विष्णुधर्मोत्तरपुराणम् · अध्याय 3.231.235

3.231
॥ ॥ हंस उवाच ॥ ॥
पाषाणरुक्मरजतसन्नतोयाजवर्मणाम् ॥
पत्रमूलफलानां च तृणानां च तथा द्विजाः

वैदलानां च रज्जूनां वारिणा शुद्धिरिष्यते ॥
उष्णेन पात्रचमसस्रुक्स्रुवाणां विधीयते

भूशुद्धिर्मार्जनाद्दाहात्कालाङ्गोक्रमाणात्तथा ॥
अम्लोदकेन ताम्रस्य तथा कांस्यस्य भस्मना

निर्मलीकरणाच्छुद्धिः सर्वलोहस्य चेष्यते ॥
स्फ्यशूर्पाजिनधान्यानां मुसलोलूखलाश्मनाम्

प्रोक्षणं संहतानां च बहूनां धान्यवाससाम् ॥
गोमूत्रेण च शृङ्गास्थ्नां तक्षणाद्दारवस्य च

द्रवाणामपि द्रव्याणां शुद्धिरुत्प्लवनात्स्मृता ॥
सोष्णैरुदकगोमूत्रैः शुद्ध्यन्त्याविककौशिकाः

सश्रीफलैरंशुपट्टं माञ्जिष्ठैः कुतपं तथा ॥
सगौरसर्षपैः क्षौमाः पुनः पाकैर्महीमयम्

मलैर्मद्यैः सुराभिश्च स्पृष्टं पाकान्न शुद्ध्यति ॥
वसाशुक्रमसृङ्मञ्जामूत्रविट्कर्णविण्णखाः

श्लेष्माश्रुदूषिकाः स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः॥
खार्जूरमैक्षवण्टाङ्कं मृद्वीकारसमेव च

मद्यान्येतानि जानीयाच्छुक्तमासवमेव च ॥
गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा

अमेध्याङ्गस्य मृत्तोयशुद्धिर्गन्धापकर्षणात् ॥
कृत्वा मूत्रपुरीषं च भुक्त्वा सुप्तोत्थितस्तथा

रथ्यामाक्रम्य चाचामेदुपविष्ट उदङ्मुखः ॥
शावं तदङ्गधूपं च चाण्डालं सूतिकां तथा

शवस्पृशं तथा स्पृष्ट्वा कटधूमे समैथुने ॥
स्नानमेतेषु कर्तव्यमश्रुपाते च दुःखजे

सर्वेषां वायुना शुद्धिर्गृहाणां लेपनेन च ॥
आकराः शुचयः सर्वे मुखजायाश्च विप्लुषः

राजा न दुष्टो न तथा च वायुर्दुष्टा द्विजेन्द्रा न च मक्षिका वै ॥
अदुष्टमुक्तं च तथाप्यदृष्टसदृष्टमुक्तं च तथांशुजालम्

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां द्रव्यशुद्धिवर्णनो नामैकत्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

3.232
हंस उवाच ॥
दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते ॥
ब्राह्मणस्य द्विजश्रेष्ठ द्वादशाहं महीभुजः

पक्षं वैश्यस्य शूद्रस्य मासं चैव विधीयते ॥
जनने चैव मरणे नैपुण्याच्छु द्धिमिच्छताम्

प्रथमान्ते विशुद्धिः स्यात्समानस्य द्विजोत्तमाः ॥
द्वितीयान्ते तथा ज्ञेया असमानस्य नित्यदा

अव्यतीते दशाहे तु श्रुत्वा मरणजन्मनी ॥
यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत्

अतीते दशरात्रे तु वर्षस्याभ्यन्तरे तथा ॥
त्रिरात्राच्छुद्धिरुद्दिष्टा स्नातस्य तु ततः परम्

रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोधनम् ॥
आदन्तजन्मनः सद्य आचूडस्याप्यहर्निशम्

त्रिरात्रमाव्रतादेशाद्दशरात्रमतः परम् ॥
कन्यानां तु व्रतस्थाने विवाहः परिकीर्तितः

विवाहितासु नाशौचं पितृपक्षे विधीयते ॥
मातामहे त्रिरात्रं स्याद्भार्यास्वन्यगतासु च

परपूर्वासु च स्वासु पुत्रेष्वन्यगतेषु च ॥
आचार्ये च तथा प्रेते निवासवसुधाधिपे

आचार्यपत्निपुत्रेषु शिष्ये सब्रह्मचारिषु ॥
एकरात्रमशौचं स्यादन्नदे तु तथा मृते

भृग्वग्निनाशकाम्भोभिर्हतानामात्मघातिनाम् ॥
पतितानां च नाशौचं विद्युच्छस्त्रहताश्च ये

छञिव्रतिब्रह्मचारिनृपकोशकदीक्षिताः ॥
नाशौचभाजः कथिता राजाज्ञाकारिणश्च ये

अतीत वार्षिके शूद्रे पञ्चाहाच्छुद्धिरिष्यते ॥
द्वादशाहेन शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये

गतैः संवत्सरैः षडभिर्मासेन परिकीर्तिता ॥
प्रेतानुगमने स्नानं घृतप्राशश्च शोधनम्

जननमरणयोर्दशाहेन भवति न शौचविधिर्न विप्रभोज्यम्॥
न च भवति प्रतिग्रहेपि दोषो द्विपदचतुष्पदधान्य दक्षिणासु

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायामाशौचविधिवर्णनो नाम द्वात्रिंशदुत्तरद्विशततमोऽ ध्यायः

3.233
हंस उवाच ॥
अङ्गुल्यग्रे स्मृतं दैवं पित्र्यं तर्जनिमूलगम् ॥
अङ्गुष्ठमूले ब्राह्मं तु कनिष्ठायाश्च मानुषम्

उपस्पृशेत्तु ब्राह्मेण देवा दिव्येन तर्पयेत् ॥
पितॄन्पित्र्येण धर्मज्ञ मानुष्येण तथा पिबेत्

अविकार्ये तथा जप्ये यजने याजने तथा ॥
अध्यापने चाध्ययने भवेन्नान्यमना नरः

एतेष्वेव तु कार्येषु गुरूणामपि सन्निधौ ॥
उद्धरेद्दक्षिणं पाणिं गृह्णीयान्न च पादुके

अग्निकार्यं देवकार्यमुपस्पर्शनमेव च ॥
भोजनं पितृकार्यं च बहिर्जानु न कारयेत्

न नाम दीक्षितस्येह गृह्णीयाद् वृष्टयः क्वचित् ॥
गुरोर्न केवलं नाम गृहीतव्यमथापि च

याचमानं यथाशक्त्या न कुर्याद्विमुखं क्वचित् ॥
दैवं पूर्वाह्णिकं कार्यं त्वपराह्णे तु पैतृकम्

अतिथीनां तथा पूजा सर्वकालं विधीयते ॥
यद्विशिष्टतमं लोके यच्चास्ति दयितं गृहे

तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥
प्रियाणि लभते लोके प्रियदः प्रियकृत्तथा

प्रतिश्रुतं प्रयत्नेन दातव्यमृषिसत्तमाः ॥
अप्रयच्छंस्तदाप्नोति मूर्तीष्टकृतसंशयम्

नरकं महदाप्नोति शृगालश्चैव जायते ॥
माता पिता गुरुश्चैव ज्येष्ठो भ्राता तथा स्वसा

पितृव्यो मातुलश्चैव तथा मातृष्वसा द्विजाः ॥
पितृष्वसा तथा श्वश्रूर्गुरुभार्या तथैव च॥

मातामहश्च श्वशुरः पूजनीयाः प्रयत्नतः ॥
प्रत्युत्थानश्च कर्तव्यं तेषां पूर्वाभिवादनम्

मातुलश्च पितृव्यश्च यदा स्यातां कनी यसौ ॥
नाभिवाद्यास्तु ते पूर्वं प्रत्युत्थानं तु कारयेत्

उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रयाः ॥
पूर्वां सन्ध्यां जपंस्तिष्ठेदासीनश्चैव पश्चिमाम्

मध्यन्दिने निशाकाले त्वर्धरात्रे विशेषतः ॥
चतुष्पथं न सेवेत उपसन्ध्ये तथैव च

नास्तिक्यं वेदनिन्दाञ्च देवतानाञ्च कुत्सनम् ॥
द्वेषस्तम्भातिमानौ च तैक्ष्ण्यं चैव विवर्जयेत

परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रुद्धो नैनं निपातयेत् ॥
अन्यत्र पुत्राच्छिष्याद्वा शिष्ट्यर्थं ताडनं स्मृतम्

न ब्राह्मणं परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत् ॥
तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात्तथास्यायुर्न रिष्यते

प्रागस्तशायी न भवेन्न चाभ्युदयशायिकः ॥
अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरैः

अकृत्वा देवतापूजां नान्यं गच्छेत्कदाचन ॥
अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम्

वर्जयेच्च तथा प्राज्ञाश्चासनाकर्षणं सदा ॥
स्नात्वा तु नावमाजेत गात्राणि तु विचक्षणः

विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्नरः ॥
तथा नान्यधृतं धार्यं न चापदशमेव च

अन्यदेव भवेद्वासः शयनीये द्विजोत्तमाः ॥
अन्यद्रथ्यासु देवानां त्वर्चायामन्यदेव तु

उपवासं तु कुर्वीत स्नातः शुचिरलंकृतः ॥
पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी तथा भवेत्

पिप्पलं च वटञ्चैव शणशाकं तथैव च ॥
उदुम्बरं न खादेत भव्यार्थी पुरुषः सदा

पुत्रमांसोपमं मांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत् ॥
पाणौ च लवणं रात्रौ दधिसक्तूंस्तथैव च

सायं प्रातश्च भुञ्जीत नान्तराले कदाचन ॥
सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम्

भूमौ सदैव चाश्नीयान्न चासीनो च शब्दवत् ॥
तोयपूर्णं यदा पानमतिथिभ्यो द्विजोत्तमाः

पश्चाद्भुञ्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः ॥
न धावेद्वर्षमाणे तु नदीं मत्तां न लङ्घयेत्

गां चरन्तीं पिबन्तञ्च वत्सकं न निषेधयेत ॥
समानमेकपङ्क्त्यां तु देयमन्नं तथा भवेत्

पङ्क्त्यान्तु विषमं दत्त्वा नरकं प्रतिपद्यते ॥
विषं हालाहलं भुङ्क्ते यो प्रदाय सुहृज्जने

लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः ॥
नित्योच्छिष्टो भवेद्यः स नेहायुर्विन्दते महत्

परं ज्ञेयमनायुष्यं परदाराभिमर्शनम् ॥
उदक्यागमनं ज्ञेयमलंघ्यं परमं सुखम्

पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत्कदाचन ॥
उदक्यया तु संभाषां न तु कुर्वीत कर्हिचित्

नाधितिष्ठेत्तुषं जातु केशभस्मकपालिकाः ॥
अन्यस्य चाप्युपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत्

त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्टो नालभेत कदाचन ॥
अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तथा ह्यायुर्न रिष्यते

त्रीणि तेजांसि चोच्छिष्टो नोदीक्षेत कदाचन ॥
सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः

नावमन्येत धर्मज्ञ त्रीणि तेजांसि पण्डितः ॥
अग्निं च कुलपुत्रं च ब्राह्मणञ्च द्विजोत्तमाः

त्रीन्कृशान्नावजानीयाद्दीर्घमायुर्जिजीविषुः ॥
ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पं सर्वे ह्याशीविषास्त्रयः

नाध्यापयेदथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन ॥
सर्वं च तिलसंबद्धन्नाद्यादस्तमिते रवौ

ऊर्ध्वप्राणा ह्युत्क्रमन्ति यूनः स्थविर आयति ॥
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते

अभिवादयेत वृद्धांश्च आसनं चैव दापयेत् ॥
कृताञ्जलिरुपासीत गच्छतः पृष्ठतोऽन्वियात्

नासीत चासने भिन्ने भिन्नं कास्यं च वर्जयेत् ॥
नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नानमर्हति

गुरुणा वैरनिर्बन्धो न कर्त्तव्यः कदाचन ॥
अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो विजानता

दूरादावसथान्मूत्रं दूरादात्मावसेचनम् ॥
उच्छिष्टोन्मार्जनं चैव दूरात्कार्यं विजानता

उपानहो च वस्त्रं च धृतमन्यैर्न धारयेत् ॥
पादं पादेन नाक्रामेन्न कण्डूयेन शौचयेत्

हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्विगर्हितान् ॥
रूपद्रविणहीनांश्च सत्त्वहीनांश्च नाक्षिपेत्

भुञ्जानो ब्राह्मणश्रेष्ठो नैव शङ्कां समाचरेत् ॥
दधि चाप्यनुपानं च न कर्त्तव्यं भवार्थिना

आचम्य चैव हस्तेन परिस्राव्यं तथोदकम् ॥
अङ्गुष्ठचरणस्याग्रे दक्षिणस्य तथोपरि

परापवादं न ब्रूयान्नाप्रियश्च कदाचन ॥
न मन्युः कस्यचित्कार्यः कदाचिदपि वै द्विजः

होमश्चानुदिते सूर्ये दातव्यो द्विजपुङ्गवाः ॥
तावद्भवति वह्निस्थो यावन्नोदेति भास्करः

परीप्सितं च वह्निस्थः सम्यग्दत्तामथाहुतिम् ॥
तदा भासयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

पतितैस्तु कथां नेच्छेद्दर्शनं चापि वर्जयेत् ॥
संसर्गं न च गच्छेत्तु तथास्यायुर्न रिष्यते

वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्रं दरिद्रं च कुलोद्गतम् ॥
गृहे वासयितव्यानि धन्यानि मुनिसत्तमाः

ब्राह्मणस्य पदाभ्यां तु वसेत्पूजितमालयम् ॥।
सन्ध्यास्वध्ययनं वर्ज्यं भोजनं स्वपनक्रिया

नक्तं न कुर्यात्पित्र्याणि भुक्त्वा चैव प्रसाधनम् ॥
पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता

अनिमन्त्रितो न गच्छेत्तु यज्ञं गच्छेत्तु दर्शकः

चरितानि पुराणानां श्रोतव्यानि पुनःपुनः ॥
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं त्वनुतिष्ठेत्तथा सदा

सुखी स्यात्तत्प्रसक्तस्तु इह लोके परत्र च

श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्रं तथा स्मृतिः ।
ते सर्वार्थेषु मीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ

योऽवमन्येत भूतेभ्यो हेतुशास्त्राश्रयाद्द्विजाः ॥
साधुभिः स बहिष्कार्यो नरकाग्नेस्तु भाजनम्

वेदः स्मृतिः सदाचारः स्वस्य च प्रियमात्मनः ॥
एतच्चतुर्विधं प्राहुः साधूनां धर्मलक्षणम्

चातुर्वर्ण्यव्यवस्थानं यस्मिन्देशे न विद्यते ॥
स म्लेच्छविषयो ज्ञेय आर्यावर्त्तमतः परम्

सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् ॥
तं देवविहितं देशं ब्रह्मावर्तं प्रचक्षते

यस्मिन्देशे य आचारः पारम्पर्यक्रमागतः ॥
वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते

वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैर्निषेकादिर्द्विजन्मनाम् ॥
कार्याः शरीरसंस्काराः पावनाः प्रेत्य चेह च

गार्भैः कृत्यैर्जातकर्मचौलमौञ्जीनिबंधनैः ॥
वैजिकं गार्भिकं चैनो द्विजानामपहन्यते

स्वाध्यायेन व्रतैहोंमैस्त्रैविद्येनेज्यया सुतैः ॥
महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः

गर्भाष्टमेब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम् ॥
गर्भादेकदशे राज्ञो गर्भात्तु द्वादशे विशः

आषोडशाद्ब्राह्मणस्य सावित्री नातिवर्तते॥
आद्वाविंशात्क्षत्त्रबन्धोराचतुर्विजतेर्विशः

अत ऊर्ध्वं त्रयोप्येते यथाकालमसंस्कृताः॥
सावित्रीपतिता व्रात्या भवन्ति च विगर्हिताः

ब्रह्मणः प्रणवं कुर्यादादावन्ते च सर्वदा॥
स्रवत्यनोंकृतं पूर्वं परस्ताच्च विशीर्यते

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेष्वपहारिषु ॥
संशये यत्नमातिष्ठेद्विद्वान्यन्तेव वाजिनाम्

वशीकृत्वेन्द्रियग्रामं संयम्य च मनस्तथा ॥।
सर्वान्संसाधयत्यर्थानक्षिण्वन्योगतस्तनुम्

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ॥
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ॥
यासौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः॥
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषमन्वेत्यसंशयम् ॥
संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं स गच्छति

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ॥
चत्वारि संप्रवर्धन्ते ह्यायुर्मेधा यशो बलम्

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्त्रबन्धुमनामयम् ॥
वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रं त्वारोग्यमेव च

वित्तं बन्धुर्वयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी ॥
एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम्

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः ॥
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्

विप्राणां ज्ञानतो ज्यैष्ठ्यं क्षत्रियाणां च वीर्यतः ॥
वैश्यानां धान्यधनतः शूद्राणामेव जन्मतः

अहिंसयैव भूतानां कार्यं श्रेयोऽनुपालनम् ॥
वाक् चैव मधुरा ह्यस्याः प्रयोज्या धर्मकांक्षिणा

यस्य वाऽङ्मनसी शुद्धे सम्यग्गुप्ते च सर्वदा ॥
स वै सर्वमवाप्नोति वेदान्तगमनात्फलम्

वेदमेव सदाभ्यस्येत्तपस्तप्तुं द्विजोत्तमाः ॥
वेदाभ्यासो हि विप्रस्य तपः परमिहोच्यते

योऽनधीत्य द्विजो वेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् ॥
स जीवन्नेव शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः

मातुरग्रेऽधिजननं द्वितीयं मौञ्जिबन्धनम् ॥
तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात्

न ह्यस्मिन्सज्जते कर्म किञ्चिदामौञ्जिबन्धनात ॥
नाभिव्याहारयेद्ब्रह्म स्वधानियमनादृते ।

शूद्रेण हि समस्तावद्यावद्वेदं न जानते ॥
कृतोपनयनस्यास्य व्रतादेशनमिष्यते

गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा चापि प्रवर्तते ॥
कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः

खरो भवेत्परीवादी श्वा वै भवति निन्दकः ॥
परिभोक्ता क्रिमिर्भवति कीटो भवति मत्सरी

दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः ॥
एकासनस्थो न भवेदापन्नोऽपि कदाचन

गोश्वोष्ट्रयानप्रासादस्वस्तरेषु कटेषु च ॥
नासीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च

गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद्वृत्तिमाचरेत् ॥
अध्यापयन्गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति

न कुर्याद्गुरुपुत्रस्य पादयोश्चावनेजनम ॥
गुरुवत्प्रतिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः

असवर्णास्तु सम्पूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः ॥
अभ्यञ्जनं स्थापनं च गात्रोत्सादनमेव च

गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्॥
गुरुपत्नी च युवतिर्नाभिवाद्येह पादयोः

पूर्णा विंशतिवर्षेण गुणदोषौ विजानता॥
मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत्

बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति ॥
विप्रोष्य पादग्रहणं त्वन्वहञ्चाभिवादनम्

गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् ॥
स्त्रियो रत्नान्यथो विद्या धर्मस्सत्यं सुभाषितम्

शिल्पानि चाप्यदुष्टानि समादेयानि सर्वतः॥
अब्राह्मणादध्ययनं चापत्काले विधीयते

अनुव्रज्या च शुश्रूषा यावदध्ययनं गुरौ ॥
नाब्राह्मणगुरौ शिष्यो वासमात्यन्तिकं वसेत्

ब्राह्मणे वाननूचाने काङ्क्षन्गतिमनुत्तमात् ॥
पितृभिर्मातृभिर्नार्यः पतिभिर्देवरैस्तथा

भूष्या भूषयितव्याश्च बहुकल्याणमीप्सुभिः॥
यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते रमन्ते तत्र देवताः

यत्रैतास्तु न पूज्यन्ते सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः ॥
सन्तुष्टो भार्यया भर्ता भार्या भर्त्रा तथैव च

यस्मिन्नेतत्कुले नित्यं कल्याणं तत्र वै धुवम् ॥
कुविवाहैः क्रियालोपैर्वेदानध्ययनेन च

कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥
शिल्पेन व्यवहारेण शूद्रापुत्रैश्च केवलैः

गोभिरश्वैश्च यानैश्च कृष्या राजोपसेवया ॥
अयाज्य याजनाच्चैव नास्तिक्येन च कर्मणा ॥ 3.233.११०
कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि मन्त्रतः ॥
मन्त्रतस्तु समृद्धानि कुलान्यल्पधनान्यपि ॥

कुलसंख्यान्तु गच्छन्ति कर्षन्ति च महद्यशः ॥
ऋषयः पितरो देवा भूतान्यतिथयस्तथा

आशासते कुटुम्बिभ्यस्तेभ्यः कार्यं विजानता ॥
स्वाध्यायेनार्चयेतर्षीन्होमैर्देवान्यथाविधि

पितॄञ्छ्राद्धेन नॄनन्नैर्भूतानि बलिकर्मणा ॥
दद्यादहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च

पयोमूलफलैर्वापि पितृभ्यः प्रीतिमाहरन् ॥
एकमप्याशयेद्विप्र पित्रर्थे पाञ्चयज्ञिके

न चैवात्राशायेत्कञ्चिद्वैश्वदेवं प्रति द्विजम् ॥
वैश्वदेवस्य सिद्धस्य गृह्येऽग्नौ विधिपूर्वकम्

स्वसूत्रविहितं कुर्याद्वैश्वदेवमतन्द्रितः ॥
प्रणीते वाप्राणीते वा हुतोत्सृष्टे जलेऽपि वा

वैश्वदेवं ध्रुवं कार्यं ब्राह्मणेन विपश्चिता ॥
परं स्थानमवाप्नोति कृत्वैवं सततं गृही ॥
भोजयेदतिथिं पश्चाद्भिक्षां दद्याच्च भिक्षवे

यत्पुण्यफलमाप्नोति गां दत्त्वा विधिवद्गुरौ ॥
तत्पुण्यफलमाप्नोति भिक्षां दत्त्वा यथार्चिताम्

विद्यातपःसमृद्धेषु हुतं विप्रमुखाग्निषु ॥
निस्तारयति दुर्गेषु भवत्यक्षयमेव च

संप्राप्ताय त्वतिथये प्रदद्यादासनोदकम् ॥
अन्नं चैव यथाशक्ति सत्कृत्य विधिपूर्वकम्

शिलान्यप्युञ्छतो नित्यं पञ्चाग्नीनपि जुह्वतः ॥
सर्वं सुकृतमादत्ते ब्राह्मणोऽनर्चितो वसन्

तृणानि भूमिरुदकं वाक् चतुर्थी च सूनृता ॥
एतान्यपि सतां गेहे नोच्छिद्यंते कदाचन

एकरात्रन्तु निवसन्नतिथिर्ब्राह्मणः स्मृतः ॥
नैकग्रामीणमतिथिं विप्रं साङ्गतिकं तथा

उपासते ये गृहस्थाः परपाकमबुद्धयः ॥
तेन ते प्रेत्य पशुतां व्रजन्त्यन्नाद्यदायिनाम् ॥

अप्रीणन्योतिथिः सायं सूर्यान्ते गृहमेधिना ॥
काले प्राप्तस्त्वकाले वा नास्यानश्नन्गृहे वसेत

न वै स्वयं तदश्नीयादतिथिं यन्न भोजयेत् ॥
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यञ्चातिथिपूजनम्

वैश्वदेवे तु निर्वृत्ते यद्यन्योऽतिथिराव्रजेत् ॥
तथा चान्नं यथाशक्ति प्रदद्याच्च बलिं हरेत्

न भोजनार्थे स्वे विप्रः कुलगोत्रे निवेदयेत् ॥
भोजनार्थे तु शंसन्वा वान्ताशीत्युच्यते बुधैः

यदि त्वतिथिधर्मेण क्षत्त्रियो गृहमाव्रजेत् ॥
भुक्तवत्सु च विप्रेषु कामं तमपि पूजयेत्

वैश्यशूद्रावपि प्राप्तौ कुटुम्बे ऽतिथिधर्मिणौ ॥
भोजयेत्सह भृत्यैस्तानानृशंस्यं प्रयोजयन्

सख्यादीन्भार्यया सार्धं भोजयेद्गृहमागतान् ॥
पतितश्वपचेभ्यस्तु श्वभ्यस्तु भुवि निर्वपेत्

सुवासिनीः कुमारांश्च रोगिणो गर्भिणीस्तथा ॥
अतिथिभ्योऽग्र एवैनान्भोजयेदविचारयन्

अदत्त्वा तु य एतेभ्यः पूर्वं भुंक्ते विचक्षणः ॥
स भुञ्जानो न जानाति श्वगृद्धैर्जग्धमात्मनः

भुक्तवत्सु तु विप्रेषु स्वेषु भृत्येषु चैव हि ॥
भुञ्जीयातां ततः पश्चादवशिष्टं तु दम्पती

गृहस्थैर्धार्यते विप्रास्तैर्लोक्यं सचराचरम् ॥
पाकः कार्यो गृहस्थेन भूतोद्धरणकाम्यया

अघं स केवलं भुंक्ते यः पचत्यात्मकारणात्॥
विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः

विघसं भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथामृतम् ॥
राजर्षिस्नातकाचार्यप्रियश्वशुरमातुलान्

अर्हयेन्मधुपर्केण परिसंवत्सरोषितान् ॥
द्वौ कालौ गृहिणः पाको वैश्वदेवश्च कीर्त्यते

वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः ॥
सर्वान्समुत्सृजेदर्थास्वान्ध्यायस्य विरोधिनः

बुद्धिवृद्धिकराण्याशु धन्यानि च हितानि च ॥
नित्यं शास्त्राण्यवेक्षेत निगमांश्चैव वैदिकान्

ऋषियज्ञं देवयज्ञं भूतयज्ञं तथैव च ॥
नृयज्ञं पितृयज्ञं च पञ्चयज्ञान्न हापयेत्

अग्निहोत्रं च जुहुयादाद्यंते द्युनिशोः सदा ॥
दर्शेन चार्धमासांते पौर्णमासे तथैव च

तयोः कालः स्मृतः क्षीणे पूर्णे च शशलक्षणे ॥
पशुनाप्यायनान्ते च मासान्ते सौमिकैर्मखैः

नानिष्ट्वा नवसस्येष्ट्या पशुना वाग्निमान्द्विजः॥
नवान्नमद्यान्मासं वा दीर्घमायुर्जिजीविषुः

नवेनानर्चितो ह्यस्य पशुहव्येन चाग्नयः॥
प्राणानेवात्तुमिच्छन्ति नवान्नामिषगर्द्धिनः

आसनाशनशय्याभिरद्भिर्मूलफलेन वा॥
नास्य कश्चिद्वसेद्गेहे शक्तितो ऽनर्चितोऽतिथिः

पाषण्डिनो विकर्मस्थान्वैडालव्रतिकाञ्शठान्॥
हैतुकान्बकवृत्तींश्च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत्

न दानं यशसे दद्यान्नो भयान्नोपकारिणे ॥
न नृत्तगीतशीलेभ्यो हासकेभ्यश्च धार्मिकः

वेदविद्याव्रतस्नाताञ्श्रोत्रियान्गृहमेधिनः ॥
पूजयेद्धव्यकव्येषु विपरीताँस्तु वर्जयेत्

शक्तितो यजमानस्य दातव्यो गृहमेधिनः ॥
संविभागश्च भूतेभ्यः कर्तव्योऽनुपरोधतः

राजतो धनमन्विच्छेत्संसीदन्स्नातकः क्षुधा ॥
याज्यान्तेवासिनो वापि न त्वन्यत इति स्थितिः

न जीर्णमलवद्वासा भवेच्च विभवे सति ॥
स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्यान्नित्यमात्महितेषु च

वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् ॥
यज्ञोपवीतं वेदं च शुभे रौक्मे च कुण्डले

शुक्लवासा भवेन्नित्यं परिमृष्टपरिच्छदः ॥
न चैव प्रलिखेद्भूमिं नात्मनोपहरेत्स्रजम्

नाप्सु मूत्रं पुरीषं वा ष्ठीवनं वा समुत्सृजेत् ॥
अमेध्यलिप्तमन्यद्वा लोहितं वा विषाणि वा

एतान्येव तथा वह्नौ निक्षिपेन्नैव च द्विजः ॥
नैकः शून्यगृहे स्वप्याच्छयानं नैव बोधयेत्

न दिवीन्द्रायुधं दृष्ट्वा कस्यचिद्दर्शयेद्बुधः ॥
न शूद्रराज्ये निवसेन्नाधार्मिकजनावृते

न पाषण्डिजनाकीर्णे नोपसृष्टे न पर्वते ॥
वैद्यसांवत्सरैर्हीने तथा प्रबलनायके

न कुर्वीत वृथा चेष्टां न वार्यञ्जलिना पिबेत् ॥
नोत्सङ्गे भक्षयेद्भक्ष्यान्न जातु स्यात्कुतूहली

न नृत्येदथ वा गायेद्वादित्राणि न वादयेत् ॥
नास्फोटयेन्न च क्ष्वेडेन्न च रक्तां विरागयेत्

न पादौ धावयेत्कांस्ये न च पादौ प्रतापयेत् ॥
न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि दन्तैर्नोत्पाटयेन्नखान्

पादयोर्नैव कुर्वीत दर्भेषु परिमार्जनम् ॥
पालाशमासनं वर्ज्यं पादुके दन्तधावनम्

न कर्मविफलं कुर्यादायत्यां वा सुखोदयम् ॥
न विगर्ह्यकथाः कुर्याद्बहिर्माल्यं न धारयेत्

अद्वारेण न चातीयाद्ग्रामं वा वेश्म चैव वा॥
रात्रौ च वृक्षमूलानि दूरतः परिवर्जयेत्

आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संवि शेत ॥
न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम्

न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत् ॥
न राज्ञः प्रतिगृह्णीयाल्लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः

नरकाणि च सर्वाणि दद्याद्राजप्रतिग्रहः ॥
दशसूनासमश्चक्री दशचक्रसमो ध्वजी

दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः ॥
एतद्विज्ञाय वै राज्ञां न प्रगृह्णन्ति साधवः

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं न पठेद् द्विजः ॥
वेदाङ्गानि पठेत्कृष्णे शुक्ले वेदमतन्द्रितः ॥

नाविस्पष्टमधीयीत न शूद्रजनसन्निधौ॥
न निशान्ते परिश्रान्तो ब्रह्माधीत्य पुनः स्वपेत्

सायं निशीथे नाध्ययनं वादित्रे न च वाद्यति॥
अतिथिञ्चाननुज्ञाप्य मारुते वाति वा भृशम्

पशुमण्डूकमार्जारश्वसर्पनकुलादिभिः॥
कृतेऽन्तरालगमने रुधिरे च तथा स्रुते

द्वावेतौ वर्जयेन्नित्यमनध्यायौ द्विजोत्तमः ॥
स्वाध्यायभूमिं चाशुद्धां चात्मानमशुचिं द्विजाः

देवतानां गुरो राज्ञः स्नातकाचार्ययोस्तथा॥
नाक्रमेत्कामतश्छायां बभ्रुणो दीक्षितस्य च

नात्मानमवमन्येत पूर्वाभिरसमृद्धिभिः॥
आमृत्योः श्रियमन्विच्छेन्न तां मन्येत दुर्लभाम्

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् ॥
प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः

भद्रं भद्रमिति ब्रूयाद्भद्रमित्येव वा वदेत् ॥
शुष्कवैरं विवादं च न कुर्यात्केनचित्सह

अनातुरः स्वानि खानि न स्पृशेदनिमित्ततः ॥
गणान्नं गणिकान्नं च सूतकान्नं च वर्जयेत् ॥
सर्वं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम्

सावित्रशान्तिहोमांश्च कुर्यात्सर्वत्र नित्यशः ॥
पितृंश्चैवाष्टकास्वर्चेन्नित्यमन्वष्टकासु च

मङ्गलाचारयुक्तानां नित्यञ्च प्रयतात्मनाम् ॥
जपतां जुह्वतां चैव विनिपातो न विद्यते

न पादपाणिचपलो न नेत्रचपलो द्विजः ॥
न स्याद्वाक्च पलश्चैव न परद्रोहकर्मधीः

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः ॥
तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न रिष्यते

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमातुलातिथिसंश्रितैः ॥
बालवृद्धातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवैः

मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया ॥
दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत्

एतैर्विवादं सन्त्यज्य सर्वांल्लोकाञ्जयेद् गृही ॥
तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेतासंज्वरं सदा

प्रतिग्रहणसमर्थोऽपि प्रसंगं तत्र वर्जयेत् ॥
प्रतिग्रहेण विप्राणां ब्राह्मं तेजो विनश्यति

न च द्रव्यमविज्ञाय विधिं धर्म्यं प्रतिग्रहे ॥
प्राज्ञः प्रतिग्रहं कुर्यादवसीदन्नपि क्षुधा

अतपास्त्वनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः ॥
अम्भस्य संप्लवेनैव सह तैनैव मज्जति

तस्मान्न विद्वान्गृह्णीयाद्यस्मात्तस्मात्प्रतिग्रहम् ॥
अल्पकेनाप्यविद्वांस्तु पङ्के गौरिव सीदति

प्रतिग्रहसमर्थोऽपि नादत्ते यः प्रतिग्रहम् ॥
ये लोका दानशीलानां स तानाप्नोति शाश्वतान्

गुरून्भृत्यानुज्जिहीषुरर्चिष्यन्देवतातिथीन् ॥
सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत्स्वयं ततः

गुरुष्वभ्यवतीतेषु विना वातैर्गृहे वसन् ॥
आत्मनो वृत्तिमन्विच्छन्गृह्णीयात्साधुतः सदा

धर्मध्वजोऽथ वा लुब्धश्छद्मस्थो लोकनिन्दकः ॥
वैडालव्रतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वातिसाधकः

अधोदृष्टिर्नैकृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः ॥
शठो मिथ्याविनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः

ये बकव्रतिनो विप्रा ये च मार्जारलिङ्गिनः ॥
ते पतन्त्यन्धतामिस्रं सह पापेन कर्मणा

न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् ॥
व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन्स्त्रीशूद्रदम्भनम ॥
प्रेत्येह तादृशो विप्रो गृह्यते ब्रह्मवादिभिः

छद्मना चरितं तच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति ॥
अलिङ्गो लिङ्गिवेशेन यो वृत्तिमुपजीवति

स लिङ्गिनां हरत्येनस्तिर्यग्योनौ च जायते ॥
परकीयनिपानेषु न स्नायाद्धि कदाचन ॥
निपानकर्तुः स्नात्वा तु दुष्कृतांशेन लिप्यते

यानं शय्यासनं वस्त्रं कूपोद्यानगृहाणि तु॥
अदत्तान्युपभुञ्जानो ह्येनसः स्यात्तुरीयभाक्

यमान्सेवेत सततं न नित्यं नियमान्बुधः ॥
यमान्संत्यज्य कुर्वाणो नियमान्केवलान्भजन्

शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः ॥
व्रतोपवासो मौनं च स्नानं च नियमा दश

आनृशंस्यं क्षमा सत्यमहिंसा च दमः स्पृहा ॥
ध्यानं प्रसादो माधुर्यं चार्जवं च यमा दश

नाश्रोत्रियतते यज्ञे ग्रामयाजिहुते तथा ॥
स्त्रिया क्लीबेन च हुते भुञ्जीयाद्ब्राह्मणः क्वचित्

यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात्

आयुर्विप्रापवादेन दानं च परिकीर्त्तनात् ॥
धर्मं शनैः सञ्चिनुयाद्वल्मीकमिव पुत्तिकाः

परलोकसहायार्थं परपीडां विवर्जयेत् ॥
उत्तमैरुत्तमैर्निऽत्यं सम्बन्धानाचरेत्सह

निनीषुः कुलमुत्कर्षमधमानधमाँस्त्यजेत् ॥
एधोदकं मूलफलमन्नमभ्युद्धृतं च यत्

सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्मध्वथाभयदक्षिणाम् ॥
आहृत्याभ्युद्यतां भिक्षां गृह्णीयादप्रचोदिताम् ॥
अन्यत्र कुलटाषण्ढपतितस्तेनविद्विषः

शय्यां गृहाञ्शुभान्गन्धानापः पुष्पमणीर्दधि ॥
धाना मत्स्याः पयो मांसं शाकं चैव तु निर्णुदेत

योऽन्यथासन्तमात्मानमन्यथा सत्सु भाषते ॥
किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा

वाच्यर्था नियतास्सर्वे वाङ्मूला वाग्विनिस्सृताः ॥
तां तु यः स्तेनयेद्वाचं स सर्वस्तेयकृन्नरः ॥

सन्तानिकं यक्ष्यमाणमध्वगं सर्ववेदगम् ॥
गुर्वर्थं पितृमात्रर्थं स्वाध्यायार्थमतापिनः

न चैतान्स्नातकान्विन्द्याद्ब्राह्मणान्धर्मभैक्षुकान् ॥
निःस्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्या विशेषतः

एतेभ्यो हि द्विजाग्रेभ्यो देयमन्नं सदक्षिणम् ॥
इतरेभ्यो बहिर्वेद्यां कृतान्नं देयमुच्यते

कृतदारोऽपरान्दारान्भिक्षित्वा योऽधिगच्छति ॥
रतिमात्रं फलं तस्य द्रव्यदातुस्तु सन्ततिः

यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये ॥
अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति

अतः स्वल्पीयसि द्रव्ये यः सोमं पिबति द्विजः ॥
स पीतसोमपूर्वोऽपि तस्य नाप्नोति तत्फलम्

सक्तः परजने दाता स्वजने दुःखजीविनि ॥
मध्वापीतौ विषास्वादः स धर्मप्रतिरूपकः

भृत्यानामुपरोधेन यः करोत्यौर्ध्वदैहिकम् ॥
तद्भवत्यमुखोदर्कं जीवतोऽस्य मृतस्य वा

न यज्ञार्थे द्विजः शूद्राद्भिक्षां लिप्सेत धर्मवित् ॥
यजमानो हि भिक्षित्वा चण्डालः प्रेत्य जायते

यज्ञार्थमर्थं भिक्षित्वा यो न सर्वं प्रयच्छति ॥
स याति भासतां विप्रः काकतां वा शतं समाः

देवस्वं ब्राह्मणस्वं च यो लोभान्नोपजीवति ॥
स पापात्मा परे लोके गृद्ध्रोच्छिष्टेन जीवति

इष्टिं वैश्वानरीं विप्रो निर्वपेदब्दपर्यये ॥
कृतानां पशुसोमानां निष्कृत्यर्थमसम्भवे

आपत्कल्पेन यो धर्मं कुरुतेऽनापदि द्विजः ॥
समाप्नोति फलं तस्य परत्रेति विचारितम्

प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेषु वर्तते ॥
धर्मेण योगं नाप्नोति नरकं चैव गच्छति

क्षत्त्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदमात्मनः ॥
धनेन वैश्यशूद्रौ तु जपहोमैर्द्विजातयः

न वै कन्या न युवतिर्नाल्पविद्यो न बालिशः ॥
होता स्यादग्निहोत्रेषु नार्तो नासंस्कृतस्तथा

प्राजापत्यमदत्त्वाश्वमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् ॥
अनाहिताग्निर्भवति ब्राह्मणो विभवे सति

पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ॥
न त्वल्पदक्षिणैर्यज्ञैर्यजेतेह कथंचन

हन्त्यल्पदक्षिणो यज्ञस्तस्मान्नाल्पधनो यजेत् ॥
बालातपं न सेवेत न दिवा मैथुनं व्रजेत्

प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
मातुः स्वसारं वा पुत्रीं परभार्यां प्रकीर्तयेत्

नदीं तरेन्न बाहुभ्यां वर्जयेत्कूपलङ्घनम् ॥
यथाकथंचिन्नोदीक्षेदादित्यं तेजसां निधिम्

न क्रुद्धस्य गुरोर्वक्त्रं नैवादर्शममार्जितम् ॥
स्नानभोजनपानानि वाहेभ्यो नाचरेत्पुनः

यत्नेन बिभ्रियाद्दारान्वाग्मिनोऽकृपणान्द्विजान्

बद्धङ्गवादिकं यस्तु यवसेनोदकेन च॥
प्रतिजागर्ति नो विप्रः स याति नरकं महत् ॥

नारोहेद्विषमं शैलं नावं संशयितांस्तरून् ॥
न पातयेत लोष्टेन न काष्ठेन फलं द्रुमात्

शिरःस्नातस्तु तैलेन नाङ्गं किञ्चिदपि स्पृशेत् ॥
वहेन्न भारं शिरसा युगपन्नाग्निवारिणी

न तोयं प्रक्षिपेद्वह्नौ वह्निं तोये तथैव च ॥
वर्जयेदतिसौहार्दं भोज्यान्नस्य च कुत्सनम्

राजद्विष्टं गणद्विष्टं लोकद्विष्टं विवर्जयेत् ॥
सायं प्रातश्च विदुषां शृणुयात्पुष्कला गिरः

संस्कृतं पायसं नित्यं यवाग्वां कृसरं वदेत् ॥
श्मश्रुकर्मणि चायुष्यं जीवितेन तथा कृतिः

व्याधितानां तु सर्वेषामायुषः प्रतिनन्दनम् ॥
श्रान्तस्य विश्रमश्चेति चाढ्यतां सीरिणस्तथा

आसीनस्य सुखं चापि पुण्याहमपि गच्छतः ॥
देवकर्मप्रवृत्तस्य प्रासादं परिकीर्तयेत्

न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नोपि महत्तरम् ॥
त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु न विशिष्यते

अवराणां समानानां शिष्याणाञ्चैतदिष्यते ॥
एक एव चरेद्धर्मं न धर्मध्वजिको भवेत्

अर्चेद्देवान्न दम्भेन सेवेतामायया गुरून् ॥
निधिं विदध्यात्पारक्यं यत्रार्थः शब्दवानिति

कर्म वै सफलं कृत्वा गुरूणां प्रतिपादयेत् ॥
वृद्धान्नाति वदेज्जातु न तु सम्प्रेषयेत्क्वचित्

न वेगितोऽन्यकार्यः स्यान्नादित्वान्नानि कुत्सयेत्॥
मुक्तकेशो न गच्छेत्तु स्वप्नाहारसभास्त्रियः

पाणिनालभ्य निष्क्रामेद्रत्नपूज्याज्यमण्डलम् ॥
प्रदक्षिणन्तु कुर्वीत मंगल्यं सर्वदा यतिः

सूनाञ्च बन्धनागारं नृपनृत्यगृहे तथा ॥
अन्तः पुरं च ऋषयो दूरतः परिवर्जयेत्

त्रिः पक्षस्य कृतश्मश्रुर्नखलोमानि कल्पयेत् ॥
न प्रतिस्फालयेदम्बु पाणिना चरणेन वा

नासंवृतमुखः कुर्यात्क्षुतमंगविजृम्भणम् ॥
नाद्वारेण सुहृद्वेश्म न द्वारेण रिपोर्विशेत्

न सर्पशस्त्रैः क्रीडेत्तु नदीवेगं विवर्जयेत् ॥
विद्यात्प्रतिक्षणं मृत्योरयथातथचेष्टितम्

आहरेज्ज्ञानमर्थांश्च नरो ह्यमरवत्सदा ॥
केशैरिव गृहीतस्तु मृत्युना धर्ममाचरेत्

प्रविशेज्जनसंबाधं तथातिगहनं न च ॥
हेम नासंस्कृतं धार्यं निशि लोष्टं न च क्षिपेत्

आदौ पङ्क्त्यां न चाश्नीयाद्वर्जयेद्भूमिताडनम्॥
वर्जयेच्छात्रशबलं दिवा निद्रां तथैव च

कामः क्रोधो भयो हर्षं लोभो दर्पस्तथैव च ॥
रिपवः षड् विजेतव्या पुरुषेण विपश्चिता

अरिषड्वर्गसंन्यासात्कुर्यादिन्द्रियनिग्रहम ॥
योगक्षेमं सदोत्थानात्प्रज्ञां वृद्धोपसेवनात्

प्रश्रयेण जयेन्मानं दैन्यं दृष्टांत संश्रयात् ॥
अक्रोधेन जयेत्क्रोधं विनयेन त्वनार्यताम्

शीघ्रत्वाद्धस्तपादं च वाचमुच्चारणाज्जयेत् ॥
अज्ञानं ज्ञानसंयोगात्कामं कामांगवर्जनात्

धर्मिष्ठैरागमैर्लोभं क्रोधं मैत्र्याद्विवर्जयेत् ॥
कारुण्येन जयेन्मानं कालं कार्योपपत्तिभिः

आत्मानं सुखदुःखाद्यं त्वनभिज्ञाय योजयेत् ॥
धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा

चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा ॥
देश कालानुबन्धार्थं धर्माणामविरोधि यत्

तत्तत्सुखं निषेवेत नाकस्मान्निःसुखी भवेत् ॥
रूपसंदर्शनश्रव्यरसगन्धान्सदा जयेत्

वसन्नपि सदोमध्ये ह्यसक्तो मनसा भवेत् ॥
परेषान्तत्र संदध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः

कृच्छ्रेष्वपि न तत्कुर्यात्साधूनां यदसम्मतम् ॥
जीर्णाशी च मिताशी च हिताशी च तथा भवेत्

शस्यते यैर्गुणैरन्यैर्येरन्यैरर्जितं यशः ॥
उञ्छवृत्तिर्भवत्येव विपरीतमतस्त्यजेत्

सुकारुणिकमात्मानं ख्यापयेन्नापि निर्घृणम् ॥
देशकालौ च शक्तिं च जनताञ्चावलोकयेत्

न मृदुः स्यान्न च क्रूरो ह्युभावेव समाश्रयेत् ॥
मृदुर्भवत्यवज्ञातः तीक्ष्णादुद्विजते जनः

अनालक्षितचित्तः स्यान्नैकान्ते किञ्चिदाचरेत् ॥
विद्यात्परस्य रन्ध्राणि स्वरंध्रं छादयेत्पुनः

गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेदात्मानमात्मना ॥
वागादीनि सहायानि कृत्वा प्रज्ञां च मन्त्रिणम्

धर्मकामसमृद्ध्यर्थं दासाद्यर्थः पुमान्भवेत् ॥
अर्थानर्थौ समासाद्य हर्षदैन्ये विवर्जयेत्

दुःखे दुःखाधिकान्पश्येत्सुखे पश्येत्सुखाधिकान ॥
नत्वेवं मूढवद्दध्यादात्मानं सुखदुःखयोः

हर्षस्थानसहस्राणि शोकस्थानशतानि च ॥
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

न तत्कुर्वीत यस्यान्ते हर्षोपालम्भमाप्नुयात् ॥
अज्ञानप्रभवो मोहस्तस्माद्रागः प्रवर्तते

रागाद्वेषस्ततः क्रोधः क्रोधान्मानोऽभिजायते ॥
मानादपार्थकं कर्म कर्मतोऽशुभलक्षणम्

जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखशोकप्रवर्त्तनम् ॥
अप्रमादो वृद्धसेवा तत्प्रज्ञामूलमिष्यते

ज्ञानाद्धर्मः सुखं धर्मान्निःश्रेयोऽभ्युदयात्मकम् ॥
इष्टेन्द्रियार्थसंयोगो भवेदुदयलक्षणम्

नारुन्तुदः स्यादनृशंसवादी नहीनतः परमभ्याददीत ॥
ययास्य वाचा पर उद्विजेत न तां वदेदुषतीं पापलोकाम्

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहतः शोचति रात्र्यहानि॥
परस्य नुर्मर्मसु ते पतन्ति न तान्धीरोऽवसृजेद्वै परेषु

प्रियाणि लोके शृणुते प्रियंवदः प्रियाणि चाप्नोति प्रियाणि चाश्नुते ॥
प्रियश्च सर्वस्य जनस्य जायते जनानुरागप्रभवा हि संपदः

आचारयुक्तस्त्रिदिवं प्रयाति आचारवानेव भवत्यरोगः ॥
आचारवानेव चिरन्तु जीवेदाचारवानेव भुनक्ति लक्षणम्

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतासु आचारवर्णनो नाम त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः

3.234
हंस उवाच ॥
प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य दैवात्पूर्वकृतेन वा ॥
न संसर्गं व्रजेत्सद्भिः प्रायश्चित्तेऽकृते नरः

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वाङ्गनागमः ॥
महान्ति पातकान्याहुः संयोगमपि तैः सह

अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् ॥
गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया

ब्रह्मोज्झता वेदनिन्दा कौटसाक्ष्यं सुहृद्वधः॥
गर्हितान्नाद्ययोर्जग्धिः सुरापानसमानि षट्

निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतस्य च॥
भूमिवज्रमणीनां च रुक्मस्तेयसमं स्मृतम्

रेतसेकः सयोनीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च॥
सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः

गोवधोऽयाज्यसंयाज्यं पारदार्यात्मविक्रयः ॥
गुरुमातृपरित्यागः स्वाध्यायाग्न्योः सुतस्य च

परिवित्तितानुजेनूढे परवेदनमेव च ॥
तयोर्दानं च कन्यायास्तयोरेव च याजनम्

कन्यायादूषणं चैव वार्धुष्यं व्रतलोपनम् ॥
तडागागमदाराणामपत्यस्य च विक्रयः

व्रात्यता बान्धवत्यागो भृताध्यापनमेव च ॥
भृताच्चाध्ययनादानमपण्यानां च विक्रयः

सर्वकार्येष्वधीकारो महायन्त्रप्रवर्तनम् ॥
हिंस्रोषधिस्त्रियाजीवोऽभिचारो मूलकर्म च

इन्धनार्थमशुष्काणां द्रुमाणामवपातनम् ॥
आत्मार्थं च क्रियारम्भो निन्दिनान्नादनं तथा

अनाहिताग्निता स्तेयमृणानां चानपाक्रिया ॥
असच्छास्त्राभिगमनं कौशीलव्यस्य च क्रिया

धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ॥
स्त्रीशूद्रविट्क्षत्त्रवधो नास्तिक्यं चोपपातकम्

ब्राह्मणस्य रुजःकृत्यं घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः ॥
जैह्म्यं पुंसि च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं स्मृतम्

खराश्वोष्ट्रमृगेभानामजाविकवधस्तथा ॥
संकरीकरणं ज्ञेयं मीनाहिमहिषस्य च

निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्र सेवनम् ॥
अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम्

कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनम् ॥
फलैधःकुसुमस्तेयमधैर्यं च मलापहम् ॥

एतान्यन्यानि सर्वाणि यथोक्तानि पृथक्पृथक् ॥
धैर्यव्रतैरपोह्यन्ते तानि मे सन्निबोधत

ब्रह्महा द्वादशसमाः कुटिं कृत्वा वने वसेत् ॥
भैक्ष्याश्यात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजम्

लक्षं शस्त्रभृतां वा स्याद्विदुषामिच्छयात्मनः ॥
प्राश्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्शिराः

यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा ॥
अभिजिद्विश्वजिद्भ्यां वा त्रिवृताग्निष्टुतापि वा

जपन्वान्यतमं वेदं योजनानां शतं व्रजेत् ॥
ब्रह्महत्यापनोदाय मितभुङ नियतेन्द्रियः

सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणाश्चोपपादयेत् ॥
धनं हि जीवनायालं गृहं वा सपरिच्छदम्

हविष्यभुग्वानुसरेत्प्रतिस्रोतः सरस्वतीम् ॥
जपेद्वा नियताहारस्त्रिर्वै वेदस्य संहिताम्

कृतवापनो निवसेद्ग्रामान्ते गोव्रजेऽपि वा ॥
आश्रमे वृक्षमूले वा गोब्राह्मणहिते रतः

ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान्परित्यजेत् ॥
मुच्यते ब्रह्महत्याया गोब्राह्मणहिते रतः

त्रिवारं प्रतिरोद्धा वा सर्वस्वमवजित्य वा ॥
विप्रस्य तन्निमित्ते वा प्राणालाभे विमुच्यते

एवं दृढव्रतो नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः ॥
समाप्ते द्वादशे वर्षे ब्रह्महत्यां विमुञ्चति

शिष्ट्वा वा भूमिदेवानां नरदेवसमागमे ॥
स्वमेनोऽवभृथस्नातो हयमेधे विमुच्यते

धर्मस्य ब्राह्मणो मूलमग्रं राजन्य उच्यते ॥
तस्मात्समागमे तेषामेनो विख्याप्य शुध्यति

ब्राह्मणः सम्भवेनैव देवानामपि दैवतम् ॥
प्रमाणं चैव लोकस्य ब्रह्मात्रैव हि कारणम्

तेषां वेदविदो ब्रूयुस्त्रयोऽप्येनःसु निष्कृतिम् ॥
स तेषां पावनाय स्यात्पवित्रा विदुषां हि वाक्

अतोऽन्यतममास्थाय विधिं विप्रः समाहितः ॥
ब्रह्महत्याकृतं पापं व्यपोहत्यात्मवत्तया

हत्वा गर्भमविज्ञातं चैतदेवव्रतं चरेत्॥
राजन्यवैश्यौ चेज्ज्ञानावात्रेयीमेव च स्त्रियम्

उक्त्वा चैवानृतं साक्ष्ये प्रतिरुध्य गुरूंस्तथा ॥
अपहृत्य च निक्षेपं कृत्वा च स्त्रीसुहृद्वधम्

इयं विशुद्धिरुदिता प्रमाप्याकामतो द्विजम् ॥
कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर्न विधीयते

सुरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णा सुरां पिबेत् ॥
तया स काये निर्दग्धे मुच्यते किल्बिषात्ततः॥

गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिबेदुदकमेव वा ॥
पयो घृतं वा मरणाद्गोशकृद्रसमेव वा

कणान्वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि ॥
सुरापानोपनोदार्थं वालवासा जटी ध्वजी

सुरा वै मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते ॥
तस्माद्ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यस्तु न सुरां पिबेत्

गौडी माध्वी च पैष्टी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ॥
यथैवैका तथैवान्या न पातव्या द्विजातिभिः

यक्षरक्षःपिशाचान्नं मद्यं मांसं सुरासवम् ॥
तद्ब्राह्मणेन नाक्तव्यं देवानामश्नता हविः

अमेध्ये वा पतेन्मत्तो वैदिकं वाप्युदाहरेत् ॥
अकार्यमन्यत्कुर्याद्वा ब्राह्मणो मदमोहितः

यस्य कायगतं ब्रह्म मद्येनाप्लाव्यते सकृत् ॥
तस्य व्यपैति ब्राह्मण्यं शूद्रत्वं च स गच्छति

एषा विचित्राभिहिता सुरापानस्य निष्कृतिः ॥
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सुवर्णस्तेयनिष्कृतिम्

सुवर्णस्तेयवान्विप्रो राजानमभिगम्य तु ॥
स्वकर्म ख्यापयन्ब्रूयाद्भवान्मामनुशास्त्विति

गृहीत्वा मुसलं राजा सकृद्धन्यात्तु तं स्वयम् ॥
वधेन शुध्यति स्तेनो ब्राह्मणस्तपसैव वा ॥ ४८ । ।
तपसापनुनुत्सुस्तु सुवर्णस्तेयजं मलम् ॥
चीरवासा द्विजोरण्ये चरेद्ब्रह्महणो व्रतम्

एतैर्व्रतैरपोहेत पापं स्तेयकृतं द्विजः ॥
गुरुस्त्रीगमनीयं तु व्रतैरेतैरपानुदेत्

गुरुतल्प्यभिभाष्यैनः कुंभे स्वप्यादयोमये ॥
सूर्मीं ज्वलन्तीं वाश्लिष्य मृत्युना स विशुध्यति

स्वयं वा शिश्नवृषणावुत्कृत्याधाय चाञ्जलौ ॥
नैरृतीं दिशमातिष्ठेदानिपातादजिह्मगः

खट्वांगी चीरवासा वा श्मश्रुलो विजने वने ॥
प्राजापत्यं चरेत्कृच्छ्रं त्वब्दमेकं समाहितः

चान्द्रायणं वा त्रीन्मासानभ्यसेन्नियतेन्द्रियः ॥
हविष्येण यवाग्वाहवा गुरुतल्पापनुत्तये

एभिर्व्रतैरपोहेयुर्महापातकिनो मलान् ॥
उपपातकिनस्त्वेवं विविधैर्नियमैरपि

उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान्पिबेत् ॥
कृतवापो वसेद्गोष्ठे चर्मणा तेन संवृतः

चतुर्थकालमश्नीयादक्षारलवणं मितम् ॥
गोमूत्रेणाचरेत्स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः

दिवानुगच्छेत्ता गास्तु तिष्ठन्नूर्ध्वं रजः पिबेत् ॥
शुभ्रूषित्वा नमस्कृत्य रात्रौ वीरासनं वसेत्

तिष्ठन्तीष्वेव तिष्ठेत चरन्तीष्वप्यनुव्रजेत् ॥
आसीनासु तथासीत नियतो वीतमत्सरः

आतुरामभिशस्तां वा सिंहव्याघ्रादिभिर्भयैः ॥
पतितां पंकमग्नां च सर्वप्राणैर्विमोचयेत्

उष्णे वर्षति शीते वा मारुते वाति वा भृशम् ॥
न कुर्वीतात्मनस्त्राणं गोरकृत्वा तु शक्तितः

आत्मनो यदि वान्येषां गेहे क्षेत्रेऽथ वा खले ॥
भक्षयन्तीं न कथयेत्पिबन्तीं चैव वत्सकम्

अनेन विधिना यस्तु गोघ्नो गा अनुगच्छति ॥
स गोहत्याकृतं पापं त्रिभिर्मासैर्व्यपोहति

वृषभैकादशा गाश्च दद्यात्सुचरितव्रतः ॥
अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत्

एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनो द्विजाः ॥
अवकीर्णिविशुद्ध्यर्थं चान्द्रायणमथापि वा

अवकीर्णी तु काणेन गर्दभेन चतुष्पथे॥
पाकयज्ञविधानेन यजेत निरृतिं निशि

हुत्वाग्नौ विधिवद्धोमानन्ततश्च समित्यृचा ॥
वातेन्द्रगुरुवह्नीनां जुहुयात्सर्पिषाहुतीः

कामतो रेतसस्सेकं व्रतस्थस्य द्विजन्मनः ॥
अतिक्रमं व्रतस्याहुर्धर्मज्ञा ब्रह्मवादिनः

मरुतः पुरुहूतं च गुरुं पावकमेव च ॥
चतुरो व्रतिऽनोभ्येति ब्राह्मं तेजोऽवकीर्णिनः

एतस्मिन्नेनसि प्राप्ते वसित्वा गर्दभाजिनम् ॥
सप्तागारांश्चरेद्भैक्ष्यं स्वकर्म परिकीर्तयेत्

तेभ्यो लब्धेन भैक्ष्येण वर्तयन्नेककालिकम् ॥
उपस्पृशंस्त्रिषवणं चाब्देन स विशुद्ध्यति

जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतममिच्छया ॥
चरेत्सान्तपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमनिच्छ्रया

सङ्करापात्रक्रृत्यासु मासं गोधनमैन्दवम् ॥
मलिनीकरणीयेषु तप्तः स्याद्यावकस्त्र्यहम्

तुरीयं ब्रह्महत्यायाः क्षत्त्रियस्य वधे स्मृतम् ॥
वैश्येऽष्टमांशं वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयं तु षोडशम्

अकामतस्तु राजन्यं विनिपात्य द्विजोत्तमः ॥
वृषभैकं सहस्रं गा दद्याच्छुद्ध्यर्थमात्मनः

त्र्यब्दं चरेद्वा नियतो जटी ब्रह्महणो व्रतम् ॥
वसन्दूरतरे ग्रामे वृक्षमूलनिकेतनः

एतदेव चरेदब्दं प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः ॥
प्रमाप्य वैश्यं वृत्तस्थं दद्याद्वै शतकं गवाम्

एतदेव व्रतं कृत्स्नं षण्मासाञ्छूद्रहा चरेत् ॥
वृषभैकादशा वापि दद्याद्विप्राय गाः सिताः

मार्जारनकुलं हत्वा चाषं मण्डूकमेव च॥
श्वगोधोलूककाकांश्च शूद्रहत्याव्रतं चरेत्

पयः पिबेत्त्रिरात्रं वा योजनं वाध्वनो व्रजेत् ॥
उपस्पृशेत्स्रवन्त्यां वा सूक्तं वाब्दैवतं जपेत्

अभ्रिं कार्ष्णायसीं दद्यात्सर्पं हत्वा द्विजोत्तमः ॥
पलालभारकं शण्ढे सैसकं चैकमाषकम्

घृतकुम्भं वराहे तु तिलद्रोणन्तु तित्तिरौ ॥।
शुके द्विहायनं वत्सं कौञ्चं हत्वा त्रिहायणम्

हत्वा हंसं बलाकां च बकं बर्हिणमेव च ॥
वानरं श्येनभासौ च स्पर्शयेद्ब्राह्मणाय गाम्

।
वासो दद्याद्धयं हत्वा पञ्च नीलान्वृषाँश्च वा ॥
अजमेषावनड्वाहं खरं हत्वैकहायनम्

क्रव्यादं तु मृगं हत्वा धेनुं दद्यात्पयस्विनीम् ॥।
अक्रव्यादं वत्सतरीमुष्ट्रं हत्वा तु कृष्णलम्

जीनाकार्मुकवस्तावीन्पृथग्दयाद्विशुद्धये ॥
चतुर्णामपि वर्णानां नारीं हत्वा वनस्थिताम्

दानेन वधनिर्णेकः सर्पादीनामशक्नुवन् ॥
एकैकशश्चरेत्कृच्छ्रं द्विजः पापापनुत्तये

अस्थिमतां तु सत्त्वानां सहस्रस्य प्रमापणे॥
पूर्णे चानस्यनस्थ्नां तु शूद्रहत्याव्रतं चरेत

किञ्चिदेव तु विप्राय दद्यादस्थिमतां वधे ॥
अनस्थ्नां चैव सत्त्वानां प्राणायामो विशोधनम्

फलदानां तु वृक्षाणां च्छेदने जप्यमृक्च्छतम् ॥
गुल्मवल्लीलतानां च पुष्पितानां च वीरुधाम्

अन्नाद्यजातसत्त्वानां रसजानां च सर्वशः ॥
फलपुष्पोद्भवानां च घृतप्राशो विशोधनम्

कृष्टजानामौषधानां जातानाञ्च स्वयं वने॥
वृथालम्भेनुगच्छेद्वा दिनमेकं पयोव्रतम्

एतैर्व्रतैरपोह्यं स्यादेनो हिंसासमुद्भवम्॥
ज्ञानाज्ञानकृतं कृत्स्नं शृणुतान्नाद्यभक्षणे

अज्ञानाद्वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुद्ध्यति॥
मतिपूर्वमनिर्देश्यं प्राणान्तिकमिति स्थितिः

अपः सुराभाजनस्था मद्यभाण्डस्थितास्तथा ॥
पञ्चरात्रं वसेत्पीत्वा शङ्खपुष्पीशृतं पयः

स्पृष्ट्वा दत्त्वा च मदिरां विधिवन्प्रतिगृह्य च ॥
शूद्रोच्छिष्टाश्च पीत्वापः कुशवारि पिबेत्त्र्यहम्

ब्राह्मणस्तु सुरापस्य गन्धमाघ्राय सोमपः ॥
प्राणानप्सु त्रिराचम्य घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति

अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च ॥
पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः

वसनं मेखला दण्डं भैक्ष्यचर्या व्रतानि च ॥
निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणि

अभोज्यानान्तु भुक्तान्नं स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च ॥
जग्ध्वा मांसमभोज्यं च सप्तरात्रं पयः पिबेत्

शुक्तानि च कषायाँश्च पीत्वामेध्यानपि द्विजः ॥
तावद्भवत्यप्रयतो यावत्तन्न व्रजत्यधः

विड्वराह खरोष्ट्राणां गोमायोः कापकाकयोः ॥
प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्वित्रिश्चान्द्रायणं चरेत्

शुष्काणि भुक्त्वा मांसानि भौमानि कवकानि वा ॥
अज्ञातं चैव सूपस्थं चैतदेव व्रतं चरेत्

क्रव्यादसूकराणां च कुक्कुटानां च भक्षणे ॥
नरकाकखराणाञ्च तप्तकृच्छ्रं विशोधनम् ॥

मासिकान्नञ्च योऽश्नीयादवृत्त्या कर्षितो द्विजः ॥
स त्रीण्यहान्युपवसेदेकाहं चोदके वसेत्

व्रतचारी तु योऽश्नीयान्मधुमासे कथञ्चन ॥
स कृत्वा प्राकृतं कृच्छ्रं व्रतशेषं समापयेत्

बिडालकाकाखूच्छिष्टं जग्ध्वा श्वनकुलस्य च॥
केशकीटावपन्नञ्च पिबेद्ब्राह्मसुवर्चलम्

अभोज्यमन्नं नात्तव्यं चात्मनः शुद्धिमिच्छता॥
अज्ञानभुक्तं तूत्तार्यं शोध्यं वाप्याशु शोधनैः

एषोऽनाद्यादनस्योक्तो व्रतानां विविधो विधिः ॥
स्तेयदोषापहर्तॄणां व्रतानां श्रूयतां विधिः

धान्यान्नधनचौर्याणि कृत्वा कामाद्द्विजोत्तमः ॥
स्वजातीयगृहादेव कृच्छ्राब्देन विशुद्धति

मनुष्याणान्तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च ॥
कूपवापीजलानाञ्च शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतम्

द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः ॥
चरेत्सान्तपनं कृच्छ्रन्तन्निर्यात्यात्मशुद्धये

भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च ॥
पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनम्

तृणकाष्ठद्रुमाणाञ्च शुष्कान्नस्य गुडस्य च ॥
चैलचर्मामिषाणाञ्च त्रिरात्रं स्यादभोजनम्

मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च ॥
अयःकांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नतः

कार्पासकीटजीर्णानां द्विशफैकशफस्य च ॥
पक्षिगन्धौषधीनाञ्च रज्ज्वाश्चैव त्र्यहं पयः

एभिर्व्रतैरपोह्येत पापं स्तेयकृतं द्विजः ॥
अगम्यगमनीयन्तु व्रतैरेभिरपानुदेत्

गुरुतल्पव्रतं कुर्याद्रेतः सिक्त्वा स्वयोनिषु ॥
सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारीष्वन्त्यजासु च

पैतृष्वस्रेयां भगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च॥
मातुश्च भ्रातुराप्तस्य गत्वा चान्द्रायणं चरेत्

एताः स्त्रियस्तु भार्यार्थे नोपयच्छेत्तु बुद्धिमान्॥
ज्ञातित्वेनानुपेयास्ताः पतन्ति ह्युपयन्नधः

अमानुषीषु पुरुष उदक्यायामयोनिषु ॥
रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत्

मैथुनं तु समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः ॥
गोयानेप्सु दिवा चैव सवासा स्नानमाचरेत्

चाण्डालान्त्य स्त्रियं गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च ॥
पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात्साम्यन्तु गच्छति

विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्ता निरुन्ध्यादेकवेश्मनि ॥।
यत्पुंसः परदारेषु तच्चैनां चारयेद्व्रतम्

सा चेत्पुनः प्रदुष्येत सदृशेनोपयन्त्रिता॥
कृच्छ्रं चान्द्रायणं चैव तदस्याः पावनं स्मृतम्

यत्करोत्यैकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः ॥
तद्भैक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वषैर्व्यपोहति

एषा पापकृतामुक्ता चतुर्णामपि निष्कृतिः ॥
पतितैः संप्रयुक्तानां चेमाः शृणुत निष्कृतीः

संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ॥
याजनाध्यापनाद्यौनान्न तु यानासनाशनात्

यो येन पतितेनैवं संसर्गं याति मानवः ॥
स तस्यैव व्रतं कुर्यात्तत्संसर्गस्य शुद्धये

पतितस्योदकं कार्यं सपिण्डैर्बान्धवैर्बहिः ॥
निन्दिते ऽहनि सायाह्ने ज्ञात्यृत्विग्गुरुसन्निधौ

दासीघटमपां पूर्णं पर्यस्येत्प्रेतवत्सदा ॥
अहोरात्रमुपासीरन्नशौचं बान्धवैः सह

निवर्तयेरंस्तस्मात्तु सम्भाषणसहाशने ॥
दायादस्य प्रदानश्च यात्रामेव च लौकिके

ज्येष्ठता च निवर्त्तेत ज्येष्ठं वापि च यद्वसु ॥
ज्येष्ठांशं प्राप्नुयाच्चास्य यवीयान्गुणतोऽधिकः

प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णकुम्भमपां नवम् ॥
तेनैव सार्धं प्राश्येयुः स्नात्वा पुण्यजलाशय

स त्वप्सु तं घटं प्रास्य प्रविश्य भवनं स्वकम् ॥
सर्वाणि ज्ञातिकार्याणि यथापूर्वं समाचरेत्

एतमेव विधिं कुयार्द्योषित्सु पतितास्वपि ॥
वस्त्रान्नपानं देयं तु वसेयुश्च गृहान्तिके

एनस्विभिरनिर्णिक्तैर्नार्थं कञ्चित्समाचरेत् ॥
कृतनिर्णेजनाश्चैनान्न जुगुप्सेत कर्हिचित्

बालघ्नांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः ॥
शरणागतहन्तॄँश्च स्त्रीहन्तॄँश्च न संवसेत्

येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि ॥
ताँश्चारयित्वा त्रीन्कृच्छ्रान्यथाविध्युपनाययेत्

प्रायश्चित्तं चिकीर्षन्ति विकर्मस्थास्तु ये द्विजाः ॥
ब्रह्मणा च परित्यक्तास्तेषामप्येतदादिशेत्

यद्गर्हितेनार्जयन्ति कर्मणा ब्राह्मणा धनम् ॥
तस्योत्सर्गेण शुद्ध्यन्ति जप्येन तपसैव च

जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्राणि समाहितः ॥
मासं गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यतेऽसत्प्रतिग्रहात्

उपवासकृशन्तं तु गोव्रजात्पुनरागतम् ॥
प्रणतं परिपृच्छेयुः साम्यं सौम्येच्छसीति किम्

सत्यमुक्त्वा तु विप्रेभ्यो विकिरेद्यवसङ्गवाम् ॥
गोभिः प्रवर्तिते तीर्थे कुर्युस्तेऽस्य परिग्रहम्

व्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म व ॥
अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छ्रैर्विशुद्ध्यति

शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः ॥
संवत्सरं यवाहारस्तत्पापमपसेधति

श्वसृगालखरैर्दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च ॥
खराश्वोष्ट्रैर्वराहैश्च प्राणायामेन शुद्ध्यति

षष्ठान्नकालता मासं संहिताजप एव वा ॥
होमाश्च सकला नित्यमपाङ्क्त्यानां विशोधनम्

उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानञ्च कामतः ॥
स्नात्वा च विप्रो दिग्वासाः प्राणायामेन शुद्ध्यति

विनाद्भिरप्सु वाप्यन्तः शरीरे संनिवेश्य तु ॥
सचैलो बहिराप्लुत्य गामालभ्य विशुद्ध्यति

वेदोदितानां नित्यानां कर्मणां समतिक्रमे ॥
स्नातकव्रतलोपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ॥

हुङ्कारं ब्राह्मणस्योक्ता त्वङ्कारं तु गरीयसः ॥
स्नात्वानश्नन्नहःशेषं चाभिवाद्य प्रसादयेत्

ताडयित्वा तृणेनापि कण्ठे बद्ध्वा च वाससा ॥
विवादे वापि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत्

अवगूर्य त्वब्दशतं सहस्रमभिहन्य तु ॥
जिघांसया ब्राह्मणस्य नरकं प्रतिपद्यते

शोणितं यावतः पांसून्संगृह्णाति द्विजन्मनः ॥
तावन्त्यब्दसहस्राणि तत्कर्त्ता नरकं वसेत्

अवगूर्याचरेत्कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने ॥
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितम्

वेदाभ्यासोन्वहं शक्त्या महायज्ञक्रिया क्षमा ॥
नाशयन्त्याशु पापानि महापातकजान्यपि

यथैव तेजसा वह्निः प्राप्तान्निर्दहति क्षणात् ॥
तथा ज्ञानाग्निना पापं कृत्स्नं दहति वेदवित्

पापानुबन्धं पुरुषस्य शक्तिं देशं च कालं च तथा विदित्वा ॥
अनुक्तशुद्धिः प्रविचार्य देया उक्ते तथैतच्च निरूपणीयम्

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतासु प्रायश्चित्तवर्णनो नाम चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः

3.235
हंस उवाच ॥
इत्येतदेनसामुक्तं प्रायश्चित्तं यधाविधि ॥
अत ऊर्ध्वं रहस्यानां प्रायश्चित्तं निबोधत

सव्याहृतीकाप्रणवाः प्राणायामास्तु षोडश ॥
अपि भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः

कौत्सं जप्त्वाज इत्येतद्वासिष्ठं च त्र्यृचं प्रति ॥
माहित्रं शुद्धवत्यश्च सुरापोऽपि विशुध्यति

सकृज्जप्त्वास्यवामीयं शिवसंकल्पमेव च ॥
अपहृत्य सुवर्णं तु क्षणाद्भवति निर्मलः

हविष्मन्तीयमभ्यस्य न तमंह इतीति च ॥
जप्त्वा तु पौरुषं सूक्तं मुच्यते गुरुतल्पगः

एनसां स्थूलसूक्ष्माणां चिकीर्षन्नपनोदनम् ॥
अपेत्यृचं जपेदब्दं यत्किञ्चेदमितीति च

प्रतिगृह्याप्रतिग्राह्यं भुक्त्वा चान्नं विगर्हितम् ॥
जपंस्तरत्समन्दीयं पूयते मानवस्त्र्यहात्

सोमारौद्रं तु बह्वेना मासमभ्यस्य शुध्यति ॥
स्रवन्त्यामाचरन्स्नानमर्यम्णमिति च त्यृचम्

अब्दार्धमिन्द्रमित्येतदेनस्वी सप्तकं जपेत् ॥
अप्रशस्तन्तु कृत्वाप्सु मासमासीत भैक्ष्यभुक्

मन्त्रैः शाकलहोमीयैरब्दं हुत्वा घृतं द्विजः ॥
सुगुर्वप्यपहन्त्येनो जप्त्वा वा नम इत्यृचम्

उपपातकसंयुक्तोनुगच्छेद्गाः समाहितः ॥
अभ्यस्याब्दं पावमानीर्भैक्ष्याहारो विशुध्यति

अरण्ये वा त्रिरभ्यस्य प्रयतो वेदसंहिताम् ॥
मुच्यते पातकैः सर्वैः पराकैः शोधितस्त्रिभिः

त्र्यहं तूपवसेद्यस्तु त्रिरह्नोभ्युपयन्नपः ॥
मुच्यते पातकैः सर्वैस्त्रिजपित्वाघमर्षणम्

ऋक्संहितां त्रिरभ्यस्य यजुषां वा समाहितः ॥
साम्नां वा सरहस्यानां सर्वपापैः प्रमुच्यते

यद्वाचिकं तस्य परस्य पुंसो यस्मिन्निबद्धं भुवनं समग्रम् ॥
जपन्तमोङ्कारमतन्द्रितात्मा पापानि शीघ्रं प्रजहाति मर्त्यः

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेय वज्रसंवादे हंसगीतासु रहस्यप्रायश्चित्तवर्णनो नाम पञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः