વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.21.25

3.21
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
સમાકુઞ્ચિતકં ચૈવ પ્રસારિતવિવર્તિતે ॥
ઉદ્વાહિતં નતં ષોઢા શય્યાસ્થાનાનિ નિર્દિશેત્

ઉત્તાનિતં મુખં ચૈવ સાસ્તમુક્તકરં તથા ॥
સમં વામપ્રસુપ્તસ્ય સ્થાનકં તુ વિધીયતે

સર્વૈરાકુઞ્ચિતૈરઙ્ગૈઃ શય્યાવિદ્ધે ચ જાનુની ॥
સ્થાનમાકુઞ્ચિતં નામ ગીતાન્તાનાં પ્રયોજયેત

એકં ભુજં સમાધાય સંપ્રસારિતજાનુકમ્ ॥
સ્થાનં પ્રસારિતં નામ સુખસુપ્તસ્ય કારયેત્

અધોમુખે સ્થિતં ચૈવ વિવર્તિતમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
શસ્ત્રક્ષતે મૃતે ક્ષિપ્તં મત્તોન્મત્તેષુ તદ્ભવેત્

અંસોપરિ શિરઃ કૃત્વા કુર્યુરક્ષોભમેવ ચ ॥
ઉદ્વાહિતં તુ વિજ્ઞેયં લીલાયાઃ શંસને પ્રભો

તસ્યા યદેતત્પ્રસૃતં તુ જંઘે સ્ત્રસ્તૌ કરૌ તં નતમુદ્દિશન્તિ ।
આલસ્યખેદશ્રમમોક્ષણેષુ કાર્યસ્તુ તસ્યાભિનયપ્રયોગઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦ વજ્રસંવાદે શય્યાસનસ્થાનવર્ણનો નામૈકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

3.22
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
સ્વસ્થમન્દાલસક્રાન્તં પ્રસ્થાલસમથાપિ ચ ॥
વિષ્કમ્ભિતં તત્કટુકં મુક્તજાનુ તથા સમમ્

જાનૂગતં વિમુક્તં ચ સ્થાનકાન્યુપવેશને ॥
વિષ્કુમ્ભિતાઞ્ચિતૌ પાદૌ વક્ષઃ કિઞ્ચિત્સમુન્નતમ્

હસ્તૌ કટ્યૂરુવિન્યસ્તૌ સ્વસ્થૌ સ્વસ્થોપવેશને ॥
એકઃ પ્રસારિતઃ પાદસ્ત્વન્યશ્ચૈવાસનાશ્રિતઃ

પાર્શ્વં નતં તથા કાર્યં સ્થાનં મન્દાલસં તુ તત્ ॥
ચિન્તાયાં તુ તથૌત્સુક્યે નિર્વેદે વિરહે તથા

વિષાદેષુ સદા દેયં સ્થાનમેતત્પ્રયોક્તૃભિઃ ॥
ચિબુકાપાશ્રિતૌ હસ્તૌ બાહુશીર્ષાચિતં શિરઃ

સર્વાભિનયનં ચૈવ વિજ્ઞેયં ક્લાન્તનાયકમ્ ॥
બલિના નિગ્રહીતસ્ય રિપુણા ખણ્ડિતસ્ય ચ

શોકમ્લાનસ્ય ચ તથા સ્થાનમેતદ્વિનિર્દિશેત્ ॥
ગ્રહૌ હસ્તૌ વિમુક્તં ચ શરીરમલસં તથા

ખેદાલસં તથા ચક્ષુર્યત્ર સ્વસ્થાલસં તુ તત્ ॥
શ્રમે ગ્લાનૌ મદે ચૈવ મૂર્ચ્છાયા વ્યથિતે તથા

મોહે પ્રાણભયે ચૈવ સ્થાનમેતત્પ્રયોજયેત્ ॥
વિષ્કુમ્ભિતાઞ્ચિતૌ પાદૌ કુરુ વિષ્કુમ્ભિતૌ ભુજૌ

નિમીલિતં તથા ચક્ષુઃ સ્થાને વિષ્કુમ્ભિતા સતિ ॥
સ્વવક્ષોગતયા દૃષ્ટ્યા યોગે ધ્યાને વિધીયતે

સ્વભાવસંસ્થયા ચૈવ સભ્યાનામુપવેશને ॥
સમૌ પાદૌ સમાધાય સમં યદુપદિશ્યતે

અસ્પષ્ટભૂતલં ચૈવ જ્ઞેયં મુકુટકાસનમ્ ॥
પિત્ર્યે સમાધૌ જપ્યે ચ હોમાદિકરણેષુ ચ

એતત્સ્થાનં વિધાતવ્યં યથાગમનકર્મણિ ॥
એકં જાનુ યદાસ્યે ચ મહીપૃષ્ઠે વિધીયતે

જ્ઞાતવ્યં ભૂમિપશ્રેષ્ઠ મુક્તજાનુકમાસનમ્ ॥
એતત્કૃતવ્યલીકાનાં પ્રિયાણાં સમ્પ્રસાદને

મજ્જને કુટિલાનાં ચ તથા ભૂમ્યનુલેપને ॥
મહીગતાભ્યાં જાનુભ્યાં સ્થાનં જાનુગતં ભવેત

રાજ્ઞાં વિજ્ઞાપને કાર્યં સુરાણાં ચૈવ પૂજને ॥
ભૂમૌ યદૂર્ધ્વં પતનં તદ્વિમુક્તમિતિ સ્મૃતમ્

પ્રહારતઃ પ્રયોક્તવ્યમાવેશે ક્રન્દને તથા ॥
ભદ્રાસનં તુ દેવાનાં રાજ્ઞાં સિંહાસનં ભવેત

રૂપ્યાસનં તુ દાતવ્યં સાંવત્સરપુરોધસોઃ ॥
વેત્રાસનમમાત્યાનાં મન્ત્રિણાં તુ તથા ભવેત

મન્દાસનં તુ દાતવ્યં સેનાનીયુવરાજયોઃ ॥
મુનીનાં ચ દ્વિજાનાં ચ તથા સબ્રહ્મચારિણામ્

બૃસી દેયા મહારાજ યે ચાન્યે નિયમે સ્થિતાઃ ॥
સ્થાનીયાઃ પુરુષા યે ચ મુખ્યાઃ પૌરાશ્ચ યે તથા

વણિજશ્ચ તથા મુખ્યાસ્તેષાં ભવતિ પીઠિકા ॥
વેશસ્ત્રીણાં કુમારાણાં તથા ભૃત્યજનસ્ય ચ

મસૂરકં તુ દાતવ્યં શેષે ભૂમ્યાસનં ભવેત્ ॥
સિંહાસનં વિના રાજન્ગૃહે સ્વચ્છન્દમાનસમ્

નૈકાસનં સ્યાદ્ગુરુણા તુ રાજન્રથે ગજે વાપિ શિલાતલે ચ ॥
નૈકાસને સ્યાદ્ગુરુણા તુ દોષોઽથ વાતિદીર્ઘે ફલકે ચ નિત્યમ્

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે આસનવર્ણનો નામ દ્વાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

3.23
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
વૈષ્ણવં સમપાદં ચ વૈશાખં મણ્ડલં તથા ॥
પ્રત્યાલીઢમથાલીઢં ષટ્ પુસાં સ્થાનકાનિ તુ

સ્વભાવસંશ્રિતઃ પાદસ્ત્ર્યંશઃ પક્ષગતોઽપરઃ ॥
કિઞ્ચિદઞ્ચિતજંઘશ્ચ વૈષ્ણવં સ્થાનમુચ્યતે

સ્થાને નાનેન કર્તવ્યે સંલાપસ્તુ સ્વભાવતઃ ॥
સમપાદં તુ વિજ્ઞેયં સમૈસ્તાલાન્તરૈઃ પદૈઃ

સ્વસ્વભાસૌષ્ઠવોપેતં રુદ્રબ્રહ્માદિદૈવતમ્ ॥
અનેન કાર્યં સ્થાનેન વિપ્રમણ્ડલકારણમ્

બલાનાં પક્ષિણાં ચૈવ વરકૌતુકમેવ ચ ॥
સ્વસ્થાનં સ્યન્દનસ્થાનાં વિમાનસ્થાયિનામપિ

લિઙ્ગસ્થાનાં વ્રતસ્થાનાં સ્થાનમેતત્પ્રયોજયેત્ ॥
દ્વૌ તાલાવર્ધતાલં ચ પાદયોરંતરં ભવેત્

અઞ્ચિતં યત્ર જંઘે તુ પદૌ પક્ષસ્થિતો તથા ॥
વૈશાખં નામ તત્સ્થાનં સ્કન્દશ્ચૈવાત્ર દેવતા

સ્થાનેનાનેન કર્તવ્યમશ્વાનાં વાહનં બુધૈઃ ॥
વ્યાયામો નિર્ગમશ્ચૈવ પ્રવેશો ધનુષસ્તથા

।
અતઃ પરં મણ્ડલં સ્યાત્ત્રીંસ્તાલાન્તરમેવ ચ ॥
કટી જાનુસમા યત્ર પાદૌ પક્ષસ્થિતૌ યથા

ધનુર્વજ્રપ્રહરણં મણ્ડલેન પ્રયોજયેત્ ॥
વાહનં કુઞ્જરાણાં તુ નૃત્તે ચોદ્વહનક્રિયા ॥ 3.23.૧ ૦॥
આદૌ ચ દક્ષિણં પાદં પઞ્ચતાલં પ્રસારયેત્ ॥
આલીઢં નામ તત્સ્થાનં રુદ્રકાલ્યત્ર દૈવતમ્

અનેન કાર્યા સ્થાનેન સર્વત્રોદ્ધરણક્રિયા ॥
રૌદ્રપાદપ્રચારસ્તુ સંગ્રામસ્ય નિરૂપણમ્

સિંહાદ્યભિનયં ચૈવ શક્તસન્ધાનમેવ ચ ॥
ખડ્ગયુદ્ધે નિયુદ્ધે ચ મણ્ડલભ્રમણે તથા

ઉત્તરોત્તરસંજલ્પે રોષામર્ષસમુદ્ભવે ॥
મલ્લાનાં ચૈવ સંસ્ફોટે શત્રૂણાં ચ નિરૂપણે

તથાભિદ્રવણં ચૈવ શાસ્ત્રાણાં ચ વિમોક્ષણમ્ ॥
અઞ્ચિતં દક્ષિણં કૃત્વા વામં પાદં પ્રસાર્ય ચ

આલીઢં પરિવર્તન્તે પ્રત્યાલીઢમિતિ સ્મૃતમ્ ॥।
પ્રત્યાલીઢં તુ વિજ્ઞેયં સ્થાનં ચ નવદૈવતમ્

આલીઢેનોદિતં શસ્તં પ્રત્યાલીઢં ન મોચયેત્ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સ્ત્રીણાં સ્થાનત્રયં નૃપ

આયતં વાવહિત્થં ચ હયક્રાન્તમથાપિ ચ ॥
એકશ્ચાનુયુતો યત્ર પાદૌ વિરચિતઃ સમઃ

તાલમાત્રાન્તરન્યસ્તઃ ત્ર્યક્ષઃ પક્ષગતોઽપરઃ ॥
પ્રસન્નમાનનમુરઃ સમં યત્ર સમુન્નતમ્

લતાનિતમ્બગૌ હસ્તૌ સ્થાનં જ્ઞેયં તદાયતમ્ ॥
રઙ્ગાવતરણે હ્યેતત્તથા પુષ્પાઞ્જલૌ ભવેત્

પાદો વિરચિતસ્ત્ર્ય ( શ્ર) સ્રસ્તદન્યોપસૃતઃ સમઃ ॥
પાદાસ્તલાન્તરન્યસ્તાસ્ત્રિકમીષત્સમુન્નતમ્

અવહિત્થં સમાખ્યાતં સ્થાનમેતન્નરોત્તમ ॥
વિલાસલીલાલાવણ્યશૃઙ્ગારાત્મનિરૂપણે

સ્થાનમેતત્પ્રયોક્તવ્યં વરમાર્ગાવલોકને ॥
સમસ્થિતો યત્ર પાદસ્ત્વન્યઃ પાદસ્તલાચિતઃ

તાલૈરનિયતૈરેષ સ્થાનકો હિ વિધીયતે ॥
સૂચીવિદ્ધમવિદ્ધં વા તદશ્વક્રાન્તમિષ્યતે

શાખાવલમ્બસ્તબકોચ્ચયે ચ વિઘૂર્ણનેત્રાસનસમ્પ્રલાપે ॥
સ્વભાવસંલાપવિધૌ ચ કાર્યં સ્થાનં ત્વિદં યાદવવંશમુખ્ય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦ વ૦ સં૦ ઉત્થિતાદિસ્થાનકવણર્નો નામ ત્રયોવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

3.24
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
શિરસઃ પ્રથમં કર્મ ગદતો મે નિબોધ તત્ ॥
સ્વભાવાદૃજુનોર્વામક્ષેપેણાકસ્મિકં સકૃત્

સંજ્ઞોપદેશપૃચ્છાસુ સ્વભાવાભાષણે ભવેત્ ॥
બહુશઃ કથિતં યચ્ચ તદા કમ્પિતમિષ્યતે

(રોષતર્જનતર્કેષુ પ્રતિજ્ઞાસુ ચ દૃશ્યતે ॥
શિરસો રેચનં યત્તુ શનૈસ્તદ્યુતમિષ્યતે

)
વિષાદે વિસ્મયે ચૈવ પ્રતિષેધે તદિષ્યતે ॥
વિધુતં નામતઃ પ્રોક્તં તથા પાર્શ્વવિકમ્પનૈઃ

શીતગ્રસ્તે જ્વરાર્તે ચ મત્તે ચ ત્વરિતે ભવેત્ ॥
મણ્ડલારમ્ભણે ચૈવ ભવેત્તુ પરિગર્હિતમ્

સાધને વિસ્મયે હર્ષે લીલાયાં ચ તદિષ્યતે ॥
સકૃદુદ્વાહિતં ચોર્ધ્વં તદુદ્વાહિતમિષ્યતે

ઉચ્છ્રાયે દર્શને ગર્વે તત્તથોર્ધ્વનિરીક્ષણે ॥।
આક્ષિપ્તં સકૃદેવ સ્યાદવવ્રતમધોગતમ્

સન્દેહાલાપસંજ્ઞાસુ તત્તથા વાહનાદિષુ ॥
કિઞ્ચિત્પાર્શ્વનતગ્રીવં શિરો વિજ્ઞેયમઞ્ચિતમ્

મૂર્ચ્છિતે વ્યથિતે ચૈવ સઞ્ચિતે દુઃખિતે ભવેત્ ॥
( ઉત્ક્ષિપ્તબાહુશિખરં તથાચિતશિરોધરમ્

નિકુઞ્ચિતં ચ તદ્ગર્વે વિલાસે ચ પ્રયોજયેત્ ॥
પરાવૃત્તપરાવૃત્તં કાર્યં પૃષ્ઠનિરીક્ષણે

)
ઉત્ક્ષિપ્તં ચાપિ વિજ્ઞેયમુન્મુખાવસ્થિતં શિરઃ ॥
આશુ દિવ્યાર્થયોગે ચ કાર્યં તચ્ચ પ્રયોક્તૃભિઃ

અધોમુખસ્થિતં ચાપિ બુધાઃ પ્રાહુરધોગતમ્ ॥
લજ્જાયાં ચ પ્રમાણે ચ દુઃખે તચ્ચ પ્રયોજયેત્

સર્વતો લોલનાચ્ચૈવ પરિલોલિતમુચ્યતે ॥
વ્યાધિતે મૂર્ચ્છિતે મત્તે ભવેત્તુ પરિલોલિતમ્

એતત્તુ શિરસઃ કર્મ કથિતં તે નરાધિપ ॥
અઞ્ચિતં રેચિતં મુક્તં વિવૃતં ચતુરં તથા

પ્રસારિતં તથા સ્તબ્ધં ગ્રીવાકર્મણિ નિર્દિશેત્ ॥
અઞ્ચિતં કિઞ્ચિદેકાંશં લોલનાદ્રેચિતં તુ તત્

રેચિતં ભ્રમણાન્મુક્તં વિવૃતં ચલિતં ચ તત્ ॥
મધુરં ચતુરં પ્રોક્તમાયતં સ્યાત્પ્રસારિતમ્

સ્તબ્ધં સ્તબ્ધં તથા પ્રોક્તં શિરઃકર્માનુગામિ ચ ॥
અઞ્ચિતં સ્યાદ્વિલાસાદૌ રેચિતં મણ્ડલેક્ષણે

મુક્તં મૂર્ચ્છાદિયોગેષુ વિવૃત્તં લલિતાદિષુ ॥
સૌમ્યભાવે તુ ચતુરં દૃષ્ટૌ કાર્યં પ્રસારિતમ્

સ્તબ્ધં શીતેઽથ વા વ્યાધાવવિકારિ સ્વભાવતઃ ॥
વિબુદ્ધં વિનિવૃત્તં ચ નિર્ભુગ્નં ભુગ્નમેવ ચ

વિવૃત્તં ચ તથૈવર્જુકર્મણ્યસ્ય વિનિર્દિશેત્ ॥
વ્યાવૃત્તં સ્યાદ્વિબુદ્ધાખ્યં નિવૃત્તં પિહિતં ભવેત્

અવાઙ્મુખમવાભુગ્નં નિભુગ્નં ચોર્ધ્વગં તુ તત્ ॥
ભુગ્નં સ્યાદાનતં કિઞ્ચિન્નિવૃત્તં વિવૃતં ભવેત્॥

ઋજુસ્વભાવસંસ્થં ચ તયોઃ કર્માણિ ચક્ષતે ॥
વિરુદ્ધવારણે કાર્યં મૈવમિત્યેવમાદિષુ

વિનિવૃત્તમસૂયાયામીર્ષ્યાકોપકૃતેષુ ચ ॥
વિભુગ્નં ચાપિ વિજ્ઞેયં ગમ્ભીરાલોકનાદિષુ

ભુગ્નં તુ લજ્જિતે યોજ્યં યતીનાં તુ સ્વભાવતઃ ॥
નિવૃત્તં વાપિ કર્તવ્યં હાસ્યશોકભયાદિષુ

ઋજુસ્વભાવસંસ્થાને કર્તવ્યં યદુનન્દન ॥
આભુગ્નમથ નિર્ભુગ્નં તથા ચૈવ પ્રકંપિતમ્

ઉદ્વાહિતં સમં ચૈવ પઞ્ચરોધઃ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
ધાર્યતે યચ્ચ નિર્ભુગ્નં તદા ભુગ્નં પ્રકીર્તિતમ્

શસ્ત્રક્ષતે વિઘાતે ચ હૃદ્રોગે ચ તદિષ્યતે ॥
સ્તબ્ધં ચ નિમ્નપૃષ્ઠં ચ નિર્ભુગ્નં નામ તત્સ્મૃતમ્

સ્તમ્ભે સવિસ્મયે માને વિષાદે ચ તથેષ્યતે ॥
ઉરસસ્તૂર્ધ્વવિક્ષેપઃ પ્રકમ્પિતમિહોચ્યતે

હસિતે રુચિતે કાર્યં શ્રમે વ્યાધિભયે તથા ॥
ઉદ્વાહિતં યદૂર્ધ્વં તુ તદુદ્વાહિતમુચ્યતે

ઊર્ધ્વં નિગમિતે કાર્યં જૃમ્ભિતેષુ પ્રયોગતઃ ॥
ચતુરસ્રં સમં નામ વિજ્ઞેયં સૌષ્ઠવેષુ તત્

સમુન્નતં નતં ચૈવ પ્રસારિતવિવર્તિતે ॥
તથાપસૃતમેવં હિ પાર્શ્વયોઃ કર્મ પઞ્ચધા

કટિપાર્શ્વભુજાંસાન્તૈરુન્નતૈઃ સ્યાત્સસુન્નતમ્ ॥
કટી યત્ર સુનિર્ભુગ્ના પાર્શ્વં તદ્દ્વિનતં ભવેત્

પ્રસારણાદુભયતઃ પાર્શ્વયોઃ સ્યાત્પ્રસારિતમ્ ॥
પરિવર્તનાત્ત્રિકસ્યાપિ વિવર્તિતમિહેષ્યતે

અસ્ય ચૈવોપગમનાદ્ભવેદપસૃતં પુનઃ ॥
નતં ત્વપસૃતે કાર્યં ચોન્નતં તૂપસર્પિતે

પ્રસારિતે પ્રહર્ષાદૌ ત્રાસે ચાપસૃતે પુનઃ ॥
વિવર્તિતં વિવર્તે ચ કારણં પાર્શ્વમુચ્યતે

ક્ષામં નિમ્નં ચ પૂર્ણં ચ સંપ્રોક્તમુદરં ત્રિધા ॥
ક્ષામં તુ હસિતે કાર્યં તથા ચૈવ વિજૃમ્ભિતે

વ્યાધિતે તપસિ શ્રાન્તે ક્ષુધાર્તે નિમ્નમેવ ચ ॥
પૂર્ણં નિઃશ્વસિતે ચૈવ હ્યારોગ્યે લલિતં તથા

પ્રકમ્પિતા ચ ચ્છિન્ના ચ નિવૃત્તા રેચિતા તથા ॥
ઉદ્વાહિતા ચૈવ કટિર્નૃત્તે પઞ્ચવિધા સ્મૃતા

તિર્યગ્ગતા ગતા ક્ષિપ્રં વિજ્ઞેયા વપ્રકમ્પિતા ॥
મધ્યસ્થબલનાચ્ચૈવ ચ્છિન્ના સંપરિકીર્તિતા

પરાઙ્મુખસ્યાભિમુખી નિવૃત્તા પરિકીર્તિતા ॥
સર્વતોભ્રમણાચ્ચૈવ રેચિતેત્યભિધીયતે

.
નિશ્ચિતોદ્વાહનાચ્ચૈવ તથૈવોદ્વાહિતા મતા ॥
નીચ વામનકુબ્જાનાં ગતૌ કાર્યા પ્રકમ્પિતા

વ્યાયામે ત્વથ સંપ્રાપ્તે વ્યાવૃત્તપ્રેક્ષિતેષુ ચ ॥
છિન્ના કાર્યા કટિસ્તજ્જ્ઞૈર્નિવૃત્તા વર્તિતેષુ ચ

રેચિતા રેચિતે કાર્યા અન્યા લીલાગતે ત્રિધા ॥
કમ્પનં વલનં ચૈવ સ્તમ્ભનોદ્વર્તને તથા

વિવર્તનં ચ પઞ્ચૈવ ઊર્વોઃ કર્માણિ નિર્દિશેત્ ॥
નમનોન્નમને પારન્ત્યોર્મહીપૃષ્ઠેદ્ભુતે યદા

સ્થિતા પાદતલાગ્રેણ કમ્પિતં તત્તદિષ્યતે ॥
ગચ્છેદભ્યન્તરં જાનુ શનૈર્યદ્વલિતં તુ તત્

સ્તમ્ભનં ચાપિ વિજ્ઞેયમપવૃત્તક્રિયાકુલમ્ ॥
વલિતાવિદ્ધભાવં સ્યાદુદ્વર્તનમથાપિ ચ

પાર્ષ્ણિરભ્યન્તરં ગચ્છેદ્યત્ર તત્ર નિવર્તિતમ્ ॥
ગતિષ્વધમપાત્રાણાં કમ્પિતં સંપ્રયોજયેત્

વલનં ચૈવ કર્તવ્યં સ્ત્રીણાં સ્વૈરપરિક્રમે ॥
ભીમોર્ધસવિષાદેષુ સ્તમ્ભનં સંપ્રયોજયેત્

વ્યાયામે તાણ્ડવે ચૈવ કાર્યમુદ્વર્તનં તથા ॥
વિવર્તનં ચ કર્તવ્યં સંક્રમાદિપરિક્રમે

આવર્તિતં નતં ક્ષિપ્તં ચોદ્વાહિતમથાપિ ચ ॥
પરિવૃત્તં તથા પઞ્ચ જઙ્ઘાકર્માણિ નિર્દિશેત્

આવર્તિતં તુ વ્યત્યાસાદ્વામદક્ષિણજઙ્ઘયોઃ ॥
જાન્વોરાકુઞ્જનાચ્ચૈવ નતં જ્ઞેયં પ્રયોક્તૃભિઃ

વિક્ષેપાચ્ચૈવ જંઘાયાઃ ક્ષિપ્તમિત્યભિધીયતે ॥
ઉદ્વાહિતં તુ વિજ્ઞેયમૂરૂદ્વાહનકર્મણા

પ્રતીપનયનં યત્ર પરિવૃત્તં તદિષ્યતે ॥
આવર્તનં પ્રયોક્તવ્યં વિદૂષકપરિક્રમે

નતં ચાપિ હિ કર્તવ્યં સ્થાનાસનગતાદિષુ ॥
ક્ષિપ્તં વ્યાયામયોગેષુ તાણ્ડવેષુ પ્રયોજયેત્

તથા ચોદ્વાહિતં કાર્યમાવિદ્ધગમનાદિષુ ॥
તાણ્ડવાદૌ પ્રયોક્તવ્યં પરિવૃત્તં પ્રયોક્તૃભિઃ

ઉદ્ઘાટિતસમશ્ચૈવ......,.સંચરઃ ॥
અઞ્ચિતઃ કુઞ્ચિતશ્ચૈવ પાદઃ પઞ્ચવિધઃ સ્મૃતઃ

સ્થિત્વા પાદતલાગ્રેણ પાર્ષ્ણિર્ભૂમૌ નિપાત્યતે ॥
યસ્ય પાદસ્ય કરણાત્સ તદ્ધટિત ઉચ્યતે॥

કાર્યોઽનુરક્તકરણે (ચૈવ) પ્રચારે લલિતે તથા ॥
( સ્વભાવરચિતો ભૂમૌ સમસ્થાનઃ સમઃ સ્મૃતઃ

એષ કાર્યઃ સદા પાદઃ સ્વભાવાભિનયાશ્રયઃ ॥
ઉત્ક્ષિપ્તા તુ ભવેત્પાર્ષ્ણિઃ પાદેઽગ્રતલસંચરે

નિક્ષિપ્તરેચિતે ભ્રાન્તે પાદે યસ્તાડિતો ભવેત્ ॥
લલિતશ્ચાયમેવ સ્યાત્પાદો રેચિતસંજ્ઞિતઃ

એષ પ્રદાનસંચારે લલિતોદ્વહિતં ભવેત્ ॥
ઉક્ષિપ્તાગ્રતલઃ પાદઃ કથિતસ્તુ તથાઞ્ચિતઃ

નાનાભ્રમણકાલેષુ કાર્યઃ પાદોઽયમઞ્ચિતઃ ॥
પાદઃ કુઞ્ચિતમધ્યોઽયં ભવેત્કુઞ્ચિતસંજ્ઞિતઃ

અતિક્રાન્તાભિગમને પાદમેતત્પ્રયોજયેત્ ॥
એકપાદપ્રચારો યઃ સ ચારીત્યેવ સંજ્ઞિતઃ

દ્વિપાદક્રમણં યત્ર કરણં નામ તદ્ભવેત્ ॥
કરણાનાં સમાયોગઃ ખણ્ડ ઇત્યભિધીયતે

દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્વા યદિ વા ચતુર્ભિર્યુક્તં ભવેન્મણ્ડલમેવ નામ્ના ॥
ઇત્યઙ્ગકર્માભિહિતં બ્રવીમિ નિબોધ રાજંસ્ત્વમુપાઙ્ગકર્મ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે અઙ્ગવર્ણનં નામ ચતુર્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

3.25
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ક્ષાન્તા ભયાનકા હાસ્યા કરુણા હ્યદ્ભુતા તથા ॥
રૌદ્રા વીરા ચ બીભત્સા વિજ્ઞેયા રસદૃષ્ટયઃ

સ્નિગ્ધા હૃષ્ટા ચ જિહ્મા ચ ક્રુદ્ધા ભીતા ચ લજ્જિતા ॥
તૃપ્તાથ વિસ્મિતા સૌમ્યા સ્થાયિભાવેષુ દૃષ્ટયઃ

મલિના કેકરા શ્રાન્તા ચાભિતપ્તાથ વિપ્લુતા ॥ ।

વિષણ્ણા શઙ્કિતા ચૈવ ત્રસ્તા શોકા નિમીલિતા ॥
વિભ્રાન્તા કુઞ્ચિતા શૂન્યા મુક્તલા ચ વિતર્કિતા ॥
મદિરા લલિતા મ્લાના ઇત્યેવં દૃષ્ટિસંગ્રહઃ

ષડ્ત્રિંશદ્દૃષ્ટયો હ્યેતા નામતોઽભિહિતા મયા ॥
સભ્રૂક્ષેપકટાક્ષા તુ કાન્તા જ્ઞેયા સમઞ્જસી

ઉદવૃત્તપુટપક્ષ્માગ્રા ચલત્તારા ભયાનકા ॥
કિઞ્ચિદાકુઞ્ચિતપુટા હાસ્યવિભ્રાન્તતારકા

પતિતોર્ધ્વપુટા સાસ્રા કરુણા નષ્ટતારકા ॥
કિઞ્ચિત્કુઞ્ચિતપક્ષ્માગ્રા કિઞ્ચિદુદ્વૃત્તતારકા

સમા વિકસિતા ચૈવ સાદ્ભુતા દૃષ્ટિરિષ્યતે ॥
ઉદ્ભૂતા કથિતા રૌદ્રા ભ્રુકુટી કુટિલા તથા

ઉત્ફુલ્લમધ્યા વીરા તુ કથિતા સમતારકા ॥
બીભત્સા કથિતા દૃષ્ટિરપાઙ્ગાક્ષિપ્તતારકા

ધ્યાનાદનિમિષા શાન્તા હ્યધોમાર્ગવિચારિણી ॥
વ્યાકોશમધ્યા મધુરા સ્નિગ્ધા પ્રહસિતા મતા

ઉત્ફુલ્લમધ્યા પ્રચલા હૃષ્ટા પર્યન્તવીક્ષિણી ॥
જિહ્માધોગતતારા ચ ગૂઢા મગ્ના નિરીક્ષિણી

ભ્રુકુટીકુટિલા ક્રુદ્ધા તથા નિષ્ટબ્ધતારકા ॥
આકુંચિતા લજ્જિતા સ્યાત્તથા નિશ્ચલતારકા

સત્ત્વમદ્ભિરતીવેષ્ટા દૃપ્તા વિકસિતા ભવેત ॥
સમા વિકસિતાપાઙ્ગા વિસ્મિતા સા નિગદ્યતે

સમા સૌમ્યા વિનિર્દિષ્ટા તથા ચ સમતારકા ॥
આકુઞ્ચિતપુટા ભીતા રૂક્ષા વ્યાવૃત્તતારકા

પુટૌ પ્રસ્ફુરિતૌ યસ્યા મલિના સા નિગદ્યતે ॥
આકુઞ્ચિતપુટા યા તુ દૃષ્ટિરાકેકરા ભવેત્

કિઞ્ચિદુન્નામિતપુટા શાન્તા સા તુ વિધીયતે ॥
અભિતપ્તા તથા મન્દા મન્દતારાપુટા તુ યા

વિપ્લુતાવિપ્લુતા પ્રોક્તા સ્રસ્તા વિસ્ફુરિતા ચ યા ॥
કિઞ્ચિન્નિષ્ટબ્ધતારા તુ વિષણ્ણા દૃષ્ટિરુચ્યતે

અનવસ્થિતતારા ચ શઙ્કિતા પરિકીર્તિતા ॥
રૂક્ષા લલિત તારા ચ પ્રતાખ્યા સભયા ભવેત્

ઉત્ફુલ્લા તુ વિશોકાખ્યા તથા ચ નિમિષેક્ષણા ॥
અનવસ્થિતનેત્રા ચ વિભ્રાન્તા ભ્રાન્તતારકા

કુંચિતા કુંચિતા દૃષ્ટિઃ કિઞ્ચિદઞ્ચિતતારકા ॥
સ્થિતતારાપુટા શૂન્યા સંક્ષુબ્ધા સમદર્શના

પ્રસ્પન્દમાનપક્ષ્યાગ્રા મુકુલા મુક્તલા ભવેત્ ॥
ઉદ્વૃત્તપુટપક્ષ્મા તુ વિતર્કા સ્તબ્ધતારકા

ઉત્ફુલ્લા મદિરા નામ તથા વલિતતારકા ॥
ફુલ્લિતાન્તા સલાવણ્યા સસ્મિતા લલિતા મતા

પ્રલૂનપક્ષ્મા સા સાગ્રા ગ્લાનાખ્યા મુકુલીકૃતા ॥
કાન્તા દૃષ્ટિઃ કટાક્ષે તુ ઘાતને તુ ભયાનકા

હાસ્યા હાસ્યે ચ વિજ્ઞેયા કરુણા કરુણે રસે ॥
સ્વદ્ભુતે ચાદ્ભુતા કાર્યા રૌદ્રી રૌદ્રે વિધીયતે

વીરા વીરે ચ કર્તવ્યા બીભત્સા ચ જુગુપ્સિતે ॥
શાન્તા શાન્તે તુ નિર્દિષ્ટા સ્નિગ્ધા સ્નિગ્ધાવલોકને

હૃષ્ટા હૃષ્ટે તુ કર્તવ્યા જિહ્મા કાર્યાભ્યસૂયિતે ॥
ક્રુદ્ધા ક્રુદ્ધે તુ નિર્દિષ્ટા ભીતા ભીતે તથા ભવેત્॥

લજ્જિતા લજ્જિતાખ્યા સ્યાદ્દૃપ્તોત્સાહગતેષુ ચ ॥
વિસ્મિતા વિસ્મયે દૃષ્ટિઃ સૌમ્યા સૌમ્યાવલોકને

મલિના વિરહે કાર્યા સમ્ભોગે કેકરા ભવેત્ ॥
શ્રાન્તા શ્રાન્તસ્ય કર્તવ્યા નિર્વેદે ત્વભિતપ્તકા

વિપ્લુતાખ્યા તુ દૈન્યે સ્યાદ્વિષાદે તુ વિષણ્ણિકા ॥
શંકિતે શંકિતા ચૈવ ત્રસ્તે ત્રસ્તા વિધીયતે

જ્ઞાને વિશોકા ચ તથા સ્પર્શે કાર્યા નિમીલિતા ॥
વિભ્રાન્તા વિભ્રમે કાર્યા કુંચિતા સૂક્ષ્મદર્શને।

ચિન્તાન્વિતસ્ય શૂન્યા સ્યાન્મુક્તલા ઘ્રાણકર્મણિ ॥
વિતર્કે તુ વિતર્કા સ્યાન્મદે તુ મદિરા ભવેત્

સ્ત્રીણાં હેલાસુ લલિતા ગ્લાને ગ્લાના વિધીયતે ॥
ઉત્સેધશ્ચ નિમેષશ્ચ પ્રસારિતવિવર્તિતે

આકુઞ્ચિતં સમં ચૈવ સ્ફુરિતં વિહતં તતઃ ॥
તાડિતં પુટયોઃ કર્મ નવધા પરિકીર્તિતમ્

સમાગમઃ પુટાનાં યઃ સ નિમેષ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
વિશ્લેષશ્ચૈવ યસ્તાભ્યાં સ ઉન્મેષઃ પ્રકીર્તિતઃ

પ્રસારિતૌ પુટૌ યત્ર ભવેત્તદ્ધિ વિવર્તિતમ્ ॥
આકુઞ્ચિતાભ્યાં તાભ્યાં તુ જ્ઞેયમાકુઞ્ચિતં બુધૈઃ

સ્વભાવપુટસંસ્થાનં સમં તદ્ધિ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
પુટૌ પ્રસ્ફુરિતૌ યત્ર સ્ફુરિતં તદિહોચ્યતે

પુટાવભિહિતૌ યત્ર પિહિતં નામ તદ્ભવેત્ ॥
સ્રસ્તમૂલૌ પુટૌ યત્ર તદ્ધિ તાડિતમુચ્યતે

ગન્ધસ્પર્શે તથાનિષ્ટે જ્ઞેયમાકુઞ્ચિતં બુધૈઃ ॥
વિસ્મયાર્થે તથા વીરે તચ્ચ કાર્યં પ્રસાધિતમ્

શૃઙ્ગારે તુ સમં કાર્યમભિઘાતેઽવતાડિતમ્ ॥
સ્ત્રીણાં પ્રણયરોષેષુ સ્ફુરિતં તદિહેષ્યતે

શીતે વાતોષ્ણવર્ષેષુ વિહિતં કાર્યમેવ તુ ॥
ક્રોધે વિવર્તિતં કાર્યં નિમેષોન્મેષયોઃ સમમ્ ॥

વલનં ભ્રમણં ચૈવ ચલનં સંપ્રણાશનમ્ ॥
વિવર્તિતં પાટનં તુ વિજ્ઞેયં વિસ્મિતં તથા

ઉદ્વર્તઃ પ્રાકૃતં ચૈવ તારકાકર્મ ચેષ્યતે ॥
મણ્ડલાવર્તનં મધ્યે પુટયોર્ભ્રમણં સ્મૃતમ્

વલનં ગમનં તિર્યગ્વલનાચ્ચલિતં ભવેત્ ॥
આભ્યન્તરત આકર્ષઃ પ્રવેશાત્સંપ્રવેશનમ્

તથા ચાપાઙ્ગસંચારાદુદ્ધર્ષિતમુદાહૃતમ્ ॥
પાતનં સ્રસ્તભાવશ્ચ નિષ્કામાન્નિષ્ક્રમં તથા

ઉદ્વર્તનાત્પરાવૃત્તિઃ પ્રાકૃતં તુ સ્વભાવતઃ ॥
હાસ્યે તુ વલનં કાર્યં મદે ભ્રમણમેવ ચ

વીરે રસે સ્યાચ્ચલનં બીભત્સે સંપ્રવેશનમ્ ॥
વિવર્તિતં તુ શૃઙ્ગારે પાતનં કરુણે રસે

ભયાનકે નિષ્ક્રમણં વીરે ચોદ્વર્તનં તથા ॥
પ્રાકૃતં શેષભાવે તુ યથાયોગં પ્રયોજયેત્

સમં સાચીકૃતં ચ સ્યાદનુવૃત્તમતઃ પરમ્ ॥
આલોકિતં ચાલ્લોકિતમવલોકિતમેવ ચ

સમતારં ચ સૌમ્યં ચ દૃષ્ટિકર્મ સમં ભવેત ॥
પક્ષ્માન્તર્ગતતારં ચ સાચીકૃતમિહોચ્યતે

રૂપનિર્વર્તનાયુક્તમનુવૃત્તમિતિ સ્મૃતમ્ ॥
સહસા દર્શનં યત્સ્યાત્તદાલોકિતમિષ્યતે

ઊર્ધ્વમુલ્લોકિતં જ્ઞેયં સર્વતો લોકિતં તથા ॥
વિલોકિતં તુ પાર્શ્વાભ્યાં પૃષ્ઠતશ્ચાવલોકિતમ્

દૃષ્ટીનામનુગં ચૈવ ભ્રુવો કર્મ પ્રયોજયેત્ ॥
યથા નેત્રં પ્રસર્પેદ્ધિ નાનાભાવરસાશ્રયમ્

નેત્રસ્યાનુક્રમેણૈવ ભ્રુવોસ્તુ ચલનં ભવેત્ ॥
ઉત્ક્ષેપઃ પતનં ચૈવ ભ્રુકુટીચતુરં તથા

નિકુઞ્ચિતં કુઞ્ચિતં ચ તથા સ્વાભાવિકં ભવેત્ ॥
ભ્રુવોરુદ્ગમમુત્ક્ષેપઃ પાતનં પતનં ભવેત્

દ્વયોર્મૂલોર્ધવિક્ષેપાદ્ભ્રુકુટી પરિકીર્તિતા ॥
ચતુરઃ કિઞ્ચિદુચ્છ્વાસાન્મધુરાયતયા ભ્રુવા

એકસ્યા ઉભયોર્વાપિ સ્યાદુદ્ભગ્નં ત્રિકુઞ્ચિતમ્ ॥
એકસ્યા લલિતોદ્યોગાદ્રેચિતં નામ કીર્તિતમ્

યથાસ્થિતે સ્વભાવસ્થે ભ્રુવોઃ કર્મ નિબોધ મે ॥
સમુત્ક્ષેપસ્તુ લીલાયાઃ કારુણ્યાત્પાતનં ભવેત્

ક્રોધે ચ ભ્રુકુટી જ્ઞેયા શૃઙ્ગારચતુરં તથા ॥
ક્ષામં કૃશં તુ વિજ્ઞેયં ફુલ્લં વિકસિતં ભવેત્

સમ્પૂર્ણં પૂર્ણમિત્યુક્તં કમ્પિતં પરિધૂનિતમ્ ॥
શૃઙ્ગભિન્નં કુઞ્ચિતકં સરોમાઞ્ચં તથાવિધમ્

પ્રાક્કૃતં તુ સ્વભાવસ્થં મન્દં પ્રોક્તં મનીષિભિઃ ॥
ક્ષામં દુઃખે તુ કર્તવ્યં ફુલ્લં હર્ષે પ્રયોજયેત્

પૂર્ણં તુષ્ટે તુ કર્તવ્યં તથા રોષે ચ કમ્પિતમ્ ॥
હાસ્યે ત્વાકુઞ્ચિતં સ્પર્શે સરોમાઞ્ચં વિધીયતે

પ્રાકૃતં તુ સ્વભાવસ્થં ત્વર્થયોગેન યોજયેત્ ॥
નતા મન્દા વિકૃષ્ટા ચ સોચ્છ્વાસા કૂણિતાનતા

સ્વાભાવિકે ચ કર્તવ્યા પ્રયોગે નાસિકા બુધૈઃ ॥
નતાનતા તુ વિજ્ઞેયા મન્દા નતપુટા ભવેત્

વિકૃષ્ટા કુઞ્ચિતા ચોર્ધ્વં સોચ્છ્વાસા વાયુપૂરિતા ॥
સંકૂણનાત્કૂણિતા સ્યાત્સ્વભાવસ્થા સ્વનાસિકા

નતા તુ રુચિતે કાર્યા મન્દા શોકે વિધીયતે ॥
તીવ્રગન્ધે વિકૃષ્ટા તુ સોચ્છ્વાસા તુ તથા પ્રિયે

વિકૂણિતા જુગુપ્સાયાં શેષા સ્વાભાવિકી મતા ॥
કૂણનં ખણ્ડનં છિન્નં મુકિતં સમતા તથા । ૬૬ ॥
જિહ્વાધરોષ્ઠમદં ચ દન્તકર્મણિ કારયેત ॥
કુટ્ટનં ભક્તવચ્છેદં ખણ્ડનં તુ વિઘટ્ટનમ્

છિન્નં નિકૃતમેવ સ્યાચ્છુક્ક્તિં વિદ્ધમેવ ચ ॥
વ્યાધૌ તુ કુટ્ટનં કાર્યમુત્સાહે ખણ્ડનં ભવેત્

છિન્નં ક્રોધે પરં હાસ્યે સમં શેષેષુ કારયેત્ ॥
વિવર્તનં તથા કમ્પો વિમર્શોઽથ વિગૂહનમ્

સંદૃષ્ટશ્ચ સમુદ્રશ્ચ કર્માણ્યધરજાનિ ચ ॥
સૃક્કા સુવક્રકરણં વિવર્તિતમિતિ સ્મૃતમ્

વેપનં ચાપિ વિજ્ઞેયમધરસ્ય તુ કમ્પને ॥
યો નિષ્ક્રમોઽધરસ્યાથ સ વિસર્ગ ઇતિ સ્મૃતઃ

અન્તઃપ્રવેશનં ચૈવ વિનિગૂહિતમુચ્યતે ॥
દન્તોષ્ઠપીડનાચ્ચૈવ સંદષ્ટકમિતિ સ્મૃતમ્

પિણ્ડિતાભ્યુદ્ગતશ્ચૈવ સમુદ્ગક ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
વિવર્તિતમસૂયાયાં રોષે કમ્પિતમિષ્યતે ॥
ભયાનકે વિસર્ગશ્ચ કર્ષણેઽથ નિગૂહનમ્

તતોન્માદવિકારેષુ સન્દષ્ટં વીરરૌદ્રયોઃ ॥
સમુદ્ગમનકમ્પાયાં શેષે કાર્યં સ્વભાવજમ્

ઉપાઙ્ગકર્માભિહિતં તથૈતં મયા સમાસેન નરેન્દ્રચન્દ્ર ॥
કાર્યઃ પ્રયત્નોઽત્ર સદા બુધેન યસ્માદુપાઙ્ગાશ્રયમેવ નૃત્યમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ઉપાઙ્ગિકવર્ણનો નામ પઞ્ચવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ