Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.21.25

3.21
// mārkaṇḍeya uvāca //
samākuñcitakaṃ caiva prasāritavivartite //
udvāhitaṃ nataṃ ṣoḍhā śayyāsthānāni nirdiśet

uttānitaṃ mukhaṃ caiva sāstamuktakaraṃ tathā //
samaṃ vāmaprasuptasya sthānakaṃ tu vidhīyate

sarvairākuñcitairaṅgaiḥ śayyāviddhe ca jānunī //
sthānamākuñcitaṃ nāma gītāntānāṃ prayojayeta

ekaṃ bhujaṃ samādhāya saṃprasāritajānukam //
sthānaṃ prasāritaṃ nāma sukhasuptasya kārayet

adhomukhe sthitaṃ caiva vivartitamiti smṛtam //
śastrakṣate mṛte kṣiptaṃ mattonmatteṣu tadbhavet

aṃsopari śiraḥ kṛtvā kuryurakṣobhameva ca //
udvāhitaṃ tu vijñeyaṃ līlāyāḥ śaṃsane prabho

tasyā yadetatprasṛtaṃ tu jaṃghe strastau karau taṃ natamuddiśanti /
ālasyakhedaśramamokṣaṇeṣu kāryastu tasyābhinayaprayogaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā० vajrasaṃvāde śayyāsanasthānavarṇano nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

3.22
// mārkaṇḍeya uvāca // //
svasthamandālasakrāntaṃ prasthālasamathāpi ca //
viṣkambhitaṃ tatkaṭukaṃ muktajānu tathā samam

jānūgataṃ vimuktaṃ ca sthānakānyupaveśane //
viṣkumbhitāñcitau pādau vakṣaḥ kiñcitsamunnatam

hastau kaṭyūruvinyastau svasthau svasthopaveśane //
ekaḥ prasāritaḥ pādastvanyaścaivāsanāśritaḥ

pārśvaṃ nataṃ tathā kāryaṃ sthānaṃ mandālasaṃ tu tat //
cintāyāṃ tu tathautsukye nirvede virahe tathā

viṣādeṣu sadā deyaṃ sthānametatprayoktṛbhiḥ //
cibukāpāśritau hastau bāhuśīrṣācitaṃ śiraḥ

sarvābhinayanaṃ caiva vijñeyaṃ klāntanāyakam //
balinā nigrahītasya ripuṇā khaṇḍitasya ca

śokamlānasya ca tathā sthānametadvinirdiśet //
grahau hastau vimuktaṃ ca śarīramalasaṃ tathā

khedālasaṃ tathā cakṣuryatra svasthālasaṃ tu tat //
śrame glānau made caiva mūrcchāyā vyathite tathā

mohe prāṇabhaye caiva sthānametatprayojayet //
viṣkumbhitāñcitau pādau kuru viṣkumbhitau bhujau

nimīlitaṃ tathā cakṣuḥ sthāne viṣkumbhitā sati //
svavakṣogatayā dṛṣṭyā yoge dhyāne vidhīyate

svabhāvasaṃsthayā caiva sabhyānāmupaveśane //
samau pādau samādhāya samaṃ yadupadiśyate

aspaṣṭabhūtalaṃ caiva jñeyaṃ mukuṭakāsanam //
pitrye samādhau japye ca homādikaraṇeṣu ca

etatsthānaṃ vidhātavyaṃ yathāgamanakarmaṇi //
ekaṃ jānu yadāsye ca mahīpṛṣṭhe vidhīyate

jñātavyaṃ bhūmipaśreṣṭha muktajānukamāsanam //
etatkṛtavyalīkānāṃ priyāṇāṃ samprasādane

majjane kuṭilānāṃ ca tathā bhūmyanulepane //
mahīgatābhyāṃ jānubhyāṃ sthānaṃ jānugataṃ bhaveta

rājñāṃ vijñāpane kāryaṃ surāṇāṃ caiva pūjane //
bhūmau yadūrdhvaṃ patanaṃ tadvimuktamiti smṛtam

prahārataḥ prayoktavyamāveśe krandane tathā //
bhadrāsanaṃ tu devānāṃ rājñāṃ siṃhāsanaṃ bhaveta

rūpyāsanaṃ tu dātavyaṃ sāṃvatsarapurodhasoḥ //
vetrāsanamamātyānāṃ mantriṇāṃ tu tathā bhaveta

mandāsanaṃ tu dātavyaṃ senānīyuvarājayoḥ //
munīnāṃ ca dvijānāṃ ca tathā sabrahmacāriṇām

bṛsī deyā mahārāja ye cānye niyame sthitāḥ //
sthānīyāḥ puruṣā ye ca mukhyāḥ paurāśca ye tathā

vaṇijaśca tathā mukhyāsteṣāṃ bhavati pīṭhikā //
veśastrīṇāṃ kumārāṇāṃ tathā bhṛtyajanasya ca

masūrakaṃ tu dātavyaṃ śeṣe bhūmyāsanaṃ bhavet //
siṃhāsanaṃ vinā rājangṛhe svacchandamānasam

naikāsanaṃ syādguruṇā tu rājanrathe gaje vāpi śilātale ca //
naikāsane syādguruṇā tu doṣo'tha vātidīrghe phalake ca nityam

//
iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde āsanavarṇano nāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

3.23
// mārkaṇḍeya uvāca // //
vaiṣṇavaṃ samapādaṃ ca vaiśākhaṃ maṇḍalaṃ tathā //
pratyālīḍhamathālīḍhaṃ ṣaṭ pusāṃ sthānakāni tu

svabhāvasaṃśritaḥ pādastryaṃśaḥ pakṣagato'paraḥ //
kiñcidañcitajaṃghaśca vaiṣṇavaṃ sthānamucyate

sthāne nānena kartavye saṃlāpastu svabhāvataḥ //
samapādaṃ tu vijñeyaṃ samaistālāntaraiḥ padaiḥ

svasvabhāsauṣṭhavopetaṃ rudrabrahmādidaivatam //
anena kāryaṃ sthānena vipramaṇḍalakāraṇam

balānāṃ pakṣiṇāṃ caiva varakautukameva ca //
svasthānaṃ syandanasthānāṃ vimānasthāyināmapi

liṅgasthānāṃ vratasthānāṃ sthānametatprayojayet //
dvau tālāvardhatālaṃ ca pādayoraṃtaraṃ bhavet

añcitaṃ yatra jaṃghe tu padau pakṣasthito tathā //
vaiśākhaṃ nāma tatsthānaṃ skandaścaivātra devatā

sthānenānena kartavyamaśvānāṃ vāhanaṃ budhaiḥ //
vyāyāmo nirgamaścaiva praveśo dhanuṣastathā

/
ataḥ paraṃ maṇḍalaṃ syāttrīṃstālāntarameva ca //
kaṭī jānusamā yatra pādau pakṣasthitau yathā

dhanurvajrapraharaṇaṃ maṇḍalena prayojayet //
vāhanaṃ kuñjarāṇāṃ tu nṛtte codvahanakriyā // 3.23.१ ०//
ādau ca dakṣiṇaṃ pādaṃ pañcatālaṃ prasārayet //
ālīḍhaṃ nāma tatsthānaṃ rudrakālyatra daivatam

anena kāryā sthānena sarvatroddharaṇakriyā //
raudrapādapracārastu saṃgrāmasya nirūpaṇam

siṃhādyabhinayaṃ caiva śaktasandhānameva ca //
khaḍgayuddhe niyuddhe ca maṇḍalabhramaṇe tathā

uttarottarasaṃjalpe roṣāmarṣasamudbhave //
mallānāṃ caiva saṃsphoṭe śatrūṇāṃ ca nirūpaṇe

tathābhidravaṇaṃ caiva śāstrāṇāṃ ca vimokṣaṇam //
añcitaṃ dakṣiṇaṃ kṛtvā vāmaṃ pādaṃ prasārya ca

ālīḍhaṃ parivartante pratyālīḍhamiti smṛtam ///
pratyālīḍhaṃ tu vijñeyaṃ sthānaṃ ca navadaivatam

ālīḍhenoditaṃ śastaṃ pratyālīḍhaṃ na mocayet //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi strīṇāṃ sthānatrayaṃ nṛpa

āyataṃ vāvahitthaṃ ca hayakrāntamathāpi ca //
ekaścānuyuto yatra pādau viracitaḥ samaḥ

tālamātrāntaranyastaḥ tryakṣaḥ pakṣagato'paraḥ //
prasannamānanamuraḥ samaṃ yatra samunnatam

latānitambagau hastau sthānaṃ jñeyaṃ tadāyatam //
raṅgāvataraṇe hyetattathā puṣpāñjalau bhavet

pādo viracitastrya ( śra) srastadanyopasṛtaḥ samaḥ //
pādāstalāntaranyastāstrikamīṣatsamunnatam

avahitthaṃ samākhyātaṃ sthānametannarottama //
vilāsalīlālāvaṇyaśṛṅgārātmanirūpaṇe

sthānametatprayoktavyaṃ varamārgāvalokane //
samasthito yatra pādastvanyaḥ pādastalācitaḥ

tālairaniyataireṣa sthānako hi vidhīyate //
sūcīviddhamaviddhaṃ vā tadaśvakrāntamiṣyate

śākhāvalambastabakoccaye ca vighūrṇanetrāsanasampralāpe //
svabhāvasaṃlāpavidhau ca kāryaṃ sthānaṃ tvidaṃ yādavavaṃśamukhya

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā० va० saṃ० utthitādisthānakavaṇarno nāma trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ

3.24
mārkaṇḍeya uvāca //
śirasaḥ prathamaṃ karma gadato me nibodha tat //
svabhāvādṛjunorvāmakṣepeṇākasmikaṃ sakṛt

saṃjñopadeśapṛcchāsu svabhāvābhāṣaṇe bhavet //
bahuśaḥ kathitaṃ yacca tadā kampitamiṣyate

(roṣatarjanatarkeṣu pratijñāsu ca dṛśyate //
śiraso recanaṃ yattu śanaistadyutamiṣyate

)
viṣāde vismaye caiva pratiṣedhe tadiṣyate //
vidhutaṃ nāmataḥ proktaṃ tathā pārśvavikampanaiḥ

śītagraste jvarārte ca matte ca tvarite bhavet //
maṇḍalārambhaṇe caiva bhavettu parigarhitam

sādhane vismaye harṣe līlāyāṃ ca tadiṣyate //
sakṛdudvāhitaṃ cordhvaṃ tadudvāhitamiṣyate

ucchrāye darśane garve tattathordhvanirīkṣaṇe ///
ākṣiptaṃ sakṛdeva syādavavratamadhogatam

sandehālāpasaṃjñāsu tattathā vāhanādiṣu //
kiñcitpārśvanatagrīvaṃ śiro vijñeyamañcitam

mūrcchite vyathite caiva sañcite duḥkhite bhavet //
( utkṣiptabāhuśikharaṃ tathācitaśirodharam

nikuñcitaṃ ca tadgarve vilāse ca prayojayet //
parāvṛttaparāvṛttaṃ kāryaṃ pṛṣṭhanirīkṣaṇe

)
utkṣiptaṃ cāpi vijñeyamunmukhāvasthitaṃ śiraḥ //
āśu divyārthayoge ca kāryaṃ tacca prayoktṛbhiḥ

adhomukhasthitaṃ cāpi budhāḥ prāhuradhogatam //
lajjāyāṃ ca pramāṇe ca duḥkhe tacca prayojayet

sarvato lolanāccaiva parilolitamucyate //
vyādhite mūrcchite matte bhavettu parilolitam

etattu śirasaḥ karma kathitaṃ te narādhipa //
añcitaṃ recitaṃ muktaṃ vivṛtaṃ caturaṃ tathā

prasāritaṃ tathā stabdhaṃ grīvākarmaṇi nirdiśet //
añcitaṃ kiñcidekāṃśaṃ lolanādrecitaṃ tu tat

recitaṃ bhramaṇānmuktaṃ vivṛtaṃ calitaṃ ca tat //
madhuraṃ caturaṃ proktamāyataṃ syātprasāritam

stabdhaṃ stabdhaṃ tathā proktaṃ śiraḥkarmānugāmi ca //
añcitaṃ syādvilāsādau recitaṃ maṇḍalekṣaṇe

muktaṃ mūrcchādiyogeṣu vivṛttaṃ lalitādiṣu //
saumyabhāve tu caturaṃ dṛṣṭau kāryaṃ prasāritam

stabdhaṃ śīte'tha vā vyādhāvavikāri svabhāvataḥ //
vibuddhaṃ vinivṛttaṃ ca nirbhugnaṃ bhugnameva ca

vivṛttaṃ ca tathaivarjukarmaṇyasya vinirdiśet //
vyāvṛttaṃ syādvibuddhākhyaṃ nivṛttaṃ pihitaṃ bhavet

avāṅmukhamavābhugnaṃ nibhugnaṃ cordhvagaṃ tu tat //
bhugnaṃ syādānataṃ kiñcinnivṛttaṃ vivṛtaṃ bhavet//

ṛjusvabhāvasaṃsthaṃ ca tayoḥ karmāṇi cakṣate //
viruddhavāraṇe kāryaṃ maivamityevamādiṣu

vinivṛttamasūyāyāmīrṣyākopakṛteṣu ca //
vibhugnaṃ cāpi vijñeyaṃ gambhīrālokanādiṣu

bhugnaṃ tu lajjite yojyaṃ yatīnāṃ tu svabhāvataḥ //
nivṛttaṃ vāpi kartavyaṃ hāsyaśokabhayādiṣu

ṛjusvabhāvasaṃsthāne kartavyaṃ yadunandana //
ābhugnamatha nirbhugnaṃ tathā caiva prakaṃpitam

udvāhitaṃ samaṃ caiva pañcarodhaḥ prakīrtitam //
dhāryate yacca nirbhugnaṃ tadā bhugnaṃ prakīrtitam

śastrakṣate vighāte ca hṛdroge ca tadiṣyate //
stabdhaṃ ca nimnapṛṣṭhaṃ ca nirbhugnaṃ nāma tatsmṛtam

stambhe savismaye māne viṣāde ca tatheṣyate //
urasastūrdhvavikṣepaḥ prakampitamihocyate

hasite rucite kāryaṃ śrame vyādhibhaye tathā //
udvāhitaṃ yadūrdhvaṃ tu tadudvāhitamucyate

ūrdhvaṃ nigamite kāryaṃ jṛmbhiteṣu prayogataḥ //
caturasraṃ samaṃ nāma vijñeyaṃ sauṣṭhaveṣu tat

samunnataṃ nataṃ caiva prasāritavivartite //
tathāpasṛtamevaṃ hi pārśvayoḥ karma pañcadhā

kaṭipārśvabhujāṃsāntairunnataiḥ syātsasunnatam //
kaṭī yatra sunirbhugnā pārśvaṃ taddvinataṃ bhavet

prasāraṇādubhayataḥ pārśvayoḥ syātprasāritam //
parivartanāttrikasyāpi vivartitamiheṣyate

asya caivopagamanādbhavedapasṛtaṃ punaḥ //
nataṃ tvapasṛte kāryaṃ connataṃ tūpasarpite

prasārite praharṣādau trāse cāpasṛte punaḥ //
vivartitaṃ vivarte ca kāraṇaṃ pārśvamucyate

kṣāmaṃ nimnaṃ ca pūrṇaṃ ca saṃproktamudaraṃ tridhā //
kṣāmaṃ tu hasite kāryaṃ tathā caiva vijṛmbhite

vyādhite tapasi śrānte kṣudhārte nimnameva ca //
pūrṇaṃ niḥśvasite caiva hyārogye lalitaṃ tathā

prakampitā ca cchinnā ca nivṛttā recitā tathā //
udvāhitā caiva kaṭirnṛtte pañcavidhā smṛtā

tiryaggatā gatā kṣipraṃ vijñeyā vaprakampitā //
madhyasthabalanāccaiva cchinnā saṃparikīrtitā

parāṅmukhasyābhimukhī nivṛttā parikīrtitā //
sarvatobhramaṇāccaiva recitetyabhidhīyate

.
niścitodvāhanāccaiva tathaivodvāhitā matā //
nīca vāmanakubjānāṃ gatau kāryā prakampitā

vyāyāme tvatha saṃprāpte vyāvṛttaprekṣiteṣu ca //
chinnā kāryā kaṭistajjñairnivṛttā vartiteṣu ca

recitā recite kāryā anyā līlāgate tridhā //
kampanaṃ valanaṃ caiva stambhanodvartane tathā

vivartanaṃ ca pañcaiva ūrvoḥ karmāṇi nirdiśet //
namanonnamane pārantyormahīpṛṣṭhedbhute yadā

sthitā pādatalāgreṇa kampitaṃ tattadiṣyate //
gacchedabhyantaraṃ jānu śanairyadvalitaṃ tu tat

stambhanaṃ cāpi vijñeyamapavṛttakriyākulam //
valitāviddhabhāvaṃ syādudvartanamathāpi ca

pārṣṇirabhyantaraṃ gacchedyatra tatra nivartitam //
gatiṣvadhamapātrāṇāṃ kampitaṃ saṃprayojayet

valanaṃ caiva kartavyaṃ strīṇāṃ svairaparikrame //
bhīmordhasaviṣādeṣu stambhanaṃ saṃprayojayet

vyāyāme tāṇḍave caiva kāryamudvartanaṃ tathā //
vivartanaṃ ca kartavyaṃ saṃkramādiparikrame

āvartitaṃ nataṃ kṣiptaṃ codvāhitamathāpi ca //
parivṛttaṃ tathā pañca jaṅghākarmāṇi nirdiśet

āvartitaṃ tu vyatyāsādvāmadakṣiṇajaṅghayoḥ //
jānvorākuñjanāccaiva nataṃ jñeyaṃ prayoktṛbhiḥ

vikṣepāccaiva jaṃghāyāḥ kṣiptamityabhidhīyate //
udvāhitaṃ tu vijñeyamūrūdvāhanakarmaṇā

pratīpanayanaṃ yatra parivṛttaṃ tadiṣyate //
āvartanaṃ prayoktavyaṃ vidūṣakaparikrame

nataṃ cāpi hi kartavyaṃ sthānāsanagatādiṣu //
kṣiptaṃ vyāyāmayogeṣu tāṇḍaveṣu prayojayet

tathā codvāhitaṃ kāryamāviddhagamanādiṣu //
tāṇḍavādau prayoktavyaṃ parivṛttaṃ prayoktṛbhiḥ

udghāṭitasamaścaiva......,.saṃcaraḥ //
añcitaḥ kuñcitaścaiva pādaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ

sthitvā pādatalāgreṇa pārṣṇirbhūmau nipātyate //
yasya pādasya karaṇātsa taddhaṭita ucyate//

kāryo'nuraktakaraṇe (caiva) pracāre lalite tathā //
( svabhāvaracito bhūmau samasthānaḥ samaḥ smṛtaḥ

eṣa kāryaḥ sadā pādaḥ svabhāvābhinayāśrayaḥ //
utkṣiptā tu bhavetpārṣṇiḥ pāde'gratalasaṃcare

nikṣiptarecite bhrānte pāde yastāḍito bhavet //
lalitaścāyameva syātpādo recitasaṃjñitaḥ

eṣa pradānasaṃcāre lalitodvahitaṃ bhavet //
ukṣiptāgratalaḥ pādaḥ kathitastu tathāñcitaḥ

nānābhramaṇakāleṣu kāryaḥ pādo'yamañcitaḥ //
pādaḥ kuñcitamadhyo'yaṃ bhavetkuñcitasaṃjñitaḥ

atikrāntābhigamane pādametatprayojayet //
ekapādapracāro yaḥ sa cārītyeva saṃjñitaḥ

dvipādakramaṇaṃ yatra karaṇaṃ nāma tadbhavet //
karaṇānāṃ samāyogaḥ khaṇḍa ityabhidhīyate

dvābhyāṃ tribhirvā yadi vā caturbhiryuktaṃ bhavenmaṇḍalameva nāmnā //
ityaṅgakarmābhihitaṃ bravīmi nibodha rājaṃstvamupāṅgakarma

//
iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde aṅgavarṇanaṃ nāma caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ

3.25
// mārkaṇḍeya uvāca //
kṣāntā bhayānakā hāsyā karuṇā hyadbhutā tathā //
raudrā vīrā ca bībhatsā vijñeyā rasadṛṣṭayaḥ

snigdhā hṛṣṭā ca jihmā ca kruddhā bhītā ca lajjitā //
tṛptātha vismitā saumyā sthāyibhāveṣu dṛṣṭayaḥ

malinā kekarā śrāntā cābhitaptātha viplutā // /

viṣaṇṇā śaṅkitā caiva trastā śokā nimīlitā //
vibhrāntā kuñcitā śūnyā muktalā ca vitarkitā //
madirā lalitā mlānā ityevaṃ dṛṣṭisaṃgrahaḥ

ṣaḍtriṃśaddṛṣṭayo hyetā nāmato'bhihitā mayā //
sabhrūkṣepakaṭākṣā tu kāntā jñeyā samañjasī

udavṛttapuṭapakṣmāgrā calattārā bhayānakā //
kiñcidākuñcitapuṭā hāsyavibhrāntatārakā

patitordhvapuṭā sāsrā karuṇā naṣṭatārakā //
kiñcitkuñcitapakṣmāgrā kiñcidudvṛttatārakā

samā vikasitā caiva sādbhutā dṛṣṭiriṣyate //
udbhūtā kathitā raudrā bhrukuṭī kuṭilā tathā

utphullamadhyā vīrā tu kathitā samatārakā //
bībhatsā kathitā dṛṣṭirapāṅgākṣiptatārakā

dhyānādanimiṣā śāntā hyadhomārgavicāriṇī //
vyākośamadhyā madhurā snigdhā prahasitā matā

utphullamadhyā pracalā hṛṣṭā paryantavīkṣiṇī //
jihmādhogatatārā ca gūḍhā magnā nirīkṣiṇī

bhrukuṭīkuṭilā kruddhā tathā niṣṭabdhatārakā //
ākuṃcitā lajjitā syāttathā niścalatārakā

sattvamadbhiratīveṣṭā dṛptā vikasitā bhaveta //
samā vikasitāpāṅgā vismitā sā nigadyate

samā saumyā vinirdiṣṭā tathā ca samatārakā //
ākuñcitapuṭā bhītā rūkṣā vyāvṛttatārakā

puṭau prasphuritau yasyā malinā sā nigadyate //
ākuñcitapuṭā yā tu dṛṣṭirākekarā bhavet

kiñcidunnāmitapuṭā śāntā sā tu vidhīyate //
abhitaptā tathā mandā mandatārāpuṭā tu yā

viplutāviplutā proktā srastā visphuritā ca yā //
kiñcinniṣṭabdhatārā tu viṣaṇṇā dṛṣṭirucyate

anavasthitatārā ca śaṅkitā parikīrtitā //
rūkṣā lalita tārā ca pratākhyā sabhayā bhavet

utphullā tu viśokākhyā tathā ca nimiṣekṣaṇā //
anavasthitanetrā ca vibhrāntā bhrāntatārakā

kuṃcitā kuṃcitā dṛṣṭiḥ kiñcidañcitatārakā //
sthitatārāpuṭā śūnyā saṃkṣubdhā samadarśanā

praspandamānapakṣyāgrā mukulā muktalā bhavet //
udvṛttapuṭapakṣmā tu vitarkā stabdhatārakā

utphullā madirā nāma tathā valitatārakā //
phullitāntā salāvaṇyā sasmitā lalitā matā

pralūnapakṣmā sā sāgrā glānākhyā mukulīkṛtā //
kāntā dṛṣṭiḥ kaṭākṣe tu ghātane tu bhayānakā

hāsyā hāsye ca vijñeyā karuṇā karuṇe rase //
svadbhute cādbhutā kāryā raudrī raudre vidhīyate

vīrā vīre ca kartavyā bībhatsā ca jugupsite //
śāntā śānte tu nirdiṣṭā snigdhā snigdhāvalokane

hṛṣṭā hṛṣṭe tu kartavyā jihmā kāryābhyasūyite //
kruddhā kruddhe tu nirdiṣṭā bhītā bhīte tathā bhavet//

lajjitā lajjitākhyā syāddṛptotsāhagateṣu ca //
vismitā vismaye dṛṣṭiḥ saumyā saumyāvalokane

malinā virahe kāryā sambhoge kekarā bhavet //
śrāntā śrāntasya kartavyā nirvede tvabhitaptakā

viplutākhyā tu dainye syādviṣāde tu viṣaṇṇikā //
śaṃkite śaṃkitā caiva traste trastā vidhīyate

jñāne viśokā ca tathā sparśe kāryā nimīlitā //
vibhrāntā vibhrame kāryā kuṃcitā sūkṣmadarśane/

cintānvitasya śūnyā syānmuktalā ghrāṇakarmaṇi //
vitarke tu vitarkā syānmade tu madirā bhavet

strīṇāṃ helāsu lalitā glāne glānā vidhīyate //
utsedhaśca nimeṣaśca prasāritavivartite

ākuñcitaṃ samaṃ caiva sphuritaṃ vihataṃ tataḥ //
tāḍitaṃ puṭayoḥ karma navadhā parikīrtitam

samāgamaḥ puṭānāṃ yaḥ sa nimeṣa iti smṛtaḥ //
viśleṣaścaiva yastābhyāṃ sa unmeṣaḥ prakīrtitaḥ

prasāritau puṭau yatra bhavettaddhi vivartitam //
ākuñcitābhyāṃ tābhyāṃ tu jñeyamākuñcitaṃ budhaiḥ

svabhāvapuṭasaṃsthānaṃ samaṃ taddhi prakīrtitam //
puṭau prasphuritau yatra sphuritaṃ tadihocyate

puṭāvabhihitau yatra pihitaṃ nāma tadbhavet //
srastamūlau puṭau yatra taddhi tāḍitamucyate

gandhasparśe tathāniṣṭe jñeyamākuñcitaṃ budhaiḥ //
vismayārthe tathā vīre tacca kāryaṃ prasādhitam

śṛṅgāre tu samaṃ kāryamabhighāte'vatāḍitam //
strīṇāṃ praṇayaroṣeṣu sphuritaṃ tadiheṣyate

śīte vātoṣṇavarṣeṣu vihitaṃ kāryameva tu //
krodhe vivartitaṃ kāryaṃ nimeṣonmeṣayoḥ samam //

valanaṃ bhramaṇaṃ caiva calanaṃ saṃpraṇāśanam //
vivartitaṃ pāṭanaṃ tu vijñeyaṃ vismitaṃ tathā

udvartaḥ prākṛtaṃ caiva tārakākarma ceṣyate //
maṇḍalāvartanaṃ madhye puṭayorbhramaṇaṃ smṛtam

valanaṃ gamanaṃ tiryagvalanāccalitaṃ bhavet //
ābhyantarata ākarṣaḥ praveśātsaṃpraveśanam

tathā cāpāṅgasaṃcārāduddharṣitamudāhṛtam //
pātanaṃ srastabhāvaśca niṣkāmānniṣkramaṃ tathā

udvartanātparāvṛttiḥ prākṛtaṃ tu svabhāvataḥ //
hāsye tu valanaṃ kāryaṃ made bhramaṇameva ca

vīre rase syāccalanaṃ bībhatse saṃpraveśanam //
vivartitaṃ tu śṛṅgāre pātanaṃ karuṇe rase

bhayānake niṣkramaṇaṃ vīre codvartanaṃ tathā //
prākṛtaṃ śeṣabhāve tu yathāyogaṃ prayojayet

samaṃ sācīkṛtaṃ ca syādanuvṛttamataḥ param //
ālokitaṃ cāllokitamavalokitameva ca

samatāraṃ ca saumyaṃ ca dṛṣṭikarma samaṃ bhaveta //
pakṣmāntargatatāraṃ ca sācīkṛtamihocyate

rūpanirvartanāyuktamanuvṛttamiti smṛtam //
sahasā darśanaṃ yatsyāttadālokitamiṣyate

ūrdhvamullokitaṃ jñeyaṃ sarvato lokitaṃ tathā //
vilokitaṃ tu pārśvābhyāṃ pṛṣṭhataścāvalokitam

dṛṣṭīnāmanugaṃ caiva bhruvo karma prayojayet //
yathā netraṃ prasarpeddhi nānābhāvarasāśrayam

netrasyānukrameṇaiva bhruvostu calanaṃ bhavet //
utkṣepaḥ patanaṃ caiva bhrukuṭīcaturaṃ tathā

nikuñcitaṃ kuñcitaṃ ca tathā svābhāvikaṃ bhavet //
bhruvorudgamamutkṣepaḥ pātanaṃ patanaṃ bhavet

dvayormūlordhavikṣepādbhrukuṭī parikīrtitā //
caturaḥ kiñciducchvāsānmadhurāyatayā bhruvā

ekasyā ubhayorvāpi syādudbhagnaṃ trikuñcitam //
ekasyā lalitodyogādrecitaṃ nāma kīrtitam

yathāsthite svabhāvasthe bhruvoḥ karma nibodha me //
samutkṣepastu līlāyāḥ kāruṇyātpātanaṃ bhavet

krodhe ca bhrukuṭī jñeyā śṛṅgāracaturaṃ tathā //
kṣāmaṃ kṛśaṃ tu vijñeyaṃ phullaṃ vikasitaṃ bhavet

sampūrṇaṃ pūrṇamityuktaṃ kampitaṃ paridhūnitam //
śṛṅgabhinnaṃ kuñcitakaṃ saromāñcaṃ tathāvidham

prākkṛtaṃ tu svabhāvasthaṃ mandaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ //
kṣāmaṃ duḥkhe tu kartavyaṃ phullaṃ harṣe prayojayet

pūrṇaṃ tuṣṭe tu kartavyaṃ tathā roṣe ca kampitam //
hāsye tvākuñcitaṃ sparśe saromāñcaṃ vidhīyate

prākṛtaṃ tu svabhāvasthaṃ tvarthayogena yojayet //
natā mandā vikṛṣṭā ca socchvāsā kūṇitānatā

svābhāvike ca kartavyā prayoge nāsikā budhaiḥ //
natānatā tu vijñeyā mandā natapuṭā bhavet

vikṛṣṭā kuñcitā cordhvaṃ socchvāsā vāyupūritā //
saṃkūṇanātkūṇitā syātsvabhāvasthā svanāsikā

natā tu rucite kāryā mandā śoke vidhīyate //
tīvragandhe vikṛṣṭā tu socchvāsā tu tathā priye

vikūṇitā jugupsāyāṃ śeṣā svābhāvikī matā //
kūṇanaṃ khaṇḍanaṃ chinnaṃ mukitaṃ samatā tathā / ६६ //
jihvādharoṣṭhamadaṃ ca dantakarmaṇi kārayeta //
kuṭṭanaṃ bhaktavacchedaṃ khaṇḍanaṃ tu vighaṭṭanam

chinnaṃ nikṛtameva syācchukktiṃ viddhameva ca //
vyādhau tu kuṭṭanaṃ kāryamutsāhe khaṇḍanaṃ bhavet

chinnaṃ krodhe paraṃ hāsye samaṃ śeṣeṣu kārayet //
vivartanaṃ tathā kampo vimarśo'tha vigūhanam

saṃdṛṣṭaśca samudraśca karmāṇyadharajāni ca //
sṛkkā suvakrakaraṇaṃ vivartitamiti smṛtam

vepanaṃ cāpi vijñeyamadharasya tu kampane //
yo niṣkramo'dharasyātha sa visarga iti smṛtaḥ

antaḥpraveśanaṃ caiva vinigūhitamucyate //
dantoṣṭhapīḍanāccaiva saṃdaṣṭakamiti smṛtam

piṇḍitābhyudgataścaiva samudgaka iti smṛtaḥ //
vivartitamasūyāyāṃ roṣe kampitamiṣyate //
bhayānake visargaśca karṣaṇe'tha nigūhanam

tatonmādavikāreṣu sandaṣṭaṃ vīraraudrayoḥ //
samudgamanakampāyāṃ śeṣe kāryaṃ svabhāvajam

upāṅgakarmābhihitaṃ tathaitaṃ mayā samāsena narendracandra //
kāryaḥ prayatno'tra sadā budhena yasmādupāṅgāśrayameva nṛtyam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde upāṅgikavarṇano nāma pañcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ