ચિત્ ॥
તસ્માત્પ્રયત્નેન વિવર્જનીયં પાપં બુધૈઃ પુણ્યચયશ્ચ કાર્યઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મુનીન્પ્રતિ હંસગીતાસુ પાપનિદર્શનવર્ણનો નામ ચત્વારિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ