વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.226.230

3.226
વજ્ર ઉવાચ ॥
વિષ્ણુના દેવદેવેન હંસરૂપેણ કિં કૃતમ્ ॥
એનં મે સંશયં છિન્ધિ માર્કણ્ડેય મહામુને

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
આસીત્પ્રજા જ્ઞાનનિષ્ઠા પૂર્વં કૃતયુગે નૃપ ॥
જનાનાં જ્ઞાનનિષ્ઠત્વાત્તદા યદુકુલોદ્વહ

સ્વયં પ્રભુત્વમભવત્તથા દેવગણાનિ ચ ॥
તથા કૃતયુગસ્યાન્તે પ્રાવર્તન્ત પરિગ્રહે

પરિગ્રહાત્તતો લોભો લોભાદ્દ્વેષોઽભવત્તતઃ ॥
રાગદ્વેષાભિભૂતાનાં જ્ઞાનમન્તરધીયત

નષ્ટજ્ઞાને તથા લોકે ધર્મો નાશમુપાગમત્ ॥
ધર્મે નષ્ટે તુ નશ્યન્તં દૃષ્ટ્વા લોકં જનાર્દનઃ

ભૂત્વા હંસસ્સમો વર્ણે વિજહાર મહીમિમામ્ ॥
સુપક્ષો દેવચરણઃ સુચઞ્ચુઃ સ્વાયતેક્ષણઃ

સ સદર્શ તદા દેશે કસ્મિંશ્ચિત્સંસ્થિતાનૃષીન્ ॥
ધ્યાયન્તો મૂઢવિજ્ઞાનાઃ કિંકર્તવ્યપરાયણાઃ

સ તાન્દૃષ્ટ્વા તુ પપ્રચ્છ તેષાં કુશલમવ્યયમ્ ॥
તે તમૂચુઃ કુતો નષ્ટે જ્ઞાને નઃ કુશલં દ્વિજ

તાનબ્રવીન્મુનીન્સર્વાન્સ હંસઃ પક્ષિરાટ્ તતઃ ॥
જ્ઞાનં પ્રકાશયિષ્યામિ તં નિબોધત સત્તમાઃ

એતચ્છ્રુત્વા શુભં વાક્યં હંસેનોક્તં મહાત્મના ॥
હંસમૂચુર્મહાત્માનો ભવ ત્રાતા દ્વિજોત્તમ

જ્ઞાનનાશેન સકલં મા નશ્યત્વખિલં જગત ॥
આદાવેવ ત્વમાત્માનં બ્રૂહ્યસ્માકં મહાખગ

વયં હિ ભ્રષ્ટવિજ્ઞાનાસ્ત્વાં ન વિદ્મો મહાદ્યુતે ॥
તાનબ્રવીદ્દ્વિજાન્હંસો વિષ્ણુરસ્મિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥

તં તે જ્ઞાત્વા તદા વિષ્ણું પૂજયામાસુરઞ્જસા ॥
અબ્રુવંશ્ચ તથા જ્ઞાનં યથોક્તં તેન યાદવ

દદુશ્ચ ગૂઢં શિષ્યેભ્યો નાશભીતાસ્તથા પરમ્॥
તતઃ પ્રભૃતિ લોકોઽસ્મિઞ્જ્ઞાનિનઃ કેચિદેવ તુ

એવં કૃત્વા વિષ્ણુના હંસરૂપ જ્ઞાનં નષ્ટં વિપ્રમુખ્યેષુ દત્તમ્ ॥
જ્ઞાને પ્રાપ્તે ભૂતલે નષ્ટશોકાઃ સર્વે ચાસન્વિપ્રમુખ્યા નૃવીર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે હંસગીતાયાં હંસપ્રાદુર્ભાવવર્ણનોનામ ષડ્વિંશત્યુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.227
વજ્ર ઉવાચ ॥
કિમુક્તં તેન હંસેન ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥
એતં મે સંશયં છિન્ધિ ભૃગુવંશવિવર્ધન

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
બહૂક્તં તેન હંસેન ચર્ષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥
તસ્માત્કિઞ્ચિદહં વક્ષ્યે તન્મે નિગદતઃ શૃણુ

ઋષય ઊચુઃ ॥
વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ બ્રૂહિ ધર્મં દ્વિજોત્તમ॥
તથા ભક્ષ્યમભક્ષ્યં ચ શૌચાશૌચં તથૈવ ચ

હંસ ઉવાચ॥
યજનં યાજનં દાનં વિશિષ્ટશ્ચ પ્રતિગૃહઃ ॥
અધ્યાપનમધ્યયનં વિપ્રકર્મ પ્રકીર્તિતમ્

દાનમધ્યયનં યજ્ઞઃ પાશુપાલ્યં વણિક્ક્રિયા ॥
અમાત્સર્યં ચ ધર્મજ્ઞ ધર્મસ્સાધારણો મતઃ

આનુલોમ્યેન વર્ણાનાં જાતિર્માતૃસમા ભવેત્ ॥
પ્રતિલોમોદ્ભવાઃ સર્વે ભવન્ત્યાર્યવિગર્હિતાઃ

સૂતો વૈદેહકશ્ચૈવ ચાણ્ડાલશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ॥
વિજ્ઞેયા બ્રાહ્મણીપુત્રાઃ ક્ષત્રવિટ્શૂદ્રયોનિતઃ

માગધઃ પુક્કસશ્ચૈવ વિટ્શૂદ્રૈઃ ક્ષત્ત્રિયાસુતૌ ॥
આયોગવશ્ચ વૈશ્યાયાં શૂદ્રપુત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

અન્યે વક્તું ન શક્યન્તે સઙ્કરાત્સઙ્કરોદ્ભવાઃ ॥
વિવાહઃ સદૃશશ્ચૈષાં નોત્તમૈર્નાધમૈઃ સહ

સૂતાનામશ્વસારથ્યં માગધાનાં સ્તુતિક્રિયા ॥
વૈદેહઃ સ્યાત્તન્ત્રિજીવઃ પુક્કસાનાં ચ વ્યાધતા

આયોગવસ્ય શિલ્પાનિ રંગાવતરણં તથા ॥
ચણ્ડાલાનામસંસ્પર્શસ્તથા વૈધવ્યગામિતા ॥

ગોબ્રાહ્મણાર્થે સમરે હતાનાં સ્ત્રીબાલહેતોર્યદિ વાપ્યશેષમ્ ॥
સ્વામ્યર્થકાર્યં યદિ વા પ્રકુર્વતાં સિદ્ધિઃ પ્રદિષ્ટા ન હિ સંશયોઽત્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે હંસગીતાયાં વર્ણધર્મવર્ણનો નામ સપ્તવિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.228
હંસ ઉવાચ ॥
ઉપનીય ગુરુઃ શિષ્યં શિક્ષયેચ્છૌચમાદિતઃ ॥
આચારમગ્નિકાર્યં ચ સન્ધ્યોપાસનમેવ ચ

પ્રયતઃ કલ્યમુત્થાય સ્નાતો હુતહુતાશનઃ ॥
અભિગમ્ય ગુરોઃ કુર્યાત્પ્રયતસ્ત્વભિવાદનમ્

અનુજ્ઞાતસ્તુ ગુરુણા તતોધ્યયનમાચરેત્ ॥
ભૈક્ષ્યચર્યાં તતઃ કુર્યાદ્બ્રાહ્મણેષુ યથાવિધિ

ગુરોઃ કુલે ન ભિક્ષેત ભુઞ્જીત તદનુજ્ઞયા ॥
હિતપ્રિયે ગુરોઃ કાર્યે ભક્ત્યાહઙ્કારવર્જિતઃ

મધુમાંસાઞ્જનં શ્રાદ્ધં નૃત્તં ગીતં ચ સાહસમ્ ॥
હિંસા પરાપવાદં ચ મણ્ડનં ચ વિવર્જયેત્

મેખલામજિનં દણ્ડં ધારયેત્પ્રયતઃ સદા ॥
વિનષ્ટાન્યપ્સુ વિક્ષિપ્ય તથાન્યાનપિ ધારયેત્

અધઃશાયી ભવેન્નિત્યં બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ ॥
એવં વ્રતસ્તુ કુર્વીત વેદસ્વીકરણં બુધઃ

ગુરવે વચનં દત્ત્વા સ્નાયાચ્ચ તદનુજ્ઞયા ॥
આશરીરવિમોક્ષાદ્વા વસદ્ગુરુકુલે દ્વિજાઃ

એવં વ્રતાન્તે ગુરુવે ચ દત્ત્વા વરં યથાવત્પરિપૂર્ણવિદ્યઃ।
ગૃહાશ્રમી સ્યાદ્વિધિવદ્દિજેન્દ્રો યાત્રાસ્યલોકદ્વિતીયં પ્રદિષ્ટમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃ૦ખ૦ માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે હંસગીતાયાં બ્રહ્મચારિવ્રતવર્ણનો નામાષ્ટાવિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

હંસ ઉવાચ ॥ ॥
તતો ગૃહાશ્રમે તિષ્ઠન્નગ્નીનાધાય ધર્મવિત્ ॥
કૃત્વા વિવાહં વિધિવદ્ધર્મેણ ચ ધનાગમમ્

ત્રિવર્ગં તત્ર સેવેત યજ્ઞૈશ્ચ વિવિધૈર્યજેત્ ॥
આચારપાલનં કુર્યાદ્વેદાધ્યયનમેવ ચ

ઉત્સર્ગં છન્દસાં કુર્યાચ્છુક્લાન્તે શ્રાવણસ્ય ચ ॥
પૌષમાસસ્ય રોહિણ્યામુપાકર્મ વિધીયતે

ઉત્સર્ગાનન્તરં વેદં નાધીયીત કદાચન ॥
તત્રાપિ શાસ્ત્રાધ્યયનં દ્વિજાતીનાં વિધીયતે

યત્નઃ કાર્યઃ પૂજને ચાતિથીનાં ચૈતત્કાર્યં સર્વકાલં ગૃહસ્થૈઃ ॥
નાન્યો ધર્મો વિદ્યતે તસ્ય વિપ્રાશ્ચૈતદ્ધર્મં તસ્ય શ્રેષ્ઠં પ્રદિષ્ટમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્ર સંવાદે હંસગીતાયાં ગૃહસ્થધર્મવર્ણનો નામૈકોનત્રિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ

3.230
હંસ ઉવાચ ॥
કીનાશબદ્ધચૌરાણાં ક્લીબરઙ્ગાવતારિણામ્ ॥
પતિતવ્રાત્યદુષ્ટાનાં તથા બન્ધનરક્ષિણામ્

ઉદક્યાવિધવાવાપપાષણ્ડવધજીવિનામ્ ॥
ચિકિત્સાજીવકવ્યાધપુંશ્ચલીનૃપવિદ્વિષામ્

ચર્મકારાયુધાજીવિશસ્ત્રવિક્રયકારિણામ્ ॥
ચૈલધાવનૃશંસાર્તસ્ત્રીજિતગ્રામયાજિનામ્

તુન્નવાયકદમ્બસ્ય કૂટકૃચ્છૂદ્રયાજિનામ્ ॥
એષામન્નં ન ભોક્તવ્યં યશ્ચ દદ્યાદનર્ચિતમ્

પર્યાયાન્નં ક્ષુતં ચૈવ સંઘુષ્ટં પતિતેક્ષિતમ્ ॥
શુલ્કં પર્યુષિતોચ્છિષ્ટં તથા ચોચ્છિષ્ટજીવિનઃ

ઉદક્યયા તથા સ્પૃષ્ટં યચ્ચ ઘ્રાતં ગવા શુના ॥
કેશકીટાવપન્નં ચ પક્ષિજગ્ધં તથૈવ ચ

દાસાર્ધસીરિ ગોપાલ નાપિતાન્નં તથાવિનામ્ ॥
શૂદ્રસ્યાન્નં તથા શ્રાદ્ધમાત્મવિક્રયિણસ્તથા

અન્નં પર્યુષિતં ભોજ્યં સ્નેહાક્તં રાગષાણ્ડવત્ ॥
નિસ્નેહા અપિ ગોધૂમયવપૌરાણનિમ્બકાઃ

અજાગોમહિષીવર્જ્યં સર્વાણ્યપિ પયાંસિ ચ ॥
અનિર્દશાહં તેષાં વૈ વિવત્સાયાશ્ચ ગોસ્તથા

કપિઞ્જલસ્તિત્તિરિશ્ચ મયૂરો લાવકસ્તથા ॥
એતે હિ પક્ષિણો ભક્ષ્યા ન તુ શેષાઃ કથઞ્ચન

શશકઃ શલ્યકો ગોધા ખડ્ગઃ કૂર્મસ્તથૈવ ચ ॥
ભક્ષ્યાઃ પઞ્ચનખેષ્વાહુરભક્ષ્યાશ્ચોભયાદતઃ

સર્વે ચૈકશફા વર્જ્યાસ્તથા જ્ઞાતા મૃગદ્વિજાઃ ॥
લશુનં ગૃઞ્જનં ચૈવ પલાણ્ડુકવકાનિ ચ

લોહિતાન્વૃક્ષનિર્યાસાઞ્શિગ્રુશ્લેષ્માતકં તથા॥
અભક્ષ્યાણિ દ્વિજાતીનાં ખુર્ખણ્ડાનિ તથૈવ ચ

વૃથા કૃસરસંયાવપાયસાપૂપશષ્કુલીઃ ॥
અનુપાકૃતમાંસાનિ દેવાન્નાનિ હવીંષિ ચ

માંસાશનં નૈવ બુધસ્તુ કુર્યાદ્વૃથા દ્વિજેન્દ્રા નરકસ્ય હેતુમ્ ॥
માંસં હિ યો નાત્તિ સ યાતિ નાકં લોકે તથાસ્મિન્સુખસઙ્ગતિઃ સ્યાત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે હંસગીતાયાં ભક્ષ્યાભક્ષ્યવર્જનં નામ ત્રિંશદુત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ