વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.231.235

3.231
॥ ॥ હંસ ઉવાચ ॥ ॥
પાષાણરુક્મરજતસન્નતોયાજવર્મણામ્ ॥
પત્રમૂલફલાનાં ચ તૃણાનાં ચ તથા દ્વિજાઃ

વૈદલાનાં ચ રજ્જૂનાં વારિણા શુદ્ધિરિષ્યતે ॥
ઉષ્ણેન પાત્રચમસસ્રુક્સ્રુવાણાં વિધીયતે

ભૂશુદ્ધિર્માર્જનાદ્દાહાત્કાલાઙ્ગોક્રમાણાત્તથા ॥
અમ્લોદકેન તામ્રસ્ય તથા કાંસ્યસ્ય ભસ્મના

નિર્મલીકરણાચ્છુદ્ધિઃ સર્વલોહસ્ય ચેષ્યતે ॥
સ્ફ્યશૂર્પાજિનધાન્યાનાં મુસલોલૂખલાશ્મનામ્

પ્રોક્ષણં સંહતાનાં ચ બહૂનાં ધાન્યવાસસામ્ ॥
ગોમૂત્રેણ ચ શૃઙ્ગાસ્થ્નાં તક્ષણાદ્દારવસ્ય ચ

દ્રવાણામપિ દ્રવ્યાણાં શુદ્ધિરુત્પ્લવનાત્સ્મૃતા ॥
સોષ્ણૈરુદકગોમૂત્રૈઃ શુદ્ધ્યન્ત્યાવિકકૌશિકાઃ

સશ્રીફલૈરંશુપટ્ટં માઞ્જિષ્ઠૈઃ કુતપં તથા ॥
સગૌરસર્ષપૈઃ ક્ષૌમાઃ પુનઃ પાકૈર્મહીમયમ્

મલૈર્મદ્યૈઃ સુરાભિશ્ચ સ્પૃષ્ટં પાકાન્ન શુદ્ધ્યતિ ॥
વસાશુક્રમસૃઙ્મઞ્જામૂત્રવિટ્કર્ણવિણ્ણખાઃ

શ્લેષ્માશ્રુદૂષિકાઃ સ્વેદો દ્વાદશૈતે નૃણાં મલાઃ॥
ખાર્જૂરમૈક્ષવણ્ટાઙ્કં મૃદ્વીકારસમેવ ચ

મદ્યાન્યેતાનિ જાનીયાચ્છુક્તમાસવમેવ ચ ॥
ગૌડી પૈષ્ટી ચ માધ્વી ચ વિજ્ઞેયા ત્રિવિધા સુરા

અમેધ્યાઙ્ગસ્ય મૃત્તોયશુદ્ધિર્ગન્ધાપકર્ષણાત્ ॥
કૃત્વા મૂત્રપુરીષં ચ ભુક્ત્વા સુપ્તોત્થિતસ્તથા

રથ્યામાક્રમ્ય ચાચામેદુપવિષ્ટ ઉદઙ્મુખઃ ॥
શાવં તદઙ્ગધૂપં ચ ચાણ્ડાલં સૂતિકાં તથા

શવસ્પૃશં તથા સ્પૃષ્ટ્વા કટધૂમે સમૈથુને ॥
સ્નાનમેતેષુ કર્તવ્યમશ્રુપાતે ચ દુઃખજે

સર્વેષાં વાયુના શુદ્ધિર્ગૃહાણાં લેપનેન ચ ॥
આકરાઃ શુચયઃ સર્વે મુખજાયાશ્ચ વિપ્લુષઃ

રાજા ન દુષ્ટો ન તથા ચ વાયુર્દુષ્ટા દ્વિજેન્દ્રા ન ચ મક્ષિકા વૈ ॥
અદુષ્ટમુક્તં ચ તથાપ્યદૃષ્ટસદૃષ્ટમુક્તં ચ તથાંશુજાલમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે હંસગીતાયાં દ્રવ્યશુદ્ધિવર્ણનો નામૈકત્રિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.232
હંસ ઉવાચ ॥
દશાહં શાવમાશૌચં સપિણ્ડેષુ વિધીયતે ॥
બ્રાહ્મણસ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ દ્વાદશાહં મહીભુજઃ

પક્ષં વૈશ્યસ્ય શૂદ્રસ્ય માસં ચૈવ વિધીયતે ॥
જનને ચૈવ મરણે નૈપુણ્યાચ્છુ દ્ધિમિચ્છતામ્

પ્રથમાન્તે વિશુદ્ધિઃ સ્યાત્સમાનસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ ॥
દ્વિતીયાન્તે તથા જ્ઞેયા અસમાનસ્ય નિત્યદા

અવ્યતીતે દશાહે તુ શ્રુત્વા મરણજન્મની ॥
યચ્છેષં દશરાત્રસ્ય તાવદેવાશુચિર્ભવેત્

અતીતે દશરાત્રે તુ વર્ષસ્યાભ્યન્તરે તથા ॥
ત્રિરાત્રાચ્છુદ્ધિરુદ્દિષ્ટા સ્નાતસ્ય તુ તતઃ પરમ્

રાત્રિભિર્માસતુલ્યાભિર્ગર્ભસ્રાવે વિશોધનમ્ ॥
આદન્તજન્મનઃ સદ્ય આચૂડસ્યાપ્યહર્નિશમ્

ત્રિરાત્રમાવ્રતાદેશાદ્દશરાત્રમતઃ પરમ્ ॥
કન્યાનાં તુ વ્રતસ્થાને વિવાહઃ પરિકીર્તિતઃ

વિવાહિતાસુ નાશૌચં પિતૃપક્ષે વિધીયતે ॥
માતામહે ત્રિરાત્રં સ્યાદ્ભાર્યાસ્વન્યગતાસુ ચ

પરપૂર્વાસુ ચ સ્વાસુ પુત્રેષ્વન્યગતેષુ ચ ॥
આચાર્યે ચ તથા પ્રેતે નિવાસવસુધાધિપે

આચાર્યપત્નિપુત્રેષુ શિષ્યે સબ્રહ્મચારિષુ ॥
એકરાત્રમશૌચં સ્યાદન્નદે તુ તથા મૃતે

ભૃગ્વગ્નિનાશકામ્ભોભિર્હતાનામાત્મઘાતિનામ્ ॥
પતિતાનાં ચ નાશૌચં વિદ્યુચ્છસ્ત્રહતાશ્ચ યે

છઞિવ્રતિબ્રહ્મચારિનૃપકોશકદીક્ષિતાઃ ॥
નાશૌચભાજઃ કથિતા રાજાજ્ઞાકારિણશ્ચ યે

અતીત વાર્ષિકે શૂદ્રે પઞ્ચાહાચ્છુદ્ધિરિષ્યતે ॥
દ્વાદશાહેન શુદ્ધિઃ સ્યાદતીતે વત્સરત્રયે

ગતૈઃ સંવત્સરૈઃ ષડભિર્માસેન પરિકીર્તિતા ॥
પ્રેતાનુગમને સ્નાનં ઘૃતપ્રાશશ્ચ શોધનમ્

જનનમરણયોર્દશાહેન ભવતિ ન શૌચવિધિર્ન વિપ્રભોજ્યમ્॥
ન ચ ભવતિ પ્રતિગ્રહેપિ દોષો દ્વિપદચતુષ્પદધાન્ય દક્ષિણાસુ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે હંસગીતાયામાશૌચવિધિવર્ણનો નામ દ્વાત્રિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽ ધ્યાયઃ

3.233
હંસ ઉવાચ ॥
અઙ્ગુલ્યગ્રે સ્મૃતં દૈવં પિત્ર્યં તર્જનિમૂલગમ્ ॥
અઙ્ગુષ્ઠમૂલે બ્રાહ્મં તુ કનિષ્ઠાયાશ્ચ માનુષમ્

ઉપસ્પૃશેત્તુ બ્રાહ્મેણ દેવા દિવ્યેન તર્પયેત્ ॥
પિતૄન્પિત્ર્યેણ ધર્મજ્ઞ માનુષ્યેણ તથા પિબેત્

અવિકાર્યે તથા જપ્યે યજને યાજને તથા ॥
અધ્યાપને ચાધ્યયને ભવેન્નાન્યમના નરઃ

એતેષ્વેવ તુ કાર્યેષુ ગુરૂણામપિ સન્નિધૌ ॥
ઉદ્ધરેદ્દક્ષિણં પાણિં ગૃહ્ણીયાન્ન ચ પાદુકે

અગ્નિકાર્યં દેવકાર્યમુપસ્પર્શનમેવ ચ ॥
ભોજનં પિતૃકાર્યં ચ બહિર્જાનુ ન કારયેત્

ન નામ દીક્ષિતસ્યેહ ગૃહ્ણીયાદ્ વૃષ્ટયઃ ક્વચિત્ ॥
ગુરોર્ન કેવલં નામ ગૃહીતવ્યમથાપિ ચ

યાચમાનં યથાશક્ત્યા ન કુર્યાદ્વિમુખં ક્વચિત્ ॥
દૈવં પૂર્વાહ્ણિકં કાર્યં ત્વપરાહ્ણે તુ પૈતૃકમ્

અતિથીનાં તથા પૂજા સર્વકાલં વિધીયતે ॥
યદ્વિશિષ્ટતમં લોકે યચ્ચાસ્તિ દયિતં ગૃહે

તત્તદ્ગુણવતે દેયં તદેવાક્ષયમિચ્છતા ॥
પ્રિયાણિ લભતે લોકે પ્રિયદઃ પ્રિયકૃત્તથા

પ્રતિશ્રુતં પ્રયત્નેન દાતવ્યમૃષિસત્તમાઃ ॥
અપ્રયચ્છંસ્તદાપ્નોતિ મૂર્તીષ્ટકૃતસંશયમ્

નરકં મહદાપ્નોતિ શૃગાલશ્ચૈવ જાયતે ॥
માતા પિતા ગુરુશ્ચૈવ જ્યેષ્ઠો ભ્રાતા તથા સ્વસા

પિતૃવ્યો માતુલશ્ચૈવ તથા માતૃષ્વસા દ્વિજાઃ ॥
પિતૃષ્વસા તથા શ્વશ્રૂર્ગુરુભાર્યા તથૈવ ચ॥

માતામહશ્ચ શ્વશુરઃ પૂજનીયાઃ પ્રયત્નતઃ ॥
પ્રત્યુત્થાનશ્ચ કર્તવ્યં તેષાં પૂર્વાભિવાદનમ્

માતુલશ્ચ પિતૃવ્યશ્ચ યદા સ્યાતાં કની યસૌ ॥
નાભિવાદ્યાસ્તુ તે પૂર્વં પ્રત્યુત્થાનં તુ કારયેત્

ઉચ્છિષ્ટો ન સ્પૃશેચ્છીર્ષં સર્વે પ્રાણાસ્તદાશ્રયાઃ ॥
પૂર્વાં સન્ધ્યાં જપંસ્તિષ્ઠેદાસીનશ્ચૈવ પશ્ચિમામ્

મધ્યન્દિને નિશાકાલે ત્વર્ધરાત્રે વિશેષતઃ ॥
ચતુષ્પથં ન સેવેત ઉપસન્ધ્યે તથૈવ ચ

નાસ્તિક્યં વેદનિન્દાઞ્ચ દેવતાનાઞ્ચ કુત્સનમ્ ॥
દ્વેષસ્તમ્ભાતિમાનૌ ચ તૈક્ષ્ણ્યં ચૈવ વિવર્જયેત

પરસ્ય દણ્ડં નોદ્યચ્છેત્ક્રુદ્ધો નૈનં નિપાતયેત્ ॥
અન્યત્ર પુત્રાચ્છિષ્યાદ્વા શિષ્ટ્યર્થં તાડનં સ્મૃતમ્

ન બ્રાહ્મણં પરિવદેન્નક્ષત્રાણિ ન નિર્દિશેત્ ॥
તિથિં પક્ષસ્ય ન બ્રૂયાત્તથાસ્યાયુર્ન રિષ્યતે

પ્રાગસ્તશાયી ન ભવેન્ન ચાભ્યુદયશાયિકઃ ॥
અવલોક્યો ન ચાદર્શો મલિનો બુદ્ધિમત્તરૈઃ

અકૃત્વા દેવતાપૂજાં નાન્યં ગચ્છેત્કદાચન ॥
અન્યત્ર તુ ગુરું વૃદ્ધં ધાર્મિકં વા વિચક્ષણમ્

વર્જયેચ્ચ તથા પ્રાજ્ઞાશ્ચાસનાકર્ષણં સદા ॥
સ્નાત્વા તુ નાવમાજેત ગાત્રાણિ તુ વિચક્ષણઃ

વિપર્યયં ન કુર્વીત વાસસો બુદ્ધિમાન્નરઃ ॥
તથા નાન્યધૃતં ધાર્યં ન ચાપદશમેવ ચ

અન્યદેવ ભવેદ્વાસઃ શયનીયે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
અન્યદ્રથ્યાસુ દેવાનાં ત્વર્ચાયામન્યદેવ તુ

ઉપવાસં તુ કુર્વીત સ્નાતઃ શુચિરલંકૃતઃ ॥
પર્વકાલેષુ સર્વેષુ બ્રહ્મચારી તથા ભવેત્

પિપ્પલં ચ વટઞ્ચૈવ શણશાકં તથૈવ ચ ॥
ઉદુમ્બરં ન ખાદેત ભવ્યાર્થી પુરુષઃ સદા

પુત્રમાંસોપમં માંસં પૃષ્ઠમાંસં ચ વર્જયેત્ ॥
પાણૌ ચ લવણં રાત્રૌ દધિસક્તૂંસ્તથૈવ ચ

સાયં પ્રાતશ્ચ ભુઞ્જીત નાન્તરાલે કદાચન ॥
સાયં પ્રાતર્મનુષ્યાણામશનં દેવનિર્મિતમ્

ભૂમૌ સદૈવ ચાશ્નીયાન્ન ચાસીનો ચ શબ્દવત્ ॥
તોયપૂર્ણં યદા પાનમતિથિભ્યો દ્વિજોત્તમાઃ

પશ્ચાદ્ભુઞ્જીત મેધાવી ન ચાપ્યન્યમના નરઃ ॥
ન ધાવેદ્વર્ષમાણે તુ નદીં મત્તાં ન લઙ્ઘયેત્

ગાં ચરન્તીં પિબન્તઞ્ચ વત્સકં ન નિષેધયેત ॥
સમાનમેકપઙ્ક્ત્યાં તુ દેયમન્નં તથા ભવેત્

પઙ્ક્ત્યાન્તુ વિષમં દત્ત્વા નરકં પ્રતિપદ્યતે ॥
વિષં હાલાહલં ભુઙ્ક્તે યો પ્રદાય સુહૃજ્જને

લોષ્ઠમર્દી તૃણચ્છેદી નખખાદી ચ યો નરઃ ॥
નિત્યોચ્છિષ્ટો ભવેદ્યઃ સ નેહાયુર્વિન્દતે મહત્

પરં જ્ઞેયમનાયુષ્યં પરદારાભિમર્શનમ્ ॥
ઉદક્યાગમનં જ્ઞેયમલંઘ્યં પરમં સુખમ્

પુરીષમૂત્રે નોદીક્ષેન્નાધિતિષ્ઠેત્કદાચન ॥
ઉદક્યયા તુ સંભાષાં ન તુ કુર્વીત કર્હિચિત્

નાધિતિષ્ઠેત્તુષં જાતુ કેશભસ્મકપાલિકાઃ ॥
અન્યસ્ય ચાપ્યુપસ્થાનં દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

ત્રીણિ તેજાંસિ નોચ્છિષ્ટો નાલભેત કદાચન ॥
અગ્નિં ગાં બ્રાહ્મણં ચૈવ તથા હ્યાયુર્ન રિષ્યતે

ત્રીણિ તેજાંસિ ચોચ્છિષ્ટો નોદીક્ષેત કદાચન ॥
સૂર્યાચન્દ્રમસૌ ચૈવ નક્ષત્રાણિ ચ સર્વશઃ

નાવમન્યેત ધર્મજ્ઞ ત્રીણિ તેજાંસિ પણ્ડિતઃ ॥
અગ્નિં ચ કુલપુત્રં ચ બ્રાહ્મણઞ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ

ત્રીન્કૃશાન્નાવજાનીયાદ્દીર્ઘમાયુર્જિજીવિષુઃ ॥
બ્રાહ્મણં ક્ષત્રિયં સર્પં સર્વે હ્યાશીવિષાસ્ત્રયઃ

નાધ્યાપયેદથોચ્છિષ્ટો નાધીયીત કદાચન ॥
સર્વં ચ તિલસંબદ્ધન્નાદ્યાદસ્તમિતે રવૌ

ઊર્ધ્વપ્રાણા હ્યુત્ક્રમન્તિ યૂનઃ સ્થવિર આયતિ ॥
પ્રત્યુત્થાનાભિવાદાભ્યાં પુનસ્તાન્પ્રતિપદ્યતે

અભિવાદયેત વૃદ્ધાંશ્ચ આસનં ચૈવ દાપયેત્ ॥
કૃતાઞ્જલિરુપાસીત ગચ્છતઃ પૃષ્ઠતોઽન્વિયાત્

નાસીત ચાસને ભિન્ને ભિન્નં કાસ્યં ચ વર્જયેત્ ॥
નૈકવસ્ત્રેણ ભોક્તવ્યં ન નગ્નઃ સ્નાનમર્હતિ

ગુરુણા વૈરનિર્બન્ધો ન કર્ત્તવ્યઃ કદાચન ॥
અનુમાન્યઃ પ્રસાદ્યશ્ચ ગુરુઃ ક્રુદ્ધો વિજાનતા

દૂરાદાવસથાન્મૂત્રં દૂરાદાત્માવસેચનમ્ ॥
ઉચ્છિષ્ટોન્માર્જનં ચૈવ દૂરાત્કાર્યં વિજાનતા

ઉપાનહો ચ વસ્ત્રં ચ ધૃતમન્યૈર્ન ધારયેત્ ॥
પાદં પાદેન નાક્રામેન્ન કણ્ડૂયેન શૌચયેત્

હીનાઙ્ગાનતિરિક્તાઙ્ગાન્વિદ્યાહીનાન્વિગર્હિતાન્ ॥
રૂપદ્રવિણહીનાંશ્ચ સત્ત્વહીનાંશ્ચ નાક્ષિપેત્

ભુઞ્જાનો બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો નૈવ શઙ્કાં સમાચરેત્ ॥
દધિ ચાપ્યનુપાનં ચ ન કર્ત્તવ્યં ભવાર્થિના

આચમ્ય ચૈવ હસ્તેન પરિસ્રાવ્યં તથોદકમ્ ॥
અઙ્ગુષ્ઠચરણસ્યાગ્રે દક્ષિણસ્ય તથોપરિ

પરાપવાદં ન બ્રૂયાન્નાપ્રિયશ્ચ કદાચન ॥
ન મન્યુઃ કસ્યચિત્કાર્યઃ કદાચિદપિ વૈ દ્વિજઃ

હોમશ્ચાનુદિતે સૂર્યે દાતવ્યો દ્વિજપુઙ્ગવાઃ ॥
તાવદ્ભવતિ વહ્નિસ્થો યાવન્નોદેતિ ભાસ્કરઃ

પરીપ્સિતં ચ વહ્નિસ્થઃ સમ્યગ્દત્તામથાહુતિમ્ ॥
તદા ભાસયતે સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્

પતિતૈસ્તુ કથાં નેચ્છેદ્દર્શનં ચાપિ વર્જયેત્ ॥
સંસર્ગં ન ચ ગચ્છેત્તુ તથાસ્યાયુર્ન રિષ્યતે

વૃદ્ધો જ્ઞાતિસ્તથા મિત્રં દરિદ્રં ચ કુલોદ્ગતમ્ ॥
ગૃહે વાસયિતવ્યાનિ ધન્યાનિ મુનિસત્તમાઃ

બ્રાહ્મણસ્ય પદાભ્યાં તુ વસેત્પૂજિતમાલયમ્ ॥।
સન્ધ્યાસ્વધ્યયનં વર્જ્યં ભોજનં સ્વપનક્રિયા

નક્તં ન કુર્યાત્પિત્ર્યાણિ ભુક્ત્વા ચૈવ પ્રસાધનમ્ ॥
પાનીયસ્ય ક્રિયા નક્તં ન કાર્યા ભૂતિમિચ્છતા

અનિમન્ત્રિતો ન ગચ્છેત્તુ યજ્ઞં ગચ્છેત્તુ દર્શકઃ

ચરિતાનિ પુરાણાનાં શ્રોતવ્યાનિ પુનઃપુનઃ ॥
શ્રુતિસ્મૃત્યુદિતં ધર્મં ત્વનુતિષ્ઠેત્તથા સદા

સુખી સ્યાત્તત્પ્રસક્તસ્તુ ઇહ લોકે પરત્ર ચ

શ્રુતિસ્તુ વેદો વિજ્ઞેયો ધર્મશાસ્ત્રં તથા સ્મૃતિઃ ।
તે સર્વાર્થેષુ મીમાંસ્યે તાભ્યાં ધર્મો હિ નિર્બભૌ

યોઽવમન્યેત ભૂતેભ્યો હેતુશાસ્ત્રાશ્રયાદ્દ્વિજાઃ ॥
સાધુભિઃ સ બહિષ્કાર્યો નરકાગ્નેસ્તુ ભાજનમ્

વેદઃ સ્મૃતિઃ સદાચારઃ સ્વસ્ય ચ પ્રિયમાત્મનઃ ॥
એતચ્ચતુર્વિધં પ્રાહુઃ સાધૂનાં ધર્મલક્ષણમ્

ચાતુર્વર્ણ્યવ્યવસ્થાનં યસ્મિન્દેશે ન વિદ્યતે ॥
સ મ્લેચ્છવિષયો જ્ઞેય આર્યાવર્ત્તમતઃ પરમ્

સરસ્વતીદૃષદ્વત્યોર્દેવનદ્યોર્યદન્તરમ્ ॥
તં દેવવિહિતં દેશં બ્રહ્માવર્તં પ્રચક્ષતે

યસ્મિન્દેશે ય આચારઃ પારમ્પર્યક્રમાગતઃ ॥
વર્ણાનાં સાન્તરાલાનાં સ સદાચાર ઉચ્યતે

વૈદિકૈઃ કર્મભિઃ પુણ્યૈર્નિષેકાદિર્દ્વિજન્મનામ્ ॥
કાર્યાઃ શરીરસંસ્કારાઃ પાવનાઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ

ગાર્ભૈઃ કૃત્યૈર્જાતકર્મચૌલમૌઞ્જીનિબંધનૈઃ ॥
વૈજિકં ગાર્ભિકં ચૈનો દ્વિજાનામપહન્યતે

સ્વાધ્યાયેન વ્રતૈહોંમૈસ્ત્રૈવિદ્યેનેજ્યયા સુતૈઃ ॥
મહાયજ્ઞૈશ્ચ યજ્ઞૈશ્ચ બ્રાહ્મીયં ક્રિયતે તનુઃ

ગર્ભાષ્ટમેબ્દે કુર્વીત બ્રાહ્મણસ્યોપનાયનમ્ ॥
ગર્ભાદેકદશે રાજ્ઞો ગર્ભાત્તુ દ્વાદશે વિશઃ

આષોડશાદ્બ્રાહ્મણસ્ય સાવિત્રી નાતિવર્તતે॥
આદ્વાવિંશાત્ક્ષત્ત્રબન્ધોરાચતુર્વિજતેર્વિશઃ

અત ઊર્ધ્વં ત્રયોપ્યેતે યથાકાલમસંસ્કૃતાઃ॥
સાવિત્રીપતિતા વ્રાત્યા ભવન્તિ ચ વિગર્હિતાઃ

બ્રહ્મણઃ પ્રણવં કુર્યાદાદાવન્તે ચ સર્વદા॥
સ્રવત્યનોંકૃતં પૂર્વં પરસ્તાચ્ચ વિશીર્યતે

ઇન્દ્રિયાણાં વિચરતાં વિષયેષ્વપહારિષુ ॥
સંશયે યત્નમાતિષ્ઠેદ્વિદ્વાન્યન્તેવ વાજિનામ્

વશીકૃત્વેન્દ્રિયગ્રામં સંયમ્ય ચ મનસ્તથા ॥।
સર્વાન્સંસાધયત્યર્થાનક્ષિણ્વન્યોગતસ્તનુમ્

ન જાતુ કામઃ કામાનામુપભોગેન શામ્યતિ ॥
હવિષા કૃષ્ણવર્ત્મેવ ભૂય એવાભિવર્ધતે

યા દુસ્ત્યજા દુર્મતિભિર્યા ન જીર્યતિ જીર્યતઃ ॥
યાસૌ પ્રાણાન્તિકો રોગસ્તાં તૃષ્ણાં ત્યજતઃ સુખમ્

ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમાત્મનઃ॥
કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભસ્તસ્માદેતત્ત્રયં ત્યજેત્

ઇન્દ્રિયાણાં પ્રસઙ્ગેન દોષમન્વેત્યસંશયમ્ ॥
સંનિયમ્ય તુ તાન્યેવ તતઃ સિદ્ધિં સ ગચ્છતિ

અભિવાદનશીલસ્ય નિત્યં વૃદ્ધોપસેવિનઃ ॥
ચત્વારિ સંપ્રવર્ધન્તે હ્યાયુર્મેધા યશો બલમ્

બ્રાહ્મણં કુશલં પૃચ્છેત્ક્ષત્ત્રબન્ધુમનામયમ્ ॥
વૈશ્યં ક્ષેમં સમાગમ્ય શૂદ્રં ત્વારોગ્યમેવ ચ

વિત્તં બન્ધુર્વયઃ કર્મ વિદ્યા ભવતિ પઞ્ચમી ॥
એતાનિ માન્યસ્થાનાનિ ગરીયો યદ્યદુત્તરમ્

ન હાયનૈર્ન પલિતૈર્ન વિત્તેન ન બન્ધુભિઃ ॥
ઋષયશ્ચક્રિરે ધર્મં યોઽનૂચાનઃ સ નો મહાન્

વિપ્રાણાં જ્ઞાનતો જ્યૈષ્ઠ્યં ક્ષત્રિયાણાં ચ વીર્યતઃ ॥
વૈશ્યાનાં ધાન્યધનતઃ શૂદ્રાણામેવ જન્મતઃ

અહિંસયૈવ ભૂતાનાં કાર્યં શ્રેયોઽનુપાલનમ્ ॥
વાક્ ચૈવ મધુરા હ્યસ્યાઃ પ્રયોજ્યા ધર્મકાંક્ષિણા

યસ્ય વાઽઙ્મનસી શુદ્ધે સમ્યગ્ગુપ્તે ચ સર્વદા ॥
સ વૈ સર્વમવાપ્નોતિ વેદાન્તગમનાત્ફલમ્

વેદમેવ સદાભ્યસ્યેત્તપસ્તપ્તું દ્વિજોત્તમાઃ ॥
વેદાભ્યાસો હિ વિપ્રસ્ય તપઃ પરમિહોચ્યતે

યોઽનધીત્ય દ્વિજો વેદાનન્યત્ર કુરુતે શ્રમમ્ ॥
સ જીવન્નેવ શૂદ્રત્વમાશુ ગચ્છતિ સાન્વયઃ

માતુરગ્રેઽધિજનનં દ્વિતીયં મૌઞ્જિબન્ધનમ્ ॥
તૃતીયં યજ્ઞદીક્ષાયાં દ્વિજસ્ય શ્રુતિચોદનાત્

ન હ્યસ્મિન્સજ્જતે કર્મ કિઞ્ચિદામૌઞ્જિબન્ધનાત ॥
નાભિવ્યાહારયેદ્બ્રહ્મ સ્વધાનિયમનાદૃતે ।

શૂદ્રેણ હિ સમસ્તાવદ્યાવદ્વેદં ન જાનતે ॥
કૃતોપનયનસ્યાસ્ય વ્રતાદેશનમિષ્યતે

ગુરોર્યત્ર પરીવાદો નિન્દા ચાપિ પ્રવર્તતે ॥
કર્ણૌ તત્ર પિધાતવ્યૌ ગન્તવ્યં વા તતોઽન્યતઃ

ખરો ભવેત્પરીવાદી શ્વા વૈ ભવતિ નિન્દકઃ ॥
પરિભોક્તા ક્રિમિર્ભવતિ કીટો ભવતિ મત્સરી

દૂરસ્થો નાર્ચયેદેનં ન ક્રુદ્ધો નાન્તિકે સ્ત્રિયાઃ ॥
એકાસનસ્થો ન ભવેદાપન્નોઽપિ કદાચન

ગોશ્વોષ્ટ્રયાનપ્રાસાદસ્વસ્તરેષુ કટેષુ ચ ॥
નાસીત ગુરુણા સાર્ધં શિલાફલકનૌષુ ચ

ગુરોર્ગુરૌ સન્નિહિતે ગુરુવદ્વૃત્તિમાચરેત્ ॥
અધ્યાપયન્ગુરુસુતો ગુરુવન્માનમર્હતિ

ન કુર્યાદ્ગુરુપુત્રસ્ય પાદયોશ્ચાવનેજનમ ॥
ગુરુવત્પ્રતિપૂજ્યાસ્તુ સવર્ણા ગુરુયોષિતઃ

અસવર્ણાસ્તુ સમ્પૂજ્યાઃ પ્રત્યુત્થાનાભિવાદનૈઃ ॥
અભ્યઞ્જનં સ્થાપનં ચ ગાત્રોત્સાદનમેવ ચ

ગુરુપત્ન્યા ન કાર્યાણિ કેશાનાં ચ પ્રસાધનમ્॥
ગુરુપત્ની ચ યુવતિર્નાભિવાદ્યેહ પાદયોઃ

પૂર્ણા વિંશતિવર્ષેણ ગુણદોષૌ વિજાનતા॥
માત્રા સ્વસ્રા દુહિત્રા વા ન વિવિક્તાસનો ભવેત્

બલવાનિન્દ્રિયગ્રામો વિદ્વાંસમપિ કર્ષતિ ॥
વિપ્રોષ્ય પાદગ્રહણં ત્વન્વહઞ્ચાભિવાદનમ્

ગુરુદારેષુ કુર્વીત સતાં ધર્મમનુસ્મરન્ ॥
સ્ત્રિયો રત્નાન્યથો વિદ્યા ધર્મસ્સત્યં સુભાષિતમ્

શિલ્પાનિ ચાપ્યદુષ્ટાનિ સમાદેયાનિ સર્વતઃ॥
અબ્રાહ્મણાદધ્યયનં ચાપત્કાલે વિધીયતે

અનુવ્રજ્યા ચ શુશ્રૂષા યાવદધ્યયનં ગુરૌ ॥
નાબ્રાહ્મણગુરૌ શિષ્યો વાસમાત્યન્તિકં વસેત્

બ્રાહ્મણે વાનનૂચાને કાઙ્ક્ષન્ગતિમનુત્તમાત્ ॥
પિતૃભિર્માતૃભિર્નાર્યઃ પતિભિર્દેવરૈસ્તથા

ભૂષ્યા ભૂષયિતવ્યાશ્ચ બહુકલ્યાણમીપ્સુભિઃ॥
યત્ર નાર્યસ્તુ પૂજ્યન્તે રમન્તે તત્ર દેવતાઃ

યત્રૈતાસ્તુ ન પૂજ્યન્તે સર્વાસ્તત્રાફલાઃ ક્રિયાઃ ॥
સન્તુષ્ટો ભાર્યયા ભર્તા ભાર્યા ભર્ત્રા તથૈવ ચ

યસ્મિન્નેતત્કુલે નિત્યં કલ્યાણં તત્ર વૈ ધુવમ્ ॥
કુવિવાહૈઃ ક્રિયાલોપૈર્વેદાનધ્યયનેન ચ

કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ બ્રાહ્મણાતિક્રમેણ ચ ॥
શિલ્પેન વ્યવહારેણ શૂદ્રાપુત્રૈશ્ચ કેવલૈઃ

ગોભિરશ્વૈશ્ચ યાનૈશ્ચ કૃષ્યા રાજોપસેવયા ॥
અયાજ્ય યાજનાચ્ચૈવ નાસ્તિક્યેન ચ કર્મણા ॥ 3.233.૧૧૦
કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ યાનિ હીનાનિ મન્ત્રતઃ ॥
મન્ત્રતસ્તુ સમૃદ્ધાનિ કુલાન્યલ્પધનાન્યપિ ॥

કુલસંખ્યાન્તુ ગચ્છન્તિ કર્ષન્તિ ચ મહદ્યશઃ ॥
ઋષયઃ પિતરો દેવા ભૂતાન્યતિથયસ્તથા

આશાસતે કુટુમ્બિભ્યસ્તેભ્યઃ કાર્યં વિજાનતા ॥
સ્વાધ્યાયેનાર્ચયેતર્ષીન્હોમૈર્દેવાન્યથાવિધિ

પિતૄઞ્છ્રાદ્ધેન નૄનન્નૈર્ભૂતાનિ બલિકર્મણા ॥
દદ્યાદહરહઃ શ્રાદ્ધમન્નાદ્યેનોદકેન ચ

પયોમૂલફલૈર્વાપિ પિતૃભ્યઃ પ્રીતિમાહરન્ ॥
એકમપ્યાશયેદ્વિપ્ર પિત્રર્થે પાઞ્ચયજ્ઞિકે

ન ચૈવાત્રાશાયેત્કઞ્ચિદ્વૈશ્વદેવં પ્રતિ દ્વિજમ્ ॥
વૈશ્વદેવસ્ય સિદ્ધસ્ય ગૃહ્યેઽગ્નૌ વિધિપૂર્વકમ્

સ્વસૂત્રવિહિતં કુર્યાદ્વૈશ્વદેવમતન્દ્રિતઃ ॥
પ્રણીતે વાપ્રાણીતે વા હુતોત્સૃષ્ટે જલેઽપિ વા

વૈશ્વદેવં ધ્રુવં કાર્યં બ્રાહ્મણેન વિપશ્ચિતા ॥
પરં સ્થાનમવાપ્નોતિ કૃત્વૈવં સતતં ગૃહી ॥
ભોજયેદતિથિં પશ્ચાદ્ભિક્ષાં દદ્યાચ્ચ ભિક્ષવે

યત્પુણ્યફલમાપ્નોતિ ગાં દત્ત્વા વિધિવદ્ગુરૌ ॥
તત્પુણ્યફલમાપ્નોતિ ભિક્ષાં દત્ત્વા યથાર્ચિતામ્

વિદ્યાતપઃસમૃદ્ધેષુ હુતં વિપ્રમુખાગ્નિષુ ॥
નિસ્તારયતિ દુર્ગેષુ ભવત્યક્ષયમેવ ચ

સંપ્રાપ્તાય ત્વતિથયે પ્રદદ્યાદાસનોદકમ્ ॥
અન્નં ચૈવ યથાશક્તિ સત્કૃત્ય વિધિપૂર્વકમ્

શિલાન્યપ્યુઞ્છતો નિત્યં પઞ્ચાગ્નીનપિ જુહ્વતઃ ॥
સર્વં સુકૃતમાદત્તે બ્રાહ્મણોઽનર્ચિતો વસન્

તૃણાનિ ભૂમિરુદકં વાક્ ચતુર્થી ચ સૂનૃતા ॥
એતાન્યપિ સતાં ગેહે નોચ્છિદ્યંતે કદાચન

એકરાત્રન્તુ નિવસન્નતિથિર્બ્રાહ્મણઃ સ્મૃતઃ ॥
નૈકગ્રામીણમતિથિં વિપ્રં સાઙ્ગતિકં તથા

ઉપાસતે યે ગૃહસ્થાઃ પરપાકમબુદ્ધયઃ ॥
તેન તે પ્રેત્ય પશુતાં વ્રજન્ત્યન્નાદ્યદાયિનામ્ ॥

અપ્રીણન્યોતિથિઃ સાયં સૂર્યાન્તે ગૃહમેધિના ॥
કાલે પ્રાપ્તસ્ત્વકાલે વા નાસ્યાનશ્નન્ગૃહે વસેત

ન વૈ સ્વયં તદશ્નીયાદતિથિં યન્ન ભોજયેત્ ॥
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સ્વર્ગ્યઞ્ચાતિથિપૂજનમ્

વૈશ્વદેવે તુ નિર્વૃત્તે યદ્યન્યોઽતિથિરાવ્રજેત્ ॥
તથા ચાન્નં યથાશક્તિ પ્રદદ્યાચ્ચ બલિં હરેત્

ન ભોજનાર્થે સ્વે વિપ્રઃ કુલગોત્રે નિવેદયેત્ ॥
ભોજનાર્થે તુ શંસન્વા વાન્તાશીત્યુચ્યતે બુધૈઃ

યદિ ત્વતિથિધર્મેણ ક્ષત્ત્રિયો ગૃહમાવ્રજેત્ ॥
ભુક્તવત્સુ ચ વિપ્રેષુ કામં તમપિ પૂજયેત્

વૈશ્યશૂદ્રાવપિ પ્રાપ્તૌ કુટુમ્બે ઽતિથિધર્મિણૌ ॥
ભોજયેત્સહ ભૃત્યૈસ્તાનાનૃશંસ્યં પ્રયોજયન્

સખ્યાદીન્ભાર્યયા સાર્ધં ભોજયેદ્ગૃહમાગતાન્ ॥
પતિતશ્વપચેભ્યસ્તુ શ્વભ્યસ્તુ ભુવિ નિર્વપેત્

સુવાસિનીઃ કુમારાંશ્ચ રોગિણો ગર્ભિણીસ્તથા ॥
અતિથિભ્યોઽગ્ર એવૈનાન્ભોજયેદવિચારયન્

અદત્ત્વા તુ ય એતેભ્યઃ પૂર્વં ભુંક્તે વિચક્ષણઃ ॥
સ ભુઞ્જાનો ન જાનાતિ શ્વગૃદ્ધૈર્જગ્ધમાત્મનઃ

ભુક્તવત્સુ તુ વિપ્રેષુ સ્વેષુ ભૃત્યેષુ ચૈવ હિ ॥
ભુઞ્જીયાતાં તતઃ પશ્ચાદવશિષ્ટં તુ દમ્પતી

ગૃહસ્થૈર્ધાર્યતે વિપ્રાસ્તૈર્લોક્યં સચરાચરમ્ ॥
પાકઃ કાર્યો ગૃહસ્થેન ભૂતોદ્ધરણકામ્યયા

અઘં સ કેવલં ભુંક્તે યઃ પચત્યાત્મકારણાત્॥
વિઘસાશી ભવેન્નિત્યં નિત્યં ચામૃતભોજનઃ

વિઘસં ભુક્તશેષં તુ યજ્ઞશેષં તથામૃતમ્ ॥
રાજર્ષિસ્નાતકાચાર્યપ્રિયશ્વશુરમાતુલાન્

અર્હયેન્મધુપર્કેણ પરિસંવત્સરોષિતાન્ ॥
દ્વૌ કાલૌ ગૃહિણઃ પાકો વૈશ્વદેવશ્ચ કીર્ત્યતે

વેદોદિતં સ્વકં કર્મ નિત્યં કુર્યાદતંદ્રિતઃ ॥
સર્વાન્સમુત્સૃજેદર્થાસ્વાન્ધ્યાયસ્ય વિરોધિનઃ

બુદ્ધિવૃદ્ધિકરાણ્યાશુ ધન્યાનિ ચ હિતાનિ ચ ॥
નિત્યં શાસ્ત્રાણ્યવેક્ષેત નિગમાંશ્ચૈવ વૈદિકાન્

ઋષિયજ્ઞં દેવયજ્ઞં ભૂતયજ્ઞં તથૈવ ચ ॥
નૃયજ્ઞં પિતૃયજ્ઞં ચ પઞ્ચયજ્ઞાન્ન હાપયેત્

અગ્નિહોત્રં ચ જુહુયાદાદ્યંતે દ્યુનિશોઃ સદા ॥
દર્શેન ચાર્ધમાસાંતે પૌર્ણમાસે તથૈવ ચ

તયોઃ કાલઃ સ્મૃતઃ ક્ષીણે પૂર્ણે ચ શશલક્ષણે ॥
પશુનાપ્યાયનાન્તે ચ માસાન્તે સૌમિકૈર્મખૈઃ

નાનિષ્ટ્વા નવસસ્યેષ્ટ્યા પશુના વાગ્નિમાન્દ્વિજઃ॥
નવાન્નમદ્યાન્માસં વા દીર્ઘમાયુર્જિજીવિષુઃ

નવેનાનર્ચિતો હ્યસ્ય પશુહવ્યેન ચાગ્નયઃ॥
પ્રાણાનેવાત્તુમિચ્છન્તિ નવાન્નામિષગર્દ્ધિનઃ

આસનાશનશય્યાભિરદ્ભિર્મૂલફલેન વા॥
નાસ્ય કશ્ચિદ્વસેદ્ગેહે શક્તિતો ઽનર્ચિતોઽતિથિઃ

પાષણ્ડિનો વિકર્મસ્થાન્વૈડાલવ્રતિકાઞ્શઠાન્॥
હૈતુકાન્બકવૃત્તીંશ્ચ વાઙ્માત્રેણાપિ નાર્ચયેત્

ન દાનં યશસે દદ્યાન્નો ભયાન્નોપકારિણે ॥
ન નૃત્તગીતશીલેભ્યો હાસકેભ્યશ્ચ ધાર્મિકઃ

વેદવિદ્યાવ્રતસ્નાતાઞ્શ્રોત્રિયાન્ગૃહમેધિનઃ ॥
પૂજયેદ્ધવ્યકવ્યેષુ વિપરીતાઁસ્તુ વર્જયેત્

શક્તિતો યજમાનસ્ય દાતવ્યો ગૃહમેધિનઃ ॥
સંવિભાગશ્ચ ભૂતેભ્યઃ કર્તવ્યોઽનુપરોધતઃ

રાજતો ધનમન્વિચ્છેત્સંસીદન્સ્નાતકઃ ક્ષુધા ॥
યાજ્યાન્તેવાસિનો વાપિ ન ત્વન્યત ઇતિ સ્થિતિઃ

ન જીર્ણમલવદ્વાસા ભવેચ્ચ વિભવે સતિ ॥
સ્વાધ્યાયે નિત્યયુક્તઃ સ્યાન્નિત્યમાત્મહિતેષુ ચ

વૈણવીં ધારયેદ્યષ્ટિં સોદકં ચ કમણ્ડલુમ્ ॥
યજ્ઞોપવીતં વેદં ચ શુભે રૌક્મે ચ કુણ્ડલે

શુક્લવાસા ભવેન્નિત્યં પરિમૃષ્ટપરિચ્છદઃ ॥
ન ચૈવ પ્રલિખેદ્ભૂમિં નાત્મનોપહરેત્સ્રજમ્

નાપ્સુ મૂત્રં પુરીષં વા ષ્ઠીવનં વા સમુત્સૃજેત્ ॥
અમેધ્યલિપ્તમન્યદ્વા લોહિતં વા વિષાણિ વા

એતાન્યેવ તથા વહ્નૌ નિક્ષિપેન્નૈવ ચ દ્વિજઃ ॥
નૈકઃ શૂન્યગૃહે સ્વપ્યાચ્છયાનં નૈવ બોધયેત્

ન દિવીન્દ્રાયુધં દૃષ્ટ્વા કસ્યચિદ્દર્શયેદ્બુધઃ ॥
ન શૂદ્રરાજ્યે નિવસેન્નાધાર્મિકજનાવૃતે

ન પાષણ્ડિજનાકીર્ણે નોપસૃષ્ટે ન પર્વતે ॥
વૈદ્યસાંવત્સરૈર્હીને તથા પ્રબલનાયકે

ન કુર્વીત વૃથા ચેષ્ટાં ન વાર્યઞ્જલિના પિબેત્ ॥
નોત્સઙ્ગે ભક્ષયેદ્ભક્ષ્યાન્ન જાતુ સ્યાત્કુતૂહલી

ન નૃત્યેદથ વા ગાયેદ્વાદિત્રાણિ ન વાદયેત્ ॥
નાસ્ફોટયેન્ન ચ ક્ષ્વેડેન્ન ચ રક્તાં વિરાગયેત્

ન પાદૌ ધાવયેત્કાંસ્યે ન ચ પાદૌ પ્રતાપયેત્ ॥
ન ચ્છિન્દ્યાન્નખરોમાણિ દન્તૈર્નોત્પાટયેન્નખાન્

પાદયોર્નૈવ કુર્વીત દર્ભેષુ પરિમાર્જનમ્ ॥
પાલાશમાસનં વર્જ્યં પાદુકે દન્તધાવનમ્

ન કર્મવિફલં કુર્યાદાયત્યાં વા સુખોદયમ્ ॥
ન વિગર્હ્યકથાઃ કુર્યાદ્બહિર્માલ્યં ન ધારયેત્

અદ્વારેણ ન ચાતીયાદ્ગ્રામં વા વેશ્મ ચૈવ વા॥
રાત્રૌ ચ વૃક્ષમૂલાનિ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

આર્દ્રપાદસ્તુ ભુઞ્જીત નાર્દ્રપાદસ્તુ સંવિ શેત ॥
ન શૂદ્રાય મતિં દદ્યાન્નોચ્છિષ્ટં ન હવિષ્કૃતમ્

ન ચાસ્યોપદિશેદ્ધર્મં ન ચાસ્ય વ્રતમાદિશેત્ ॥
ન રાજ્ઞઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાલ્લુબ્ધસ્યોચ્છાસ્ત્રવર્તિનઃ

નરકાણિ ચ સર્વાણિ દદ્યાદ્રાજપ્રતિગ્રહઃ ॥
દશસૂનાસમશ્ચક્રી દશચક્રસમો ધ્વજી

દશધ્વજસમા વેશ્યા દશવેશ્યાસમો નૃપઃ ॥
એતદ્વિજ્ઞાય વૈ રાજ્ઞાં ન પ્રગૃહ્ણન્તિ સાધવઃ

ઉપાકર્મણિ ચોત્સર્ગે ત્રિરાત્રં ન પઠેદ્ દ્વિજઃ ॥
વેદાઙ્ગાનિ પઠેત્કૃષ્ણે શુક્લે વેદમતન્દ્રિતઃ ॥

નાવિસ્પષ્ટમધીયીત ન શૂદ્રજનસન્નિધૌ॥
ન નિશાન્તે પરિશ્રાન્તો બ્રહ્માધીત્ય પુનઃ સ્વપેત્

સાયં નિશીથે નાધ્યયનં વાદિત્રે ન ચ વાદ્યતિ॥
અતિથિઞ્ચાનનુજ્ઞાપ્ય મારુતે વાતિ વા ભૃશમ્

પશુમણ્ડૂકમાર્જારશ્વસર્પનકુલાદિભિઃ॥
કૃતેઽન્તરાલગમને રુધિરે ચ તથા સ્રુતે

દ્વાવેતૌ વર્જયેન્નિત્યમનધ્યાયૌ દ્વિજોત્તમઃ ॥
સ્વાધ્યાયભૂમિં ચાશુદ્ધાં ચાત્માનમશુચિં દ્વિજાઃ

દેવતાનાં ગુરો રાજ્ઞઃ સ્નાતકાચાર્યયોસ્તથા॥
નાક્રમેત્કામતશ્છાયાં બભ્રુણો દીક્ષિતસ્ય ચ

નાત્માનમવમન્યેત પૂર્વાભિરસમૃદ્ધિભિઃ॥
આમૃત્યોઃ શ્રિયમન્વિચ્છેન્ન તાં મન્યેત દુર્લભામ્

સત્યં બ્રૂયાત્પ્રિયં બ્રૂયાન્ન બ્રૂયાત્સત્યમપ્રિયમ્ ॥
પ્રિયં ચ નાનૃતં બ્રૂયાદેષ ધર્મઃ સનાતનઃ

ભદ્રં ભદ્રમિતિ બ્રૂયાદ્ભદ્રમિત્યેવ વા વદેત્ ॥
શુષ્કવૈરં વિવાદં ચ ન કુર્યાત્કેનચિત્સહ

અનાતુરઃ સ્વાનિ ખાનિ ન સ્પૃશેદનિમિત્તતઃ ॥
ગણાન્નં ગણિકાન્નં ચ સૂતકાન્નં ચ વર્જયેત્ ॥
સર્વં પરવશં દુઃખં સર્વમાત્મવશં સુખમ્

સાવિત્રશાન્તિહોમાંશ્ચ કુર્યાત્સર્વત્ર નિત્યશઃ ॥
પિતૃંશ્ચૈવાષ્ટકાસ્વર્ચેન્નિત્યમન્વષ્ટકાસુ ચ

મઙ્ગલાચારયુક્તાનાં નિત્યઞ્ચ પ્રયતાત્મનામ્ ॥
જપતાં જુહ્વતાં ચૈવ વિનિપાતો ન વિદ્યતે

ન પાદપાણિચપલો ન નેત્રચપલો દ્વિજઃ ॥
ન સ્યાદ્વાક્ચ પલશ્ચૈવ ન પરદ્રોહકર્મધીઃ

યેનાસ્ય પિતરો યાતા યેન યાતાઃ પિતામહાઃ ॥
તેન યાયાત્સતાં માર્ગં તેન ગચ્છન્ન રિષ્યતે

ઋત્વિક્પુરોહિતાચાર્યમાતુલાતિથિસંશ્રિતૈઃ ॥
બાલવૃદ્ધાતુરૈર્વૈદ્યૈર્જ્ઞાતિસમ્બન્ધિબાન્ધવૈઃ

માતાપિતૃભ્યાં જામીભિર્ભ્રાત્રા પુત્રેણ ભાર્યયા ॥
દુહિત્રા દાસવર્ગેણ વિવાદં ન સમાચરેત્

એતૈર્વિવાદં સન્ત્યજ્ય સર્વાંલ્લોકાઞ્જયેદ્ ગૃહી ॥
તસ્માદેતૈરધિક્ષિપ્તઃ સહેતાસંજ્વરં સદા

પ્રતિગ્રહણસમર્થોઽપિ પ્રસંગં તત્ર વર્જયેત્ ॥
પ્રતિગ્રહેણ વિપ્રાણાં બ્રાહ્મં તેજો વિનશ્યતિ

ન ચ દ્રવ્યમવિજ્ઞાય વિધિં ધર્મ્યં પ્રતિગ્રહે ॥
પ્રાજ્ઞઃ પ્રતિગ્રહં કુર્યાદવસીદન્નપિ ક્ષુધા

અતપાસ્ત્વનધીયાનઃ પ્રતિગ્રહરુચિર્દ્વિજઃ ॥
અમ્ભસ્ય સંપ્લવેનૈવ સહ તૈનૈવ મજ્જતિ

તસ્માન્ન વિદ્વાન્ગૃહ્ણીયાદ્યસ્માત્તસ્માત્પ્રતિગ્રહમ્ ॥
અલ્પકેનાપ્યવિદ્વાંસ્તુ પઙ્કે ગૌરિવ સીદતિ

પ્રતિગ્રહસમર્થોઽપિ નાદત્તે યઃ પ્રતિગ્રહમ્ ॥
યે લોકા દાનશીલાનાં સ તાનાપ્નોતિ શાશ્વતાન્

ગુરૂન્ભૃત્યાનુજ્જિહીષુરર્ચિષ્યન્દેવતાતિથીન્ ॥
સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્ન તુ તૃપ્યેત્સ્વયં તતઃ

ગુરુષ્વભ્યવતીતેષુ વિના વાતૈર્ગૃહે વસન્ ॥
આત્મનો વૃત્તિમન્વિચ્છન્ગૃહ્ણીયાત્સાધુતઃ સદા

ધર્મધ્વજોઽથ વા લુબ્ધશ્છદ્મસ્થો લોકનિન્દકઃ ॥
વૈડાલવ્રતિકો જ્ઞેયો હિંસ્રઃ સર્વાતિસાધકઃ

અધોદૃષ્ટિર્નૈકૃતિકઃ સ્વાર્થસાધનતત્પરઃ ॥
શઠો મિથ્યાવિનીતશ્ચ બકવ્રતચરો દ્વિજઃ

યે બકવ્રતિનો વિપ્રા યે ચ માર્જારલિઙ્ગિનઃ ॥
તે પતન્ત્યન્ધતામિસ્રં સહ પાપેન કર્મણા

ન ધર્મસ્યાપદેશેન પાપં કૃત્વા વ્રતં ચરેત્ ॥
વ્રતેન પાપં પ્રચ્છાદ્ય કુર્વન્સ્ત્રીશૂદ્રદમ્ભનમ ॥
પ્રેત્યેહ તાદૃશો વિપ્રો ગૃહ્યતે બ્રહ્મવાદિભિઃ

છદ્મના ચરિતં તચ્ચ વ્રતં રક્ષાંસિ ગચ્છતિ ॥
અલિઙ્ગો લિઙ્ગિવેશેન યો વૃત્તિમુપજીવતિ

સ લિઙ્ગિનાં હરત્યેનસ્તિર્યગ્યોનૌ ચ જાયતે ॥
પરકીયનિપાનેષુ ન સ્નાયાદ્ધિ કદાચન ॥
નિપાનકર્તુઃ સ્નાત્વા તુ દુષ્કૃતાંશેન લિપ્યતે

યાનં શય્યાસનં વસ્ત્રં કૂપોદ્યાનગૃહાણિ તુ॥
અદત્તાન્યુપભુઞ્જાનો હ્યેનસઃ સ્યાત્તુરીયભાક્

યમાન્સેવેત સતતં ન નિત્યં નિયમાન્બુધઃ ॥
યમાન્સંત્યજ્ય કુર્વાણો નિયમાન્કેવલાન્ભજન્

શૌચમિજ્યા તપો દાનં સ્વાધ્યાયોપસ્થનિગ્રહઃ ॥
વ્રતોપવાસો મૌનં ચ સ્નાનં ચ નિયમા દશ

આનૃશંસ્યં ક્ષમા સત્યમહિંસા ચ દમઃ સ્પૃહા ॥
ધ્યાનં પ્રસાદો માધુર્યં ચાર્જવં ચ યમા દશ

નાશ્રોત્રિયતતે યજ્ઞે ગ્રામયાજિહુતે તથા ॥
સ્ત્રિયા ક્લીબેન ચ હુતે ભુઞ્જીયાદ્બ્રાહ્મણઃ ક્વચિત્

યજ્ઞોઽનૃતેન ક્ષરતિ તપઃ ક્ષરતિ વિસ્મયાત્

આયુર્વિપ્રાપવાદેન દાનં ચ પરિકીર્ત્તનાત્ ॥
ધર્મં શનૈઃ સઞ્ચિનુયાદ્વલ્મીકમિવ પુત્તિકાઃ

પરલોકસહાયાર્થં પરપીડાં વિવર્જયેત્ ॥
ઉત્તમૈરુત્તમૈર્નિઽત્યં સમ્બન્ધાનાચરેત્સહ

નિનીષુઃ કુલમુત્કર્ષમધમાનધમાઁસ્ત્યજેત્ ॥
એધોદકં મૂલફલમન્નમભ્યુદ્ધૃતં ચ યત્

સર્વતઃ પ્રતિગૃહ્ણીયાન્મધ્વથાભયદક્ષિણામ્ ॥
આહૃત્યાભ્યુદ્યતાં ભિક્ષાં ગૃહ્ણીયાદપ્રચોદિતામ્ ॥
અન્યત્ર કુલટાષણ્ઢપતિતસ્તેનવિદ્વિષઃ

શય્યાં ગૃહાઞ્શુભાન્ગન્ધાનાપઃ પુષ્પમણીર્દધિ ॥
ધાના મત્સ્યાઃ પયો માંસં શાકં ચૈવ તુ નિર્ણુદેત

યોઽન્યથાસન્તમાત્માનમન્યથા સત્સુ ભાષતે ॥
કિં તેન ન કૃતં પાપં ચૌરેણાત્માપહારિણા

વાચ્યર્થા નિયતાસ્સર્વે વાઙ્મૂલા વાગ્વિનિસ્સૃતાઃ ॥
તાં તુ યઃ સ્તેનયેદ્વાચં સ સર્વસ્તેયકૃન્નરઃ ॥

સન્તાનિકં યક્ષ્યમાણમધ્વગં સર્વવેદગમ્ ॥
ગુર્વર્થં પિતૃમાત્રર્થં સ્વાધ્યાયાર્થમતાપિનઃ

ન ચૈતાન્સ્નાતકાન્વિન્દ્યાદ્બ્રાહ્મણાન્ધર્મભૈક્ષુકાન્ ॥
નિઃસ્વેભ્યો દેયમેતેભ્યો દાનં વિદ્યા વિશેષતઃ

એતેભ્યો હિ દ્વિજાગ્રેભ્યો દેયમન્નં સદક્ષિણમ્ ॥
ઇતરેભ્યો બહિર્વેદ્યાં કૃતાન્નં દેયમુચ્યતે

કૃતદારોઽપરાન્દારાન્ભિક્ષિત્વા યોઽધિગચ્છતિ ॥
રતિમાત્રં ફલં તસ્ય દ્રવ્યદાતુસ્તુ સન્તતિઃ

યસ્ય ત્રૈવાર્ષિકં ભક્તં પર્યાપ્તં ભૃત્યવૃત્તયે ॥
અધિકં વાપિ વિદ્યેત સ સોમં પાતુમર્હતિ

અતઃ સ્વલ્પીયસિ દ્રવ્યે યઃ સોમં પિબતિ દ્વિજઃ ॥
સ પીતસોમપૂર્વોઽપિ તસ્ય નાપ્નોતિ તત્ફલમ્

સક્તઃ પરજને દાતા સ્વજને દુઃખજીવિનિ ॥
મધ્વાપીતૌ વિષાસ્વાદઃ સ ધર્મપ્રતિરૂપકઃ

ભૃત્યાનામુપરોધેન યઃ કરોત્યૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ॥
તદ્ભવત્યમુખોદર્કં જીવતોઽસ્ય મૃતસ્ય વા

ન યજ્ઞાર્થે દ્વિજઃ શૂદ્રાદ્ભિક્ષાં લિપ્સેત ધર્મવિત્ ॥
યજમાનો હિ ભિક્ષિત્વા ચણ્ડાલઃ પ્રેત્ય જાયતે

યજ્ઞાર્થમર્થં ભિક્ષિત્વા યો ન સર્વં પ્રયચ્છતિ ॥
સ યાતિ ભાસતાં વિપ્રઃ કાકતાં વા શતં સમાઃ

દેવસ્વં બ્રાહ્મણસ્વં ચ યો લોભાન્નોપજીવતિ ॥
સ પાપાત્મા પરે લોકે ગૃદ્ધ્રોચ્છિષ્ટેન જીવતિ

ઇષ્ટિં વૈશ્વાનરીં વિપ્રો નિર્વપેદબ્દપર્યયે ॥
કૃતાનાં પશુસોમાનાં નિષ્કૃત્યર્થમસમ્ભવે

આપત્કલ્પેન યો ધર્મં કુરુતેઽનાપદિ દ્વિજઃ ॥
સમાપ્નોતિ ફલં તસ્ય પરત્રેતિ વિચારિતમ્

પ્રભુઃ પ્રથમકલ્પસ્ય યોઽનુકલ્પેષુ વર્તતે ॥
ધર્મેણ યોગં નાપ્નોતિ નરકં ચૈવ ગચ્છતિ

ક્ષત્ત્રિયો બાહુવીર્યેણ તરેદાપદમાત્મનઃ ॥
ધનેન વૈશ્યશૂદ્રૌ તુ જપહોમૈર્દ્વિજાતયઃ

ન વૈ કન્યા ન યુવતિર્નાલ્પવિદ્યો ન બાલિશઃ ॥
હોતા સ્યાદગ્નિહોત્રેષુ નાર્તો નાસંસ્કૃતસ્તથા

પ્રાજાપત્યમદત્ત્વાશ્વમગ્ન્યાધેયસ્ય દક્ષિણામ્ ॥
અનાહિતાગ્નિર્ભવતિ બ્રાહ્મણો વિભવે સતિ

પુણ્યાન્યન્યાનિ કુર્વીત શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
ન ત્વલ્પદક્ષિણૈર્યજ્ઞૈર્યજેતેહ કથંચન

હન્ત્યલ્પદક્ષિણો યજ્ઞસ્તસ્માન્નાલ્પધનો યજેત્ ॥
બાલાતપં ન સેવેત ન દિવા મૈથુનં વ્રજેત્

પ્રાયશ્ચિત્તીયતાં પ્રાપ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં સમાચરેત્ ॥
માતુઃ સ્વસારં વા પુત્રીં પરભાર્યાં પ્રકીર્તયેત્

નદીં તરેન્ન બાહુભ્યાં વર્જયેત્કૂપલઙ્ઘનમ્ ॥
યથાકથંચિન્નોદીક્ષેદાદિત્યં તેજસાં નિધિમ્

ન ક્રુદ્ધસ્ય ગુરોર્વક્ત્રં નૈવાદર્શમમાર્જિતમ્ ॥
સ્નાનભોજનપાનાનિ વાહેભ્યો નાચરેત્પુનઃ

યત્નેન બિભ્રિયાદ્દારાન્વાગ્મિનોઽકૃપણાન્દ્વિજાન્

બદ્ધઙ્ગવાદિકં યસ્તુ યવસેનોદકેન ચ॥
પ્રતિજાગર્તિ નો વિપ્રઃ સ યાતિ નરકં મહત્ ॥

નારોહેદ્વિષમં શૈલં નાવં સંશયિતાંસ્તરૂન્ ॥
ન પાતયેત લોષ્ટેન ન કાષ્ઠેન ફલં દ્રુમાત્

શિરઃસ્નાતસ્તુ તૈલેન નાઙ્ગં કિઞ્ચિદપિ સ્પૃશેત્ ॥
વહેન્ન ભારં શિરસા યુગપન્નાગ્નિવારિણી

ન તોયં પ્રક્ષિપેદ્વહ્નૌ વહ્નિં તોયે તથૈવ ચ ॥
વર્જયેદતિસૌહાર્દં ભોજ્યાન્નસ્ય ચ કુત્સનમ્

રાજદ્વિષ્ટં ગણદ્વિષ્ટં લોકદ્વિષ્ટં વિવર્જયેત્ ॥
સાયં પ્રાતશ્ચ વિદુષાં શૃણુયાત્પુષ્કલા ગિરઃ

સંસ્કૃતં પાયસં નિત્યં યવાગ્વાં કૃસરં વદેત્ ॥
શ્મશ્રુકર્મણિ ચાયુષ્યં જીવિતેન તથા કૃતિઃ

વ્યાધિતાનાં તુ સર્વેષામાયુષઃ પ્રતિનન્દનમ્ ॥
શ્રાન્તસ્ય વિશ્રમશ્ચેતિ ચાઢ્યતાં સીરિણસ્તથા

આસીનસ્ય સુખં ચાપિ પુણ્યાહમપિ ગચ્છતઃ ॥
દેવકર્મપ્રવૃત્તસ્ય પ્રાસાદં પરિકીર્તયેત્

ન જાતુ ત્વમિતિ બ્રૂયાદાપન્નોપિ મહત્તરમ્ ॥
ત્વંકારો વા વધો વેતિ વિદ્વત્સુ ન વિશિષ્યતે

અવરાણાં સમાનાનાં શિષ્યાણાઞ્ચૈતદિષ્યતે ॥
એક એવ ચરેદ્ધર્મં ન ધર્મધ્વજિકો ભવેત્

અર્ચેદ્દેવાન્ન દમ્ભેન સેવેતામાયયા ગુરૂન્ ॥
નિધિં વિદધ્યાત્પારક્યં યત્રાર્થઃ શબ્દવાનિતિ

કર્મ વૈ સફલં કૃત્વા ગુરૂણાં પ્રતિપાદયેત્ ॥
વૃદ્ધાન્નાતિ વદેજ્જાતુ ન તુ સમ્પ્રેષયેત્ક્વચિત્

ન વેગિતોઽન્યકાર્યઃ સ્યાન્નાદિત્વાન્નાનિ કુત્સયેત્॥
મુક્તકેશો ન ગચ્છેત્તુ સ્વપ્નાહારસભાસ્ત્રિયઃ

પાણિનાલભ્ય નિષ્ક્રામેદ્રત્નપૂજ્યાજ્યમણ્ડલમ્ ॥
પ્રદક્ષિણન્તુ કુર્વીત મંગલ્યં સર્વદા યતિઃ

સૂનાઞ્ચ બન્ધનાગારં નૃપનૃત્યગૃહે તથા ॥
અન્તઃ પુરં ચ ઋષયો દૂરતઃ પરિવર્જયેત્

ત્રિઃ પક્ષસ્ય કૃતશ્મશ્રુર્નખલોમાનિ કલ્પયેત્ ॥
ન પ્રતિસ્ફાલયેદમ્બુ પાણિના ચરણેન વા

નાસંવૃતમુખઃ કુર્યાત્ક્ષુતમંગવિજૃમ્ભણમ્ ॥
નાદ્વારેણ સુહૃદ્વેશ્મ ન દ્વારેણ રિપોર્વિશેત્

ન સર્પશસ્ત્રૈઃ ક્રીડેત્તુ નદીવેગં વિવર્જયેત્ ॥
વિદ્યાત્પ્રતિક્ષણં મૃત્યોરયથાતથચેષ્ટિતમ્

આહરેજ્જ્ઞાનમર્થાંશ્ચ નરો હ્યમરવત્સદા ॥
કેશૈરિવ ગૃહીતસ્તુ મૃત્યુના ધર્મમાચરેત્

પ્રવિશેજ્જનસંબાધં તથાતિગહનં ન ચ ॥
હેમ નાસંસ્કૃતં ધાર્યં નિશિ લોષ્ટં ન ચ ક્ષિપેત્

આદૌ પઙ્ક્ત્યાં ન ચાશ્નીયાદ્વર્જયેદ્ભૂમિતાડનમ્॥
વર્જયેચ્છાત્રશબલં દિવા નિદ્રાં તથૈવ ચ

કામઃ ક્રોધો ભયો હર્ષં લોભો દર્પસ્તથૈવ ચ ॥
રિપવઃ ષડ્ વિજેતવ્યા પુરુષેણ વિપશ્ચિતા

અરિષડ્વર્ગસંન્યાસાત્કુર્યાદિન્દ્રિયનિગ્રહમ ॥
યોગક્ષેમં સદોત્થાનાત્પ્રજ્ઞાં વૃદ્ધોપસેવનાત્

પ્રશ્રયેણ જયેન્માનં દૈન્યં દૃષ્ટાંત સંશ્રયાત્ ॥
અક્રોધેન જયેત્ક્રોધં વિનયેન ત્વનાર્યતામ્

શીઘ્રત્વાદ્ધસ્તપાદં ચ વાચમુચ્ચારણાજ્જયેત્ ॥
અજ્ઞાનં જ્ઞાનસંયોગાત્કામં કામાંગવર્જનાત્

ધર્મિષ્ઠૈરાગમૈર્લોભં ક્રોધં મૈત્ર્યાદ્વિવર્જયેત્ ॥
કારુણ્યેન જયેન્માનં કાલં કાર્યોપપત્તિભિઃ

આત્માનં સુખદુઃખાદ્યં ત્વનભિજ્ઞાય યોજયેત્ ॥
ધૃત્યા શિશ્નોદરં રક્ષેત્પાણિપાદં ચ ચક્ષુષા

ચક્ષુઃશ્રોત્રે ચ મનસા મનો વાચં ચ કર્મણા ॥
દેશ કાલાનુબન્ધાર્થં ધર્માણામવિરોધિ યત્

તત્તત્સુખં નિષેવેત નાકસ્માન્નિઃસુખી ભવેત્ ॥
રૂપસંદર્શનશ્રવ્યરસગન્ધાન્સદા જયેત્

વસન્નપિ સદોમધ્યે હ્યસક્તો મનસા ભવેત્ ॥
પરેષાન્તત્ર સંદધ્યાત્પ્રતિકૂલં યદાત્મનઃ

કૃચ્છ્રેષ્વપિ ન તત્કુર્યાત્સાધૂનાં યદસમ્મતમ્ ॥
જીર્ણાશી ચ મિતાશી ચ હિતાશી ચ તથા ભવેત્

શસ્યતે યૈર્ગુણૈરન્યૈર્યેરન્યૈરર્જિતં યશઃ ॥
ઉઞ્છવૃત્તિર્ભવત્યેવ વિપરીતમતસ્ત્યજેત્

સુકારુણિકમાત્માનં ખ્યાપયેન્નાપિ નિર્ઘૃણમ્ ॥
દેશકાલૌ ચ શક્તિં ચ જનતાઞ્ચાવલોકયેત્

ન મૃદુઃ સ્યાન્ન ચ ક્રૂરો હ્યુભાવેવ સમાશ્રયેત્ ॥
મૃદુર્ભવત્યવજ્ઞાતઃ તીક્ષ્ણાદુદ્વિજતે જનઃ

અનાલક્ષિતચિત્તઃ સ્યાન્નૈકાન્તે કિઞ્ચિદાચરેત્ ॥
વિદ્યાત્પરસ્ય રન્ધ્રાણિ સ્વરંધ્રં છાદયેત્પુનઃ

ગૂહેત્કૂર્મ ઇવાઙ્ગાનિ રક્ષેદાત્માનમાત્મના ॥
વાગાદીનિ સહાયાનિ કૃત્વા પ્રજ્ઞાં ચ મન્ત્રિણમ્

ધર્મકામસમૃદ્ધ્યર્થં દાસાદ્યર્થઃ પુમાન્ભવેત્ ॥
અર્થાનર્થૌ સમાસાદ્ય હર્ષદૈન્યે વિવર્જયેત્

દુઃખે દુઃખાધિકાન્પશ્યેત્સુખે પશ્યેત્સુખાધિકાન ॥
નત્વેવં મૂઢવદ્દધ્યાદાત્માનં સુખદુઃખયોઃ

હર્ષસ્થાનસહસ્રાણિ શોકસ્થાનશતાનિ ચ ॥
દિવસેદિવસે મૂઢમાવિશન્તિ ન પણ્ડિતમ્

ન તત્કુર્વીત યસ્યાન્તે હર્ષોપાલમ્ભમાપ્નુયાત્ ॥
અજ્ઞાનપ્રભવો મોહસ્તસ્માદ્રાગઃ પ્રવર્તતે

રાગાદ્વેષસ્તતઃ ક્રોધઃ ક્રોધાન્માનોઽભિજાયતે ॥
માનાદપાર્થકં કર્મ કર્મતોઽશુભલક્ષણમ્

જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખશોકપ્રવર્ત્તનમ્ ॥
અપ્રમાદો વૃદ્ધસેવા તત્પ્રજ્ઞામૂલમિષ્યતે

જ્ઞાનાદ્ધર્મઃ સુખં ધર્માન્નિઃશ્રેયોઽભ્યુદયાત્મકમ્ ॥
ઇષ્ટેન્દ્રિયાર્થસંયોગો ભવેદુદયલક્ષણમ્

નારુન્તુદઃ સ્યાદનૃશંસવાદી નહીનતઃ પરમભ્યાદદીત ॥
યયાસ્ય વાચા પર ઉદ્વિજેત ન તાં વદેદુષતીં પાપલોકામ્

વાક્સાયકા વદનાન્નિષ્પતન્તિ યૈરાહતઃ શોચતિ રાત્ર્યહાનિ॥
પરસ્ય નુર્મર્મસુ તે પતન્તિ ન તાન્ધીરોઽવસૃજેદ્વૈ પરેષુ

પ્રિયાણિ લોકે શૃણુતે પ્રિયંવદઃ પ્રિયાણિ ચાપ્નોતિ પ્રિયાણિ ચાશ્નુતે ॥
પ્રિયશ્ચ સર્વસ્ય જનસ્ય જાયતે જનાનુરાગપ્રભવા હિ સંપદઃ

આચારયુક્તસ્ત્રિદિવં પ્રયાતિ આચારવાનેવ ભવત્યરોગઃ ॥
આચારવાનેવ ચિરન્તુ જીવેદાચારવાનેવ ભુનક્તિ લક્ષણમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે હંસગીતાસુ આચારવર્ણનો નામ ત્રયસ્ત્રિંશદધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.234
હંસ ઉવાચ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તીયતાં પ્રાપ્ય દૈવાત્પૂર્વકૃતેન વા ॥
ન સંસર્ગં વ્રજેત્સદ્ભિઃ પ્રાયશ્ચિત્તેઽકૃતે નરઃ

બ્રહ્મહત્યા સુરાપાનં સ્તેયં ગુર્વાઙ્ગનાગમઃ ॥
મહાન્તિ પાતકાન્યાહુઃ સંયોગમપિ તૈઃ સહ

અનૃતં ચ સમુત્કર્ષે રાજગામિ ચ પૈશુનમ્ ॥
ગુરોશ્ચાલીકનિર્બન્ધઃ સમાનિ બ્રહ્મહત્યયા

બ્રહ્મોજ્ઝતા વેદનિન્દા કૌટસાક્ષ્યં સુહૃદ્વધઃ॥
ગર્હિતાન્નાદ્યયોર્જગ્ધિઃ સુરાપાનસમાનિ ષટ્

નિક્ષેપસ્યાપહરણં નરાશ્વરજતસ્ય ચ॥
ભૂમિવજ્રમણીનાં ચ રુક્મસ્તેયસમં સ્મૃતમ્

રેતસેકઃ સયોનીષુ કુમારીષ્વન્ત્યજાસુ ચ॥
સખ્યુઃ પુત્રસ્ય ચ સ્ત્રીષુ ગુરુતલ્પસમં વિદુઃ

ગોવધોઽયાજ્યસંયાજ્યં પારદાર્યાત્મવિક્રયઃ ॥
ગુરુમાતૃપરિત્યાગઃ સ્વાધ્યાયાગ્ન્યોઃ સુતસ્ય ચ

પરિવિત્તિતાનુજેનૂઢે પરવેદનમેવ ચ ॥
તયોર્દાનં ચ કન્યાયાસ્તયોરેવ ચ યાજનમ્

કન્યાયાદૂષણં ચૈવ વાર્ધુષ્યં વ્રતલોપનમ્ ॥
તડાગાગમદારાણામપત્યસ્ય ચ વિક્રયઃ

વ્રાત્યતા બાન્ધવત્યાગો ભૃતાધ્યાપનમેવ ચ ॥
ભૃતાચ્ચાધ્યયનાદાનમપણ્યાનાં ચ વિક્રયઃ

સર્વકાર્યેષ્વધીકારો મહાયન્ત્રપ્રવર્તનમ્ ॥
હિંસ્રોષધિસ્ત્રિયાજીવોઽભિચારો મૂલકર્મ ચ

ઇન્ધનાર્થમશુષ્કાણાં દ્રુમાણામવપાતનમ્ ॥
આત્માર્થં ચ ક્રિયારમ્ભો નિન્દિનાન્નાદનં તથા

અનાહિતાગ્નિતા સ્તેયમૃણાનાં ચાનપાક્રિયા ॥
અસચ્છાસ્ત્રાભિગમનં કૌશીલવ્યસ્ય ચ ક્રિયા

ધાન્યકુપ્યપશુસ્તેયં મદ્યપસ્ત્રીનિષેવણમ્ ॥
સ્ત્રીશૂદ્રવિટ્ક્ષત્ત્રવધો નાસ્તિક્યં ચોપપાતકમ્

બ્રાહ્મણસ્ય રુજઃકૃત્યં ઘ્રાતિરઘ્રેયમદ્યયોઃ ॥
જૈહ્મ્યં પુંસિ ચ મૈથુન્યં જાતિભ્રંશકરં સ્મૃતમ્

ખરાશ્વોષ્ટ્રમૃગેભાનામજાવિકવધસ્તથા ॥
સંકરીકરણં જ્ઞેયં મીનાહિમહિષસ્ય ચ

નિન્દિતેભ્યો ધનાદાનં વાણિજ્યં શૂદ્ર સેવનમ્ ॥
અપાત્રીકરણં જ્ઞેયમસત્યસ્ય ચ ભાષણમ્

કૃમિકીટવયોહત્યા મદ્યાનુગતભોજનમ્ ॥
ફલૈધઃકુસુમસ્તેયમધૈર્યં ચ મલાપહમ્ ॥

એતાન્યન્યાનિ સર્વાણિ યથોક્તાનિ પૃથક્પૃથક્ ॥
ધૈર્યવ્રતૈરપોહ્યન્તે તાનિ મે સન્નિબોધત

બ્રહ્મહા દ્વાદશસમાઃ કુટિં કૃત્વા વને વસેત્ ॥
ભૈક્ષ્યાશ્યાત્મવિશુદ્ધ્યર્થં કૃત્વા શવશિરોધ્વજમ્

લક્ષં શસ્ત્રભૃતાં વા સ્યાદ્વિદુષામિચ્છયાત્મનઃ ॥
પ્રાશ્યેદાત્માનમગ્નૌ વા સમિદ્ધે ત્રિરવાક્શિરાઃ

યજેત વાશ્વમેધેન સ્વર્જિતા ગોસવેન વા ॥
અભિજિદ્વિશ્વજિદ્ભ્યાં વા ત્રિવૃતાગ્નિષ્ટુતાપિ વા

જપન્વાન્યતમં વેદં યોજનાનાં શતં વ્રજેત્ ॥
બ્રહ્મહત્યાપનોદાય મિતભુઙ નિયતેન્દ્રિયઃ

સર્વસ્વં વા વેદવિદે બ્રાહ્મણાશ્ચોપપાદયેત્ ॥
ધનં હિ જીવનાયાલં ગૃહં વા સપરિચ્છદમ્

હવિષ્યભુગ્વાનુસરેત્પ્રતિસ્રોતઃ સરસ્વતીમ્ ॥
જપેદ્વા નિયતાહારસ્ત્રિર્વૈ વેદસ્ય સંહિતામ્

કૃતવાપનો નિવસેદ્ગ્રામાન્તે ગોવ્રજેઽપિ વા ॥
આશ્રમે વૃક્ષમૂલે વા ગોબ્રાહ્મણહિતે રતઃ

બ્રાહ્મણાર્થે ગવાર્થે વા સમ્યક્ પ્રાણાન્પરિત્યજેત્ ॥
મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યાયા ગોબ્રાહ્મણહિતે રતઃ

ત્રિવારં પ્રતિરોદ્ધા વા સર્વસ્વમવજિત્ય વા ॥
વિપ્રસ્ય તન્નિમિત્તે વા પ્રાણાલાભે વિમુચ્યતે

એવં દૃઢવ્રતો નિત્યં બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ ॥
સમાપ્તે દ્વાદશે વર્ષે બ્રહ્મહત્યાં વિમુઞ્ચતિ

શિષ્ટ્વા વા ભૂમિદેવાનાં નરદેવસમાગમે ॥
સ્વમેનોઽવભૃથસ્નાતો હયમેધે વિમુચ્યતે

ધર્મસ્ય બ્રાહ્મણો મૂલમગ્રં રાજન્ય ઉચ્યતે ॥
તસ્માત્સમાગમે તેષામેનો વિખ્યાપ્ય શુધ્યતિ

બ્રાહ્મણઃ સમ્ભવેનૈવ દેવાનામપિ દૈવતમ્ ॥
પ્રમાણં ચૈવ લોકસ્ય બ્રહ્માત્રૈવ હિ કારણમ્

તેષાં વેદવિદો બ્રૂયુસ્ત્રયોઽપ્યેનઃસુ નિષ્કૃતિમ્ ॥
સ તેષાં પાવનાય સ્યાત્પવિત્રા વિદુષાં હિ વાક્

અતોઽન્યતમમાસ્થાય વિધિં વિપ્રઃ સમાહિતઃ ॥
બ્રહ્મહત્યાકૃતં પાપં વ્યપોહત્યાત્મવત્તયા

હત્વા ગર્ભમવિજ્ઞાતં ચૈતદેવવ્રતં ચરેત્॥
રાજન્યવૈશ્યૌ ચેજ્જ્ઞાનાવાત્રેયીમેવ ચ સ્ત્રિયમ્

ઉક્ત્વા ચૈવાનૃતં સાક્ષ્યે પ્રતિરુધ્ય ગુરૂંસ્તથા ॥
અપહૃત્ય ચ નિક્ષેપં કૃત્વા ચ સ્ત્રીસુહૃદ્વધમ્

ઇયં વિશુદ્ધિરુદિતા પ્રમાપ્યાકામતો દ્વિજમ્ ॥
કામતો બ્રાહ્મણવધે નિષ્કૃતિર્ન વિધીયતે

સુરાં પીત્વા દ્વિજો મોહાદગ્નિવર્ણા સુરાં પિબેત્ ॥
તયા સ કાયે નિર્દગ્ધે મુચ્યતે કિલ્બિષાત્તતઃ॥

ગોમૂત્રમગ્નિવર્ણં વા પિબેદુદકમેવ વા ॥
પયો ઘૃતં વા મરણાદ્ગોશકૃદ્રસમેવ વા

કણાન્વા ભક્ષયેદબ્દં પિણ્યાકં વા સકૃન્નિશિ ॥
સુરાપાનોપનોદાર્થં વાલવાસા જટી ધ્વજી

સુરા વૈ મલમન્નાનાં પાપ્મા ચ મલમુચ્યતે ॥
તસ્માદ્બ્રાહ્મણરાજન્યૌ વૈશ્યસ્તુ ન સુરાં પિબેત્

ગૌડી માધ્વી ચ પૈષ્ટી ચ વિજ્ઞેયા ત્રિવિધા સુરા ॥
યથૈવૈકા તથૈવાન્યા ન પાતવ્યા દ્વિજાતિભિઃ

યક્ષરક્ષઃપિશાચાન્નં મદ્યં માંસં સુરાસવમ્ ॥
તદ્બ્રાહ્મણેન નાક્તવ્યં દેવાનામશ્નતા હવિઃ

અમેધ્યે વા પતેન્મત્તો વૈદિકં વાપ્યુદાહરેત્ ॥
અકાર્યમન્યત્કુર્યાદ્વા બ્રાહ્મણો મદમોહિતઃ

યસ્ય કાયગતં બ્રહ્મ મદ્યેનાપ્લાવ્યતે સકૃત્ ॥
તસ્ય વ્યપૈતિ બ્રાહ્મણ્યં શૂદ્રત્વં ચ સ ગચ્છતિ

એષા વિચિત્રાભિહિતા સુરાપાનસ્ય નિષ્કૃતિઃ ॥
અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સુવર્ણસ્તેયનિષ્કૃતિમ્

સુવર્ણસ્તેયવાન્વિપ્રો રાજાનમભિગમ્ય તુ ॥
સ્વકર્મ ખ્યાપયન્બ્રૂયાદ્ભવાન્મામનુશાસ્ત્વિતિ

ગૃહીત્વા મુસલં રાજા સકૃદ્ધન્યાત્તુ તં સ્વયમ્ ॥
વધેન શુધ્યતિ સ્તેનો બ્રાહ્મણસ્તપસૈવ વા ॥ ૪૮ । ।
તપસાપનુનુત્સુસ્તુ સુવર્ણસ્તેયજં મલમ્ ॥
ચીરવાસા દ્વિજોરણ્યે ચરેદ્બ્રહ્મહણો વ્રતમ્

એતૈર્વ્રતૈરપોહેત પાપં સ્તેયકૃતં દ્વિજઃ ॥
ગુરુસ્ત્રીગમનીયં તુ વ્રતૈરેતૈરપાનુદેત્

ગુરુતલ્પ્યભિભાષ્યૈનઃ કુંભે સ્વપ્યાદયોમયે ॥
સૂર્મીં જ્વલન્તીં વાશ્લિષ્ય મૃત્યુના સ વિશુધ્યતિ

સ્વયં વા શિશ્નવૃષણાવુત્કૃત્યાધાય ચાઞ્જલૌ ॥
નૈરૃતીં દિશમાતિષ્ઠેદાનિપાતાદજિહ્મગઃ

ખટ્વાંગી ચીરવાસા વા શ્મશ્રુલો વિજને વને ॥
પ્રાજાપત્યં ચરેત્કૃચ્છ્રં ત્વબ્દમેકં સમાહિતઃ

ચાન્દ્રાયણં વા ત્રીન્માસાનભ્યસેન્નિયતેન્દ્રિયઃ ॥
હવિષ્યેણ યવાગ્વાહવા ગુરુતલ્પાપનુત્તયે

એભિર્વ્રતૈરપોહેયુર્મહાપાતકિનો મલાન્ ॥
ઉપપાતકિનસ્ત્વેવં વિવિધૈર્નિયમૈરપિ

ઉપપાતકસંયુક્તો ગોઘ્નો માસં યવાન્પિબેત્ ॥
કૃતવાપો વસેદ્ગોષ્ઠે ચર્મણા તેન સંવૃતઃ

ચતુર્થકાલમશ્નીયાદક્ષારલવણં મિતમ્ ॥
ગોમૂત્રેણાચરેત્સ્નાનં દ્વૌ માસૌ નિયતેન્દ્રિયઃ

દિવાનુગચ્છેત્તા ગાસ્તુ તિષ્ઠન્નૂર્ધ્વં રજઃ પિબેત્ ॥
શુભ્રૂષિત્વા નમસ્કૃત્ય રાત્રૌ વીરાસનં વસેત્

તિષ્ઠન્તીષ્વેવ તિષ્ઠેત ચરન્તીષ્વપ્યનુવ્રજેત્ ॥
આસીનાસુ તથાસીત નિયતો વીતમત્સરઃ

આતુરામભિશસ્તાં વા સિંહવ્યાઘ્રાદિભિર્ભયૈઃ ॥
પતિતાં પંકમગ્નાં ચ સર્વપ્રાણૈર્વિમોચયેત્

ઉષ્ણે વર્ષતિ શીતે વા મારુતે વાતિ વા ભૃશમ્ ॥
ન કુર્વીતાત્મનસ્ત્રાણં ગોરકૃત્વા તુ શક્તિતઃ

આત્મનો યદિ વાન્યેષાં ગેહે ક્ષેત્રેઽથ વા ખલે ॥
ભક્ષયન્તીં ન કથયેત્પિબન્તીં ચૈવ વત્સકમ્

અનેન વિધિના યસ્તુ ગોઘ્નો ગા અનુગચ્છતિ ॥
સ ગોહત્યાકૃતં પાપં ત્રિભિર્માસૈર્વ્યપોહતિ

વૃષભૈકાદશા ગાશ્ચ દદ્યાત્સુચરિતવ્રતઃ ॥
અવિદ્યમાને સર્વસ્વં વેદવિદ્ભ્યો નિવેદયેત્

એતદેવ વ્રતં કુર્યુરુપપાતકિનો દ્વિજાઃ ॥
અવકીર્ણિવિશુદ્ધ્યર્થં ચાન્દ્રાયણમથાપિ વા

અવકીર્ણી તુ કાણેન ગર્દભેન ચતુષ્પથે॥
પાકયજ્ઞવિધાનેન યજેત નિરૃતિં નિશિ

હુત્વાગ્નૌ વિધિવદ્ધોમાનન્તતશ્ચ સમિત્યૃચા ॥
વાતેન્દ્રગુરુવહ્નીનાં જુહુયાત્સર્પિષાહુતીઃ

કામતો રેતસસ્સેકં વ્રતસ્થસ્ય દ્વિજન્મનઃ ॥
અતિક્રમં વ્રતસ્યાહુર્ધર્મજ્ઞા બ્રહ્મવાદિનઃ

મરુતઃ પુરુહૂતં ચ ગુરું પાવકમેવ ચ ॥
ચતુરો વ્રતિઽનોભ્યેતિ બ્રાહ્મં તેજોઽવકીર્ણિનઃ

એતસ્મિન્નેનસિ પ્રાપ્તે વસિત્વા ગર્દભાજિનમ્ ॥
સપ્તાગારાંશ્ચરેદ્ભૈક્ષ્યં સ્વકર્મ પરિકીર્તયેત્

તેભ્યો લબ્ધેન ભૈક્ષ્યેણ વર્તયન્નેકકાલિકમ્ ॥
ઉપસ્પૃશંસ્ત્રિષવણં ચાબ્દેન સ વિશુદ્ધ્યતિ

જાતિભ્રંશકરં કર્મ કૃત્વાન્યતમમિચ્છયા ॥
ચરેત્સાન્તપનં કૃચ્છ્રં પ્રાજાપત્યમનિચ્છ્રયા

સઙ્કરાપાત્રક્રૃત્યાસુ માસં ગોધનમૈન્દવમ્ ॥
મલિનીકરણીયેષુ તપ્તઃ સ્યાદ્યાવકસ્ત્ર્યહમ્

તુરીયં બ્રહ્મહત્યાયાઃ ક્ષત્ત્રિયસ્ય વધે સ્મૃતમ્ ॥
વૈશ્યેઽષ્ટમાંશં વૃત્તસ્થે શૂદ્રે જ્ઞેયં તુ ષોડશમ્

અકામતસ્તુ રાજન્યં વિનિપાત્ય દ્વિજોત્તમઃ ॥
વૃષભૈકં સહસ્રં ગા દદ્યાચ્છુદ્ધ્યર્થમાત્મનઃ

ત્ર્યબ્દં ચરેદ્વા નિયતો જટી બ્રહ્મહણો વ્રતમ્ ॥
વસન્દૂરતરે ગ્રામે વૃક્ષમૂલનિકેતનઃ

એતદેવ ચરેદબ્દં પ્રાયશ્ચિત્તં દ્વિજોત્તમઃ ॥
પ્રમાપ્ય વૈશ્યં વૃત્તસ્થં દદ્યાદ્વૈ શતકં ગવામ્

એતદેવ વ્રતં કૃત્સ્નં ષણ્માસાઞ્છૂદ્રહા ચરેત્ ॥
વૃષભૈકાદશા વાપિ દદ્યાદ્વિપ્રાય ગાઃ સિતાઃ

માર્જારનકુલં હત્વા ચાષં મણ્ડૂકમેવ ચ॥
શ્વગોધોલૂકકાકાંશ્ચ શૂદ્રહત્યાવ્રતં ચરેત્

પયઃ પિબેત્ત્રિરાત્રં વા યોજનં વાધ્વનો વ્રજેત્ ॥
ઉપસ્પૃશેત્સ્રવન્ત્યાં વા સૂક્તં વાબ્દૈવતં જપેત્

અભ્રિં કાર્ષ્ણાયસીં દદ્યાત્સર્પં હત્વા દ્વિજોત્તમઃ ॥
પલાલભારકં શણ્ઢે સૈસકં ચૈકમાષકમ્

ઘૃતકુમ્ભં વરાહે તુ તિલદ્રોણન્તુ તિત્તિરૌ ॥।
શુકે દ્વિહાયનં વત્સં કૌઞ્ચં હત્વા ત્રિહાયણમ્

હત્વા હંસં બલાકાં ચ બકં બર્હિણમેવ ચ ॥
વાનરં શ્યેનભાસૌ ચ સ્પર્શયેદ્બ્રાહ્મણાય ગામ્

।
વાસો દદ્યાદ્ધયં હત્વા પઞ્ચ નીલાન્વૃષાઁશ્ચ વા ॥
અજમેષાવનડ્વાહં ખરં હત્વૈકહાયનમ્

ક્રવ્યાદં તુ મૃગં હત્વા ધેનું દદ્યાત્પયસ્વિનીમ્ ॥।
અક્રવ્યાદં વત્સતરીમુષ્ટ્રં હત્વા તુ કૃષ્ણલમ્

જીનાકાર્મુકવસ્તાવીન્પૃથગ્દયાદ્વિશુદ્ધયે ॥
ચતુર્ણામપિ વર્ણાનાં નારીં હત્વા વનસ્થિતામ્

દાનેન વધનિર્ણેકઃ સર્પાદીનામશક્નુવન્ ॥
એકૈકશશ્ચરેત્કૃચ્છ્રં દ્વિજઃ પાપાપનુત્તયે

અસ્થિમતાં તુ સત્ત્વાનાં સહસ્રસ્ય પ્રમાપણે॥
પૂર્ણે ચાનસ્યનસ્થ્નાં તુ શૂદ્રહત્યાવ્રતં ચરેત

કિઞ્ચિદેવ તુ વિપ્રાય દદ્યાદસ્થિમતાં વધે ॥
અનસ્થ્નાં ચૈવ સત્ત્વાનાં પ્રાણાયામો વિશોધનમ્

ફલદાનાં તુ વૃક્ષાણાં ચ્છેદને જપ્યમૃક્ચ્છતમ્ ॥
ગુલ્મવલ્લીલતાનાં ચ પુષ્પિતાનાં ચ વીરુધામ્

અન્નાદ્યજાતસત્ત્વાનાં રસજાનાં ચ સર્વશઃ ॥
ફલપુષ્પોદ્ભવાનાં ચ ઘૃતપ્રાશો વિશોધનમ્

કૃષ્ટજાનામૌષધાનાં જાતાનાઞ્ચ સ્વયં વને॥
વૃથાલમ્ભેનુગચ્છેદ્વા દિનમેકં પયોવ્રતમ્

એતૈર્વ્રતૈરપોહ્યં સ્યાદેનો હિંસાસમુદ્ભવમ્॥
જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતં કૃત્સ્નં શૃણુતાન્નાદ્યભક્ષણે

અજ્ઞાનાદ્વારુણીં પીત્વા સંસ્કારેણૈવ શુદ્ધ્યતિ॥
મતિપૂર્વમનિર્દેશ્યં પ્રાણાન્તિકમિતિ સ્થિતિઃ

અપઃ સુરાભાજનસ્થા મદ્યભાણ્ડસ્થિતાસ્તથા ॥
પઞ્ચરાત્રં વસેત્પીત્વા શઙ્ખપુષ્પીશૃતં પયઃ

સ્પૃષ્ટ્વા દત્ત્વા ચ મદિરાં વિધિવન્પ્રતિગૃહ્ય ચ ॥
શૂદ્રોચ્છિષ્ટાશ્ચ પીત્વાપઃ કુશવારિ પિબેત્ત્ર્યહમ્

બ્રાહ્મણસ્તુ સુરાપસ્ય ગન્ધમાઘ્રાય સોમપઃ ॥
પ્રાણાનપ્સુ ત્રિરાચમ્ય ઘૃતં પ્રાશ્ય વિશુદ્ધ્યતિ

અજ્ઞાનાત્પ્રાશ્ય વિણ્મૂત્રં સુરાસંસ્પૃષ્ટમેવ ચ ॥
પુનઃ સંસ્કારમર્હન્તિ ત્રયો વર્ણા દ્વિજાતયઃ

વસનં મેખલા દણ્ડં ભૈક્ષ્યચર્યા વ્રતાનિ ચ ॥
નિવર્તન્તે દ્વિજાતીનાં પુનઃસંસ્કારકર્મણિ

અભોજ્યાનાન્તુ ભુક્તાન્નં સ્ત્રીશૂદ્રોચ્છિષ્ટમેવ ચ ॥
જગ્ધ્વા માંસમભોજ્યં ચ સપ્તરાત્રં પયઃ પિબેત્

શુક્તાનિ ચ કષાયાઁશ્ચ પીત્વામેધ્યાનપિ દ્વિજઃ ॥
તાવદ્ભવત્યપ્રયતો યાવત્તન્ન વ્રજત્યધઃ

વિડ્વરાહ ખરોષ્ટ્રાણાં ગોમાયોઃ કાપકાકયોઃ ॥
પ્રાશ્ય મૂત્રપુરીષાણિ દ્વિત્રિશ્ચાન્દ્રાયણં ચરેત્

શુષ્કાણિ ભુક્ત્વા માંસાનિ ભૌમાનિ કવકાનિ વા ॥
અજ્ઞાતં ચૈવ સૂપસ્થં ચૈતદેવ વ્રતં ચરેત્

ક્રવ્યાદસૂકરાણાં ચ કુક્કુટાનાં ચ ભક્ષણે ॥
નરકાકખરાણાઞ્ચ તપ્તકૃચ્છ્રં વિશોધનમ્ ॥

માસિકાન્નઞ્ચ યોઽશ્નીયાદવૃત્ત્યા કર્ષિતો દ્વિજઃ ॥
સ ત્રીણ્યહાન્યુપવસેદેકાહં ચોદકે વસેત્

વ્રતચારી તુ યોઽશ્નીયાન્મધુમાસે કથઞ્ચન ॥
સ કૃત્વા પ્રાકૃતં કૃચ્છ્રં વ્રતશેષં સમાપયેત્

બિડાલકાકાખૂચ્છિષ્ટં જગ્ધ્વા શ્વનકુલસ્ય ચ॥
કેશકીટાવપન્નઞ્ચ પિબેદ્બ્રાહ્મસુવર્ચલમ્

અભોજ્યમન્નં નાત્તવ્યં ચાત્મનઃ શુદ્ધિમિચ્છતા॥
અજ્ઞાનભુક્તં તૂત્તાર્યં શોધ્યં વાપ્યાશુ શોધનૈઃ

એષોઽનાદ્યાદનસ્યોક્તો વ્રતાનાં વિવિધો વિધિઃ ॥
સ્તેયદોષાપહર્તૄણાં વ્રતાનાં શ્રૂયતાં વિધિઃ

ધાન્યાન્નધનચૌર્યાણિ કૃત્વા કામાદ્દ્વિજોત્તમઃ ॥
સ્વજાતીયગૃહાદેવ કૃચ્છ્રાબ્દેન વિશુદ્ધતિ

મનુષ્યાણાન્તુ હરણે સ્ત્રીણાં ક્ષેત્રગૃહસ્ય ચ ॥
કૂપવાપીજલાનાઞ્ચ શુદ્ધિશ્ચાન્દ્રાયણં સ્મૃતમ્

દ્રવ્યાણામલ્પસારાણાં સ્તેયં કૃત્વાન્યવેશ્મતઃ ॥
ચરેત્સાન્તપનં કૃચ્છ્રન્તન્નિર્યાત્યાત્મશુદ્ધયે

ભક્ષ્યભોજ્યાપહરણે યાનશય્યાસનસ્ય ચ ॥
પુષ્પમૂલફલાનાઞ્ચ પઞ્ચગવ્યં વિશોધનમ્

તૃણકાષ્ઠદ્રુમાણાઞ્ચ શુષ્કાન્નસ્ય ગુડસ્ય ચ ॥
ચૈલચર્મામિષાણાઞ્ચ ત્રિરાત્રં સ્યાદભોજનમ્

મણિમુક્તાપ્રવાલાનાં તામ્રસ્ય રજતસ્ય ચ ॥
અયઃકાંસ્યોપલાનાઞ્ચ દ્વાદશાહં કણાન્નતઃ

કાર્પાસકીટજીર્ણાનાં દ્વિશફૈકશફસ્ય ચ ॥
પક્ષિગન્ધૌષધીનાઞ્ચ રજ્જ્વાશ્ચૈવ ત્ર્યહં પયઃ

એભિર્વ્રતૈરપોહ્યેત પાપં સ્તેયકૃતં દ્વિજઃ ॥
અગમ્યગમનીયન્તુ વ્રતૈરેભિરપાનુદેત્

ગુરુતલ્પવ્રતં કુર્યાદ્રેતઃ સિક્ત્વા સ્વયોનિષુ ॥
સખ્યુઃ પુત્રસ્ય ચ સ્ત્રીષુ કુમારીષ્વન્ત્યજાસુ ચ

પૈતૃષ્વસ્રેયાં ભગિનીં સ્વસ્રીયાં માતુરેવ ચ॥
માતુશ્ચ ભ્રાતુરાપ્તસ્ય ગત્વા ચાન્દ્રાયણં ચરેત્

એતાઃ સ્ત્રિયસ્તુ ભાર્યાર્થે નોપયચ્છેત્તુ બુદ્ધિમાન્॥
જ્ઞાતિત્વેનાનુપેયાસ્તાઃ પતન્તિ હ્યુપયન્નધઃ

અમાનુષીષુ પુરુષ ઉદક્યાયામયોનિષુ ॥
રેતઃ સિક્ત્વા જલે ચૈવ કૃચ્છ્રં સાન્તપનં ચરેત્

મૈથુનં તુ સમાસેવ્ય પુંસિ યોષિતિ વા દ્વિજઃ ॥
ગોયાનેપ્સુ દિવા ચૈવ સવાસા સ્નાનમાચરેત્

ચાણ્ડાલાન્ત્ય સ્ત્રિયં ગત્વા ભુક્ત્વા ચ પ્રતિગૃહ્ય ચ ॥
પતત્યજ્ઞાનતો વિપ્રો જ્ઞાનાત્સામ્યન્તુ ગચ્છતિ

વિપ્રદુષ્ટાં સ્ત્રિયં ભર્તા નિરુન્ધ્યાદેકવેશ્મનિ ॥।
યત્પુંસઃ પરદારેષુ તચ્ચૈનાં ચારયેદ્વ્રતમ્

સા ચેત્પુનઃ પ્રદુષ્યેત સદૃશેનોપયન્ત્રિતા॥
કૃચ્છ્રં ચાન્દ્રાયણં ચૈવ તદસ્યાઃ પાવનં સ્મૃતમ્

યત્કરોત્યૈકરાત્રેણ વૃષલીસેવનં દ્વિજઃ ॥
તદ્ભૈક્ષ્યભુગ્જપન્નિત્યં ત્રિભિર્વષૈર્વ્યપોહતિ

એષા પાપકૃતામુક્તા ચતુર્ણામપિ નિષ્કૃતિઃ ॥
પતિતૈઃ સંપ્રયુક્તાનાં ચેમાઃ શૃણુત નિષ્કૃતીઃ

સંવત્સરેણ પતતિ પતિતેન સહાચરન્ ॥
યાજનાધ્યાપનાદ્યૌનાન્ન તુ યાનાસનાશનાત્

યો યેન પતિતેનૈવં સંસર્ગં યાતિ માનવઃ ॥
સ તસ્યૈવ વ્રતં કુર્યાત્તત્સંસર્ગસ્ય શુદ્ધયે

પતિતસ્યોદકં કાર્યં સપિણ્ડૈર્બાન્ધવૈર્બહિઃ ॥
નિન્દિતે ઽહનિ સાયાહ્ને જ્ઞાત્યૃત્વિગ્ગુરુસન્નિધૌ

દાસીઘટમપાં પૂર્ણં પર્યસ્યેત્પ્રેતવત્સદા ॥
અહોરાત્રમુપાસીરન્નશૌચં બાન્ધવૈઃ સહ

નિવર્તયેરંસ્તસ્માત્તુ સમ્ભાષણસહાશને ॥
દાયાદસ્ય પ્રદાનશ્ચ યાત્રામેવ ચ લૌકિકે

જ્યેષ્ઠતા ચ નિવર્ત્તેત જ્યેષ્ઠં વાપિ ચ યદ્વસુ ॥
જ્યેષ્ઠાંશં પ્રાપ્નુયાચ્ચાસ્ય યવીયાન્ગુણતોઽધિકઃ

પ્રાયશ્ચિત્તે તુ ચરિતે પૂર્ણકુમ્ભમપાં નવમ્ ॥
તેનૈવ સાર્ધં પ્રાશ્યેયુઃ સ્નાત્વા પુણ્યજલાશય

સ ત્વપ્સુ તં ઘટં પ્રાસ્ય પ્રવિશ્ય ભવનં સ્વકમ્ ॥
સર્વાણિ જ્ઞાતિકાર્યાણિ યથાપૂર્વં સમાચરેત્

એતમેવ વિધિં કુયાર્દ્યોષિત્સુ પતિતાસ્વપિ ॥
વસ્ત્રાન્નપાનં દેયં તુ વસેયુશ્ચ ગૃહાન્તિકે

એનસ્વિભિરનિર્ણિક્તૈર્નાર્થં કઞ્ચિત્સમાચરેત્ ॥
કૃતનિર્ણેજનાશ્ચૈનાન્ન જુગુપ્સેત કર્હિચિત્

બાલઘ્નાંશ્ચ કૃતઘ્નાંશ્ચ વિશુદ્ધાનપિ ધર્મતઃ ॥
શરણાગતહન્તૄઁશ્ચ સ્ત્રીહન્તૄઁશ્ચ ન સંવસેત્

યેષાં દ્વિજાનાં સાવિત્રી નાનૂચ્યેત યથાવિધિ ॥
તાઁશ્ચારયિત્વા ત્રીન્કૃચ્છ્રાન્યથાવિધ્યુપનાયયેત્

પ્રાયશ્ચિત્તં ચિકીર્ષન્તિ વિકર્મસ્થાસ્તુ યે દ્વિજાઃ ॥
બ્રહ્મણા ચ પરિત્યક્તાસ્તેષામપ્યેતદાદિશેત્

યદ્ગર્હિતેનાર્જયન્તિ કર્મણા બ્રાહ્મણા ધનમ્ ॥
તસ્યોત્સર્ગેણ શુદ્ધ્યન્તિ જપ્યેન તપસૈવ ચ

જપિત્વા ત્રીણિ સાવિત્ર્યાઃ સહસ્રાણિ સમાહિતઃ ॥
માસં ગોષ્ઠે પયઃ પીત્વા મુચ્યતેઽસત્પ્રતિગ્રહાત્

ઉપવાસકૃશન્તં તુ ગોવ્રજાત્પુનરાગતમ્ ॥
પ્રણતં પરિપૃચ્છેયુઃ સામ્યં સૌમ્યેચ્છસીતિ કિમ્

સત્યમુક્ત્વા તુ વિપ્રેભ્યો વિકિરેદ્યવસઙ્ગવામ્ ॥
ગોભિઃ પ્રવર્તિતે તીર્થે કુર્યુસ્તેઽસ્ય પરિગ્રહમ્

વ્રાત્યાનાં યાજનં કૃત્વા પરેષામન્ત્યકર્મ વ ॥
અભિચારમહીનં ચ ત્રિભિઃ કૃચ્છ્રૈર્વિશુદ્ધ્યતિ

શરણાગતં પરિત્યજ્ય વેદં વિપ્લાવ્ય ચ દ્વિજઃ ॥
સંવત્સરં યવાહારસ્તત્પાપમપસેધતિ

શ્વસૃગાલખરૈર્દષ્ટો ગ્રામ્યૈઃ ક્રવ્યાદ્ભિરેવ ચ ॥
ખરાશ્વોષ્ટ્રૈર્વરાહૈશ્ચ પ્રાણાયામેન શુદ્ધ્યતિ

ષષ્ઠાન્નકાલતા માસં સંહિતાજપ એવ વા ॥
હોમાશ્ચ સકલા નિત્યમપાઙ્ક્ત્યાનાં વિશોધનમ્

ઉષ્ટ્રયાનં સમારુહ્ય ખરયાનઞ્ચ કામતઃ ॥
સ્નાત્વા ચ વિપ્રો દિગ્વાસાઃ પ્રાણાયામેન શુદ્ધ્યતિ

વિનાદ્ભિરપ્સુ વાપ્યન્તઃ શરીરે સંનિવેશ્ય તુ ॥
સચૈલો બહિરાપ્લુત્ય ગામાલભ્ય વિશુદ્ધ્યતિ

વેદોદિતાનાં નિત્યાનાં કર્મણાં સમતિક્રમે ॥
સ્નાતકવ્રતલોપે ચ પ્રાયશ્ચિત્તમભોજનમ્ ॥

હુઙ્કારં બ્રાહ્મણસ્યોક્તા ત્વઙ્કારં તુ ગરીયસઃ ॥
સ્નાત્વાનશ્નન્નહઃશેષં ચાભિવાદ્ય પ્રસાદયેત્

તાડયિત્વા તૃણેનાપિ કણ્ઠે બદ્ધ્વા ચ વાસસા ॥
વિવાદે વાપિ નિર્જિત્ય પ્રણિપત્ય પ્રસાદયેત્

અવગૂર્ય ત્વબ્દશતં સહસ્રમભિહન્ય તુ ॥
જિઘાંસયા બ્રાહ્મણસ્ય નરકં પ્રતિપદ્યતે

શોણિતં યાવતઃ પાંસૂન્સંગૃહ્ણાતિ દ્વિજન્મનઃ ॥
તાવન્ત્યબ્દસહસ્રાણિ તત્કર્ત્તા નરકં વસેત્

અવગૂર્યાચરેત્કૃચ્છ્રમતિકૃચ્છ્રં નિપાતને ॥
કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રં કુર્વીત વિપ્રસ્યોત્પાદ્ય શોણિતમ્

વેદાભ્યાસોન્વહં શક્ત્યા મહાયજ્ઞક્રિયા ક્ષમા ॥
નાશયન્ત્યાશુ પાપાનિ મહાપાતકજાન્યપિ

યથૈવ તેજસા વહ્નિઃ પ્રાપ્તાન્નિર્દહતિ ક્ષણાત્ ॥
તથા જ્ઞાનાગ્નિના પાપં કૃત્સ્નં દહતિ વેદવિત્

પાપાનુબન્ધં પુરુષસ્ય શક્તિં દેશં ચ કાલં ચ તથા વિદિત્વા ॥
અનુક્તશુદ્ધિઃ પ્રવિચાર્ય દેયા ઉક્તે તથૈતચ્ચ નિરૂપણીયમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે હંસગીતાસુ પ્રાયશ્ચિત્તવર્ણનો નામ ચતુસ્ત્રિંશદધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.235
હંસ ઉવાચ ॥
ઇત્યેતદેનસામુક્તં પ્રાયશ્ચિત્તં યધાવિધિ ॥
અત ઊર્ધ્વં રહસ્યાનાં પ્રાયશ્ચિત્તં નિબોધત

સવ્યાહૃતીકાપ્રણવાઃ પ્રાણાયામાસ્તુ ષોડશ ॥
અપિ ભ્રૂણહનં માસાત્પુનન્ત્યહરહઃ કૃતાઃ

કૌત્સં જપ્ત્વાજ ઇત્યેતદ્વાસિષ્ઠં ચ ત્ર્યૃચં પ્રતિ ॥
માહિત્રં શુદ્ધવત્યશ્ચ સુરાપોઽપિ વિશુધ્યતિ

સકૃજ્જપ્ત્વાસ્યવામીયં શિવસંકલ્પમેવ ચ ॥
અપહૃત્ય સુવર્ણં તુ ક્ષણાદ્ભવતિ નિર્મલઃ

હવિષ્મન્તીયમભ્યસ્ય ન તમંહ ઇતીતિ ચ ॥
જપ્ત્વા તુ પૌરુષં સૂક્તં મુચ્યતે ગુરુતલ્પગઃ

એનસાં સ્થૂલસૂક્ષ્માણાં ચિકીર્ષન્નપનોદનમ્ ॥
અપેત્યૃચં જપેદબ્દં યત્કિઞ્ચેદમિતીતિ ચ

પ્રતિગૃહ્યાપ્રતિગ્રાહ્યં ભુક્ત્વા ચાન્નં વિગર્હિતમ્ ॥
જપંસ્તરત્સમન્દીયં પૂયતે માનવસ્ત્ર્યહાત્

સોમારૌદ્રં તુ બહ્વેના માસમભ્યસ્ય શુધ્યતિ ॥
સ્રવન્ત્યામાચરન્સ્નાનમર્યમ્ણમિતિ ચ ત્યૃચમ્

અબ્દાર્ધમિન્દ્રમિત્યેતદેનસ્વી સપ્તકં જપેત્ ॥
અપ્રશસ્તન્તુ કૃત્વાપ્સુ માસમાસીત ભૈક્ષ્યભુક્

મન્ત્રૈઃ શાકલહોમીયૈરબ્દં હુત્વા ઘૃતં દ્વિજઃ ॥
સુગુર્વપ્યપહન્ત્યેનો જપ્ત્વા વા નમ ઇત્યૃચમ્

ઉપપાતકસંયુક્તોનુગચ્છેદ્ગાઃ સમાહિતઃ ॥
અભ્યસ્યાબ્દં પાવમાનીર્ભૈક્ષ્યાહારો વિશુધ્યતિ

અરણ્યે વા ત્રિરભ્યસ્ય પ્રયતો વેદસંહિતામ્ ॥
મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈઃ પરાકૈઃ શોધિતસ્ત્રિભિઃ

ત્ર્યહં તૂપવસેદ્યસ્તુ ત્રિરહ્નોભ્યુપયન્નપઃ ॥
મુચ્યતે પાતકૈઃ સર્વૈસ્ત્રિજપિત્વાઘમર્ષણમ્

ઋક્સંહિતાં ત્રિરભ્યસ્ય યજુષાં વા સમાહિતઃ ॥
સામ્નાં વા સરહસ્યાનાં સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

યદ્વાચિકં તસ્ય પરસ્ય પુંસો યસ્મિન્નિબદ્ધં ભુવનં સમગ્રમ્ ॥
જપન્તમોઙ્કારમતન્દ્રિતાત્મા પાપાનિ શીઘ્રં પ્રજહાતિ મર્ત્યઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેય વજ્રસંવાદે હંસગીતાસુ રહસ્યપ્રાયશ્ચિત્તવર્ણનો નામ પઞ્ચત્રિંશદધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ