Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.226.230

3.226
vajra uvāca //
viṣṇunā devadevena haṃsarūpeṇa kiṃ kṛtam //
enaṃ me saṃśayaṃ chindhi mārkaṇḍeya mahāmune

mārkaṇḍeya uvāca //
āsītprajā jñānaniṣṭhā pūrvaṃ kṛtayuge nṛpa //
janānāṃ jñānaniṣṭhatvāttadā yadukulodvaha

svayaṃ prabhutvamabhavattathā devagaṇāni ca //
tathā kṛtayugasyānte prāvartanta parigrahe

parigrahāttato lobho lobhāddveṣo'bhavattataḥ //
rāgadveṣābhibhūtānāṃ jñānamantaradhīyata

naṣṭajñāne tathā loke dharmo nāśamupāgamat //
dharme naṣṭe tu naśyantaṃ dṛṣṭvā lokaṃ janārdanaḥ

bhūtvā haṃsassamo varṇe vijahāra mahīmimām //
supakṣo devacaraṇaḥ sucañcuḥ svāyatekṣaṇaḥ

sa sadarśa tadā deśe kasmiṃścitsaṃsthitānṛṣīn //
dhyāyanto mūḍhavijñānāḥ kiṃkartavyaparāyaṇāḥ

sa tāndṛṣṭvā tu papraccha teṣāṃ kuśalamavyayam //
te tamūcuḥ kuto naṣṭe jñāne naḥ kuśalaṃ dvija

tānabravīnmunīnsarvānsa haṃsaḥ pakṣirāṭ tataḥ //
jñānaṃ prakāśayiṣyāmi taṃ nibodhata sattamāḥ

etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ haṃsenoktaṃ mahātmanā //
haṃsamūcurmahātmāno bhava trātā dvijottama

jñānanāśena sakalaṃ mā naśyatvakhilaṃ jagata //
ādāveva tvamātmānaṃ brūhyasmākaṃ mahākhaga

vayaṃ hi bhraṣṭavijñānāstvāṃ na vidmo mahādyute //
tānabravīddvijānhaṃso viṣṇurasmi dvijottamāḥ //

taṃ te jñātvā tadā viṣṇuṃ pūjayāmāsurañjasā //
abruvaṃśca tathā jñānaṃ yathoktaṃ tena yādava

daduśca gūḍhaṃ śiṣyebhyo nāśabhītāstathā param//
tataḥ prabhṛti loko'smiñjñāninaḥ kecideva tu

evaṃ kṛtvā viṣṇunā haṃsarūpa jñānaṃ naṣṭaṃ vipramukhyeṣu dattam //
jñāne prāpte bhūtale naṣṭaśokāḥ sarve cāsanvipramukhyā nṛvīra

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ० kha० mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāyāṃ haṃsaprādurbhāvavarṇanonāma ṣaḍviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.227
vajra uvāca //
kimuktaṃ tena haṃsena ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām //
etaṃ me saṃśayaṃ chindhi bhṛguvaṃśavivardhana

mārkaṇḍeya uvāca //
bahūktaṃ tena haṃsena carṣīṇāṃ bhāvitātmanām //
tasmātkiñcidahaṃ vakṣye tanme nigadataḥ śṛṇu

ṛṣaya ūcuḥ //
varṇānāmāśramāṇāṃ ca brūhi dharmaṃ dvijottama//
tathā bhakṣyamabhakṣyaṃ ca śaucāśaucaṃ tathaiva ca

haṃsa uvāca//
yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ viśiṣṭaśca pratigṛhaḥ //
adhyāpanamadhyayanaṃ viprakarma prakīrtitam

dānamadhyayanaṃ yajñaḥ pāśupālyaṃ vaṇikkriyā //
amātsaryaṃ ca dharmajña dharmassādhāraṇo mataḥ

ānulomyena varṇānāṃ jātirmātṛsamā bhavet //
pratilomodbhavāḥ sarve bhavantyāryavigarhitāḥ

sūto vaidehakaścaiva cāṇḍālaśca dvijottamāḥ//
vijñeyā brāhmaṇīputrāḥ kṣatraviṭśūdrayonitaḥ

māgadhaḥ pukkasaścaiva viṭśūdraiḥ kṣattriyāsutau //
āyogavaśca vaiśyāyāṃ śūdraputraḥ prakīrtitaḥ

anye vaktuṃ na śakyante saṅkarātsaṅkarodbhavāḥ //
vivāhaḥ sadṛśaścaiṣāṃ nottamairnādhamaiḥ saha

sūtānāmaśvasārathyaṃ māgadhānāṃ stutikriyā //
vaidehaḥ syāttantrijīvaḥ pukkasānāṃ ca vyādhatā

āyogavasya śilpāni raṃgāvataraṇaṃ tathā //
caṇḍālānāmasaṃsparśastathā vaidhavyagāmitā //

gobrāhmaṇārthe samare hatānāṃ strībālahetoryadi vāpyaśeṣam //
svāmyarthakāryaṃ yadi vā prakurvatāṃ siddhiḥ pradiṣṭā na hi saṃśayo'tra

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ० kha० mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāyāṃ varṇadharmavarṇano nāma saptaviṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.228
haṃsa uvāca //
upanīya guruḥ śiṣyaṃ śikṣayecchaucamāditaḥ //
ācāramagnikāryaṃ ca sandhyopāsanameva ca

prayataḥ kalyamutthāya snāto hutahutāśanaḥ //
abhigamya guroḥ kuryātprayatastvabhivādanam

anujñātastu guruṇā tatodhyayanamācaret //
bhaikṣyacaryāṃ tataḥ kuryādbrāhmaṇeṣu yathāvidhi

guroḥ kule na bhikṣeta bhuñjīta tadanujñayā //
hitapriye guroḥ kārye bhaktyāhaṅkāravarjitaḥ

madhumāṃsāñjanaṃ śrāddhaṃ nṛttaṃ gītaṃ ca sāhasam //
hiṃsā parāpavādaṃ ca maṇḍanaṃ ca vivarjayet

mekhalāmajinaṃ daṇḍaṃ dhārayetprayataḥ sadā //
vinaṣṭānyapsu vikṣipya tathānyānapi dhārayet

adhaḥśāyī bhavennityaṃ brahmacārī samāhitaḥ //
evaṃ vratastu kurvīta vedasvīkaraṇaṃ budhaḥ

gurave vacanaṃ dattvā snāyācca tadanujñayā //
āśarīravimokṣādvā vasadgurukule dvijāḥ

evaṃ vratānte guruve ca dattvā varaṃ yathāvatparipūrṇavidyaḥ/
gṛhāśramī syādvidhivaddijendro yātrāsyalokadvitīyaṃ pradiṣṭam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛ०kha० mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāyāṃ brahmacārivratavarṇano nāmāṣṭāviṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

haṃsa uvāca // //
tato gṛhāśrame tiṣṭhannagnīnādhāya dharmavit //
kṛtvā vivāhaṃ vidhivaddharmeṇa ca dhanāgamam

trivargaṃ tatra seveta yajñaiśca vividhairyajet //
ācārapālanaṃ kuryādvedādhyayanameva ca

utsargaṃ chandasāṃ kuryācchuklānte śrāvaṇasya ca //
pauṣamāsasya rohiṇyāmupākarma vidhīyate

utsargānantaraṃ vedaṃ nādhīyīta kadācana //
tatrāpi śāstrādhyayanaṃ dvijātīnāṃ vidhīyate

yatnaḥ kāryaḥ pūjane cātithīnāṃ caitatkāryaṃ sarvakālaṃ gṛhasthaiḥ //
nānyo dharmo vidyate tasya viprāścaitaddharmaṃ tasya śreṣṭhaṃ pradiṣṭam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajra saṃvāde haṃsagītāyāṃ gṛhasthadharmavarṇano nāmaikonatriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ

3.230
haṃsa uvāca //
kīnāśabaddhacaurāṇāṃ klībaraṅgāvatāriṇām //
patitavrātyaduṣṭānāṃ tathā bandhanarakṣiṇām

udakyāvidhavāvāpapāṣaṇḍavadhajīvinām //
cikitsājīvakavyādhapuṃścalīnṛpavidviṣām

carmakārāyudhājīviśastravikrayakāriṇām //
cailadhāvanṛśaṃsārtastrījitagrāmayājinām

tunnavāyakadambasya kūṭakṛcchūdrayājinām //
eṣāmannaṃ na bhoktavyaṃ yaśca dadyādanarcitam

paryāyānnaṃ kṣutaṃ caiva saṃghuṣṭaṃ patitekṣitam //
śulkaṃ paryuṣitocchiṣṭaṃ tathā cocchiṣṭajīvinaḥ

udakyayā tathā spṛṣṭaṃ yacca ghrātaṃ gavā śunā //
keśakīṭāvapannaṃ ca pakṣijagdhaṃ tathaiva ca

dāsārdhasīri gopāla nāpitānnaṃ tathāvinām //
śūdrasyānnaṃ tathā śrāddhamātmavikrayiṇastathā

annaṃ paryuṣitaṃ bhojyaṃ snehāktaṃ rāgaṣāṇḍavat //
nisnehā api godhūmayavapaurāṇanimbakāḥ

ajāgomahiṣīvarjyaṃ sarvāṇyapi payāṃsi ca //
anirdaśāhaṃ teṣāṃ vai vivatsāyāśca gostathā

kapiñjalastittiriśca mayūro lāvakastathā //
ete hi pakṣiṇo bhakṣyā na tu śeṣāḥ kathañcana

śaśakaḥ śalyako godhā khaḍgaḥ kūrmastathaiva ca //
bhakṣyāḥ pañcanakheṣvāhurabhakṣyāścobhayādataḥ

sarve caikaśaphā varjyāstathā jñātā mṛgadvijāḥ //
laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva palāṇḍukavakāni ca

lohitānvṛkṣaniryāsāñśigruśleṣmātakaṃ tathā//
abhakṣyāṇi dvijātīnāṃ khurkhaṇḍāni tathaiva ca

vṛthā kṛsarasaṃyāvapāyasāpūpaśaṣkulīḥ //
anupākṛtamāṃsāni devānnāni havīṃṣi ca

māṃsāśanaṃ naiva budhastu kuryādvṛthā dvijendrā narakasya hetum //
māṃsaṃ hi yo nātti sa yāti nākaṃ loke tathāsminsukhasaṅgatiḥ syāt

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde haṃsagītāyāṃ bhakṣyābhakṣyavarjanaṃ nāma triṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ