Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.16.20

3.16
// mārkaṇḍeya uvāca//
kāvye ye'bhihitā doṣāḥ kaiścittebhyaḥ prahelikā //
kartavyāśca tathaivānyāstāsāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam

ślokenaikena vā dvābhyāṃ kartavyā tu narottama //
na kartavyāśca tā rājanbahuślokanibandhanāḥ

tasyāṃ mātrāvaśādartho gopyate sā samāgatā //
paryāyavacanādyasyāṃ vanditā sā prakīrtitā

vṛttāntagopikāntāyā padairvyavahitairbhavet //
aprasiddhaistu paryāyairduḥkhitā nāma sā smṛtā

kalpanāgopitārthāttu kathitā parihāsikā //
samānarūpatulyārtho śabdairanyaiḥ prakīrtitā

durbodhākṣarabandhā ca paruṣā nāmataḥ smṛtā//
saṃkhyāmātrasamānatvātsaṃkhyātākhyā tathocyate

arthāntarānkalpanayā kalpitā ca tathocyate //
anyasya saṃjñāyāmohānnamāntaritasaṃjñitā

arthavyāmohataḥ proktā nibhṛtā ca mahānṛpa //
samānaśabdā kathitā tulyaśabdanibandhanā

arthānulomadurbodhā vyāmūḍheti tathocyate //
gucchākhyā kathitā vṛtte nānābandhani bandhanā

ekobhayabahucchanne yathārthaparigopite //
saṃkīrṇā sambhavopetā yā tadarthakarī bhavet

tadarthakārī yatrārtho jñāyate'nyārthakāmukaḥ //
rājañśabdavaśātsā ca kathitā vyabhicāriṇī

ukterthe vṛttabandhena mātrābhiḥ sthāpitā tathā //
naṣṭārthā vā ca sā proktā vṛttabandhanidarśitā

naṣṭākṣarā tu kathitā vinaikena tadārthadā //
anyārthatā tathaivoktā varṇabhraṣṭā nareśvara

kālasya rūparūpāṇāṃ vyākhyānena tadārthadā //
bījamātreṇa leśākhyā bhūmipāla prakīrtitā

aślīlametāsvapi naiva kāryaṃ tadvarjyamāhuḥ kavayo narendra //
udvejanīyaṃ tu satāṃ taduktamaślīlabandhaṃ sukhadaṃ na kāvyam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde prahelikālakṣaṇo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

3.17
// vajra uvāca // //
mantrāḥ sabrāhmaṇāḥ proktāstadarthaṃ brāhmaṇaṃ smṛtam //
kalpanā ca tathā kalpaḥ kalpaśca brāhmaṇastathā

kathitāni tathārthāni purāṇaṃ ca tathā dvija //
prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathāvastuparigrahaḥ

upodghātānuṣaṅgau ca tathā saṃhāra eva ca //
catuṣpādaṃ hi kathitaṃ purāṇaṃ bhṛgunandana

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca //
vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

tatra vā viditaṃ sarvaṃ tatroktaṃ gītalakṣaṇam //
vṛttasya lakṣaṇaṃ caiva nāṭakākhyānalakṣaṇam

tasmādahaṃ tvāṃ pṛcchāmi dvija nāṭyasya lakṣaṇam //
sabhedaṃ tanmamācakṣva sarvajño'si yataḥ prabho

mārkaṇḍeya uvāca //
itihāsānusāreṇa purāṇānāṃ samīkṣitam //
caritaṃ tridaśānāṃ vā nāṭakaṃ tatra kīrtitam

ekanāyakasaṃyuktaṃ nāyakapratināyakaiḥ/
saṃyuktamathavā kāryaḥ kāvye vai tatra nāyakaḥ

sarvāstu vṛttayastatra tatra sarve tathā rasāḥ //
kālaprayogaṃ ca tathā yuktyā saṃdarśayennṛpa

pañcāvarāṅkaṃ tatproktaṃ tathādaśaparaṃ śubham //
ekadaivatikaṃ vṛttamaṅke rājanpradarśayeta

tadante sarvapātrāṇāṃ niṣkramaśca vidhīyate //
yuktyupanyāsasaṃyuktaṃ tathā niṣkamaṇaṃ matam

maraṇaṃ rājyavibhraṃśo nagarasyoparodhanam //
etāni darśayennāṃke tathā yuddhaṃ ca pārthiva

praveśakena kartavyaṃ teṣāmākhyānakaṃ budhaiḥ //
pātradvayena kartavyaṃ tathā nityaṃ praveśakam

pātre parijane tatra kartavyaṃ nāyakena tu //
bhinnaṃ pātradvayaṃ yatra tatra viṣkambhakaṃ smṛtam

tayorante tu kartavyā tathā raṅgasya śūnyatā //
aṅgānte ca tathā kāryā na kāryā sānyathā bhavet

bahudaivatikaṃ vṛttaṃ kartavyaṃ tu praveśakam //
saṃkṣapoktiśca kartavyā kartavyo nahi vistaraḥ

prakhyātanāyakavadhaṃ na ca tatra praveśayet//
tasya prakāśanaṃ kāryamaṅkepyeva narādhipa

nāyakābhyudayaḥ kāryo nāṭakānte tathaiva ca //
bahvyo'pi nāyikā yatra tāsāmapi tathā bhavet

evaṃvidhā saśṛṅgārā caturaṅkāḥ tu nāṭikā //
kṛtaṃ prakaraṇaṃ tadvatsvayamutpādya vastunā

brāhmaṇo nāyakastatra vaṇikca nṛpasattama //
evaṃ prakaraṇī kāryā caturaṅkāpi sā bhavet

itihāsānubandho vā svayamutpādya vā kṛtaḥ //
bhāratīkaruṇaprāyo nivṛttaṃ samanantaram

catuṣṭayāṅkaḥ kartavyo divyanāyakavartitaḥ //
itihāsānusāreṇa prāṇaścaikāhikaḥ smṛtaḥ

ekāṃko yuddhabahulasvātmaśaṃsāparastathā //
ākāśakathanairyuktastvekapātrakṛtakriyaḥ

proktaḥ samavatārākhyastridaśāsuranāyakaḥ //
triśṛṅgārastrikapaṭastathā dvādaśanāyakaḥ

īhāmṛgo'tha bahvaṅkastathā gandharvanāyakaḥ //
śṛṅgārabahulaḥ kāryo'tṛpta yonirasāśrayaḥ

aikāhiko dṛptaraso vyāyogaścaikanāyakaḥ //
vīthī trayodaśāṅkā syāttathā nāyakavarjitā

ḍimākhyaśca tathā prokto rasastu suranāyakaḥ //
tathā raudrarasaprāyaḥ prakhyastaviṣayānvitaḥ

ekāṅko hāsyabahulastathaivodāttanāyakaḥ //
kāryaḥ prahasanākhyastu veśyāviṭasamanvitaḥ

sūtradhārasya vākyena kāvyavastunibandhanam //
sarvaṃ prakāśayedādau sarveṣveteṣu vastu yat

saṃskataṃ nāyakavaco liṅgiśrotriyabhūbhujām //
dvijanmanāṃ surāṇāṃ ca daityagandharvabhoginām

nāyikādevarāmāṇāṃ vyājaliṅgavatāṃ tathā //
vidūṣakāṇāṃ ca bhavetprākṛtaṃ vacanaṃ nṛpa

bālastrīnīcaṣaṇḍānāṃ ye cānye nānukīrtitāḥ //
teṣāṃ vākyamapabhraṣṭaṃ tacca jñātvā prayojayet

svayamutpāditānāṃ me nānātvaṃ śṛṇu lakṣaṇam //
śarma varmadhanānyante varṇānāṃ dāsavattathā

rājñāṃ vikramasaṃyuktamamātyānāṃ tathā bhavet //
strīṇāṃ sukhodyamakrūraṃ nāyikānāṃ manoharam

rājñīparijanastrīṇāṃ kalākauśalasaṃyutam //
rājñaḥ parijanastrīṇāṃ vijayottaramiṣyate

sāṃvatsarāṇāṃ māṅgalyaṃ śāntiprāyaṃ purodhasām //
śūraprāyamamātyānāmāyupyaṃ bhiṣajāmapi

viṭānāṃ bhūṣaṇaprāyaṃ dāsīnāṃ kusumādikam //
ṛṣigotradharau kāryau kañcukīyavidūṣakau

dattā mitrā tathā senā vaiśyā nāma tato bhavet //
adhikārānurūpāṇi tathā caivādhikāriṇām

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yena vācyastu yo yathā //
deveti rājā vaktavyo bhṛtyaiḥ prakṛtibhistathā

rājeti viprairvaktavyo ṛṣibhirnāmagotrataḥ //
apatyapratyayāddevairvayasyeti samo janaḥ

vidūṣako'pi vaktavyo vayasya iti nāyakaiḥ //
āyuṣmāniti sūtena rathī vācyastathā bhavet

bhagavanniti vaktavyā ṛṣayo guravaḥ surāḥ //
putra vatseti śiṣyasya tathā vā nāmagotrataḥ

āryaputreti vaktavyaḥ striyā bhartā narādhipa //
nāmnā bhāryā tu vaktavyā rājñī devīti nāyikā

pitā tātastathā vācyo mātuścaivāryakaḥ pitā //
yuvarājaḥ kumāraḥ syānmānyo bhāvaḥ samīritaḥ

mānyamānastathā bhāmo bhartṛdāraḥ kumārakaḥ //
haleti tu samānā strī vaktavyā samayā tathā

hañjetyāmantrayennārī haṇḍe parijane svake //
svaseti bhaginī vācyā liṅgasthā vratinī tathā

āryeti brāhmaṇī vācyā śeṣā liṅgārthatastathā //
antaḥpuracaro yastu strībhogaparivarjitaḥ

sa tu varṣadharo jñeyastadadhyakṣastu kañcukiḥ //
brāhmaṇaḥ sa bhaved vṛddho mānyaśca vasudhādhipaiḥ

vidūṣako brāhmaṇaḥ syānnāyakasya rahasyavit //
naṭaḥ pradhānaḥ sa bhavetsūtradhāro narādhipa

jñeyā bījasamutpattirmukhaṃ nānā rasodbhavaḥ //
mukhotthabījodghaṭanaṃ tathā pratimukhaṃ smṛtam

prāpyāprātiyuto garbhastasyaivodbhedasaṃjñitaḥ //
tadevodbhinnabījārtho visargo vyasanānvitaḥ

mukhādīnāṃ nirvahaṇaṃ tathā nirvahataṃ bhavet //
nāṭake saprakaraṇe kartavyāḥ pātrasandhayaḥ

ḍime samavakāre ca visargaṃ naiva kārayet //
vyāyogehāmṛgau kāryo tathā garbhavivarjitau

utsṛṣṭāṅka prahasanaṃ vīthī bhāṇakameva ca //
eteṣāṃ nāvakartavyaṃ tathā pratimukhaṃ nṛpa

audāryasatpathaṃ śauryaṃ nāyakastu na saṃtyajet //
nāyikāpi tathā rājanyajedvā pratināyakaḥ

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi nāyikāṣṭakalakṣaṇam //
nijāparādhātsvagṛhe vāsasajjā tu nāyikā

virahotkaṇṭhitā saiva yā tvanāgatanāyikā //
svādhīna bhartṛkā proktā yā syātsvādhīnabhartṛkā

kalahāntaritā proktā kalahāhatanāyakā //
khaṇḍitā yā ca nakharairyutameti pragopatim

vipralabdhā tu sā jñeyā saṃkete kāntavarjitā //
pravāsagatakāntā tu tathā proṣitabhartṛkā

etāsāmucitākāralīlābhirbandhanaṃ ghanam //
nāṭakādiṣu rūpeṣu kartavyaṃ dvādaśasvapi

śṛṅgārahāsyakaruṇavīraraudrabhayānakāḥ //
bībhatsādbhutaśāntākhyā nava nāṭyarasāḥ smṛtāḥ

bandho rasānugaḥ kāryaḥ sarveṣveteṣu yatnataḥ //
rasapradhānamevaitatsarvanāṭyaṃ narādhipaḥ

ete kalākauśalaśīlayuktāḥ kāryāstathā loka vidhānayuktāḥ //
dharmārvakāmādyupadeśagāśca hitāya lokasya narendracandra

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde dvādaśarūpakavarṇano nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

3.18
// mārkaṇḍeya uvāca // //
atha gītalakṣaṇaṃ bhavati tasya trīṇi sthānāni uraḥ kaṇṭhaḥ śiraśca, tebhyo mandramadhyatārotpattiḥ /
trayo grāmāḥ / ṣaḍjamadhyamagāndhārāḥ /
saptasvarā / ṣaḍjarṣabha gāndhāramadhyamapañcamaniṣādadhaivatāḥ
ekaviṃśatimūrcchanāḥ sapta sapta pratigrāmāśritāḥ /
tadyathāsāṃ nāmāni sauvīrī hāriṇāśvā kalopanatā śuddhamadhyamā mārgī pauravī ṛṣyakā ceti //
etāḥ sapta madhyamagrāmiṇyaḥ uttarāsaṃjñāḥ /
prāñcinī uttarāyatā śuddhaṣaḍjamatsarīkṛtā aśvakrāntā udgatā ca etāḥ sapta ṣaḍjagrāmikāḥ /
ālāpī kuntimā śraddhā uttarā ṣaḍjā pañcāyatā. .....etāḥ sapta gāndhāragrāmikāḥ /
athaikonapañcāśattānāḥ / agniṣṭomikaḥ atyagniṣṭomikaḥ pauṇḍarikaḥ āśvamedhikaḥ rājasūyikaḥ vahusuvarṇikaḥ gosavikaḥ mahāvratikaḥ brahma tānaḥ prājāpatyaḥ nagāśrayaḥ yajñāśrayaḥ godānikaḥ hayakrāntaḥ ajakrāntaḥ viṣṇukrāntaḥ araṇyaḥ mattakokilaḥ ujjīvikaśceti ete viṃśatirmadhyamagrāmikāḥ /
prasvāpanaṃ paiśācaḥ jīvanaḥ sāvitraḥ ardhasāvitraḥ sarvatobhadraḥ suvarṇaḥ viṣṇuḥ jiṣṇurviṣṇuvaraḥ śāradaḥ vijayaḥ haṃsaḥ jyeṣṭha iti ete caturdaśaṣaḍjagrāmikāḥ / tumburupriyaḥ mahālakṣmaṇaḥ gandharvānumataḥ alambusapriyaḥ nāradapriyaḥ bhīmasenapriyaḥ vitānaḥ mātaṅgaḥ bhārgavapriyaḥ abhirāmaḥ saṃśrāvyaḥ kinnarapriyaḥ puṇyaḥ manoharaḥ kalyāṇakaraśceti ete pañcadaśa gāndhāramāśritāḥ
etaccaturvidhaṃ svarapadalayāvadhānayogāt /
mūrcchanāsvādimadhyānte vādisaṃvādyantyavādisaṃjñāstisro vṛttayaḥ//
pūrvoktāśca navarasāḥ tatra hāsyaśṛṅgārayormadhyamapañcamau/
vīraraudrādbhuteṣu ṣaḍjapañcamau / karuṇe niṣādagāndhārau /
bībhatsabhayānakayordhaivatam /
śānte madhyamam /
tathā layāḥ hāsyaśṛṅgārayormadhyamāḥ /
bībhatsabhayānakayorvilambitaḥ /
vīraraudrādbhuteṣu drutaḥ /
cokṣāprayogaḥ svarorādhane rūpakeṣu prakaraṇānugataḥ manyuvyapadeśena te bhavanti//
bhavanti cātra ślokāḥ //
grahāṃśastāramandre ca nyāsopanyāsa eva ca//
alpatvaṃ ca bahutvaṃ ca ṣāḍavoḍavite tathā//
evameva budhairjñeyā jātayo daśalakṣaṇāḥ//
alaṅkārāśca catvāro bhavanti vasudhādhipa //
prasannādiḥ prasannāntaḥ prasannādyanta eva ca //
prasannamadhyaśca tathā krameṇaivaṃ vinirdiśet //
aparāntakamullopyaṃ mandrakaḥ makarī tathā //
uveṇakaṃ saro bindumuttamaṃ gītakāni tu//
ṛggāthā pāṇikā dakṣavihitā brahmagītikā//
gītametattadābhyāsaḥ kāraṇāccokṣasaṃjñaḥ //
saṃkṣepeṇa mayā proktaṃ surārādhana kāraṇāt //
gītajño yadi gītena nāpnoti paramaṃ padam //
devasyānucaro bhūtvā tenaiva saha modate //
iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā० va० saṃ० gītalakṣaṇo nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

3.19
mārkaṇḍeya uvāca //
athātodyavidhānam //
caturvidhamātodyaṃ tataṃ suṣiraṃ ghanamavanaddhaṃ ca /
tataṃ vīṇādi, śuṣiraṃ vaṃśādi ghanaṃ tālādi avanaddhaṃ murajādi tatra svarāstulyāḥ śārīrā vaiṇavāśca/
tadvadvaṃśā kintu yathā śarīrāṇāmā rohāvarohaṇe tathā vaiṇavānāṃ vaṃśānāṃ viparyayāt tālaḥ kālaprayojyaḥ /
pañcalaghvakṣaroccāraṇakalāmātrāstisro vṛttayaḥ /
citrā vṛttirdakṣiṇā dvidhā /
mātrākalācitre caturmātrāvṛttau aṣṭamātrā dakṣiṇāyā /
aṣṭamātrādakṣiṇe avayā niṣkrayo vikṣepaḥ praveśaḥ śampātālaḥ saṃnipātabhedaḥ /
kalāsamūho yuktaḥ /
capuṭasthaḥ ayuk cañcatpuṭalaḥ plutāntaḥ pañcapāṇiḥ kha iti tāputrā yathākṣarasthaḥ /
tatra layāḥ drutamadhyavilambitāḥ /
layavattālaḥ /
prakaraṇaṃ dvividham / kulakaṃ cchedyakaṃ ca /
athāvanaddhaṃ tatra pauṣkaravatkvaṇānvitaṃ karuṇānvitam /
tatra ṣoḍaśākṣarāṇi ka kha ga gha ṭa ṭha ḍa ṇa ta tha da dha ya ra la va iti, tatra kaṭarathaugādidakṣiṇamukhe, ghadhamā vāme, gadakārā mṛrdhniḥ ṭaṇalahā āliṅge aāiueo ai ca o yathāyogaṃ khagadhā nāṃ repheṇa yogaḥ /
kahabhadānāṃ ṇalathavaḥ /
samahastanipātādaṅgulīpracalanordhavāmaikayoḥ samahastanipātapradeśinī tadvad ḍallānāṃ yogaḥ samapāṇyardha pāṇiradīrghapāṇirekapāṇiḥ dvihastapradeśinīprahatāni samapāṇiprahatopakāra ghathagaḍarāadhyardhapāṇau kathakārā/
adhyardhapāṇau ṭhaṇalahāsnahādvihastena talapradeśinīprahate ahitavitastāliptagomukhīmārgāḥ śṛṅgārahāsyayoraṃdhitaḥ /
vīraraudrādbhuteṣu vitastaḥ karuṇāśāntayorāliptaḥ /
bībhatsabhayānakayorgomukhadardurapaṇavayormṛdaṅgānugamanaṃ bhavati /
bhavanti cātra nepathyabhavanadvārāsamānaraṅgābhivīkṣaṇam /
murajāḥ pṛṣṭhatasteṣāṃ tadvanmārjanikā bhavet //
yāmyatastasya vijñeyo darduraḥ paṇavastathā //
uttarābhimukho gātā tathā dakṣiṇato bhavet //
vāmato gairikastasya dakṣiṇe vaṃśavādakau //
gāturevābhimukhyena gāyakānāṃ niveśanam //
iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ātodyavidhirnāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

3.20
parasyānukṛtirnāṭayaṃ nāṭyajñaiḥ kathitaṃ nṛpa //
tasya saṃskārakaṃ nṛttaṃ bhavecchobhāvivardhanam

nṛtyaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ nāṭyalāsyāśrayaṃ sadā //
dvaividhyaṃ dvividhasyāpi punaruktaṃ narādhipa

abhyantarañca bāhyaṃ ca bāhyaṃ lakṣaṇavarjitam //
abhyantaraṃ lakṣaṇavanmaṅgalyaṃ tatprayogataḥ

lāsyaṃ svacchandataḥ kāryaṃ maṇḍape yadi vā bahiḥ //
nāṭyaṃ maṇḍapa eva syānmaṇḍapaṃ dvividhaṃ bhavet

āyataṃ caturasraṃ tu dvātriṃśaddhastasammitam //
caturasraṃ na kartavyamāyataṃ dviguṇāyatam

hīnādhikaṃ na kartavyaṃ dṛṣṭādṛṣṭaśubhapradam //
hīne bhavati sammardo vistīrṇe nāṭyageyayoḥ

vyaktirnaivopapadyeta tasmāttau parivarjayeta //
ādāveva tu kartavyaṃ tridaśānāṃ tu pūjanam

pūjanaṃ jarjarasyāpi vāstudaivatapūjanam //
evaṃ kṛtvā tato nāṭyaṃ nāndīpūrvakamiṣyate

tato javanikākṣepaiḥ pratipātrapraveśanam //
praveśanirgamau kāryau kṛtvā kāryasya sūcanam

puṣpāñjaliḥ pradātavyā nāṭyānte vāstupūjanam //
pāṭhye gīte samāsaktaḥ pātratulyaḥ parikramaḥ

catuṣkalo nāyakānāṃ madhyānāṃ trikalo bhaveta //
dvikalaścādhamānāṃ syānmadhyame nṛpakarmaṇi

ekādhikonaṃ sarveṣāṃ kartavyaṃ kāryayogataḥ //
devā vīroddhatā jñeyā uddhatā dānavādayaḥ

nṛpāśca dhīralalitā dhīrāstadanujīvinaḥ //
praśāntadhīrā ṛṣayaḥ praśāntāstatpadānugāḥ

dhīrodāttāstathā viprā udāttā vaṇijo matāḥ //
evaṃvidhāśca kathitā eteṣāmeva yogataḥ

āharyaḥ sāttvikaścaiva yācikoṃgika eva ca //
catuṣprakāro'bhinayaḥ kartavyo nāṭyakarmaṇi

āhāryaḥ pratiśīrṣādirdvikṛto veśa ucyate //
dhīroddhatānāṃ veśaḥ syānna cātyarthasamulbaṇaḥ

uddhataścoddhatānāṃ syādrājñāṃ lalita iṣyate //
pratināyakaveśastu kartavyaśca tathoddhataḥ

anyeṣāṃ sadṛśo veśo deśakarmāśrayo bhavet //
aśvādayaśca kartavyāścarmakāṣṭhādibhiḥ samāḥ

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sāttvikābhinayaṃ tava //
aśruprapātaromāñcasvedanaṃ spandanaṃ tathā

tathā ca varṇavinyāsaiḥ sāttvikābhinayo bhavet//
vāciko vācayā prokto vakṣyāmyaṃgikamuttare

nāṭyavṛttaṃ tu kartavyaṃ harṣasthāne sadā bahu //
śokasthāne na kartavyaṃ kiñcidvā kārayettataḥ

caturdhā recakaṃ proktaṃ kaṭipādāṃghrikāśrayam //
cātakānyā mahācārī cārī ca dvividhā matā

sukumārāṅgaḥ vākceṣṭā cārī bhavati yādava //
etairabhyarthitairjñeyā mahācārī nareśvara

maṇḍalāni daśaivāsya cārīsaṃyogajāni tu //
atikrāntaṃ vicitraṃ ca tathā lalitasañcaram//

sūcīviddhaṃ daṇḍapādaṃ vikṛtālātasaṃjñite //
vāmabaddhaṃ salalitaṃ krāntaṃ cākāśagāni tu

maṇḍalāni daśānyāni śṛṇu bhaumāni pārthiva //
bhramarāskandite syātāṃ mārdavaṃ ca tataḥ param

samā saritamityāhureḍakākrīḍitaṃ yathā //
aḍḍitaṃ śakaṭākhyaṃ ca tathāhāryamiti smṛtam

piṣṭakubjaṃ ca vijñeyaṃ tathā cāpagataṃ punaḥ //
athāṅgahārānvakṣyāmi nāmatastānnibodha me

sthirahastoṅgahārastu tathaivākṣiptakaḥ smṛtaḥ //
udghāṭitastṛtīyaḥ syāttathā cānyo'parājitaḥ

mattākrīḍo'tha viṣkambhaḥ tathā svastikarecitaḥ //
vṛścikāpasṛtaścaiva talamandā ca sarpitaḥ

matallīskhalitaścaiva bhramaraḥ pārśvasvastikaḥ //
madādvilasitaścaiva vikṣipto gatimaṇḍalaḥ

vaiśākharecitaścaiva parivṛttakarecitaḥ //
udvartakaḥ paricchinno recako'tha balāhakaḥ

sambhrānto vāṅgikaścaiva iti krīḍo hyalātakaḥ //
vidyudbhrāntaḥ parāvṛttaḥ pārśvacchedasamanvitaḥ

ākṣipto recitaścaiva saumyo'tha karitastathā //
sūcīviddho'paviddhaśca vilāpovanikuṭṭitaḥ

ṣaṭtriṃśadete saṃproktā hyaṅgahārā yadūttama //
eteṣāṃ saṃpravakṣyāmi kāraṇāni yathākramam //
hastapāda pracāraśca yathā yojyaḥ prayoktṛbhiḥ

sarveṣāmaṅgahārāṇāṃ niṣpattiḥ kāraṇaṃ bhavet //
tānyahaṃ saṃpravakṣyāmi nāmabhiḥ karmabhistathā

hastapādasamāyukto nṛttasya karaṇaṃ bhaveta //
dve nṛtyakaraṇe caiva bhavetāṃ nṛpa mātṛkā

tribhiḥ kalāpakaścaiva caturbhiḥ khaṇḍakaḥ smṛtaḥ //
pañcaiva karaṇāni syuḥ saṃjñāghāta iti smṛtaḥ

ṣaṅbhirvā saptabhirvāpi aṣṭabhirnavabhistathā //
karaṇairiha saṃyuktā aṅgahārā iti smṛtāḥ

eteṣāṃ caiva vakṣyāmi nāmānyahamataḥ param //
tālapuṣpāpaviddhe dve līnasvastikarecitam

maṇḍalaṃ svastikaṃ caiva ūru vṛttaṃ nikuṇḍakam //
sūcīviddhaṃ kaṭicchinnamardharecitameva ca

vakṣaḥ svastikamutpannaṃ svastikaṃ pṛṣṭhagaṃ punaḥ //
diksvantikamalātākhyamardhasūcīkaṭīsamam

ākṣiptarecitaṃ kṣipramardhasvastikasañcitam//
bhujaṅgavāsitaṃ caiva ūrdhvajānu nikuñcitam

matallī tvardhamatallī syādrecakanikuṇṭakam //
pāraviddhaṃ taḍiddhāntaṃ valitaṃ cūrṇitaṃ tathā

lalitaṃ daṇḍapakṣaṃ ca bhujaṅgatrastarecitam//
nūpuraṃ recitaṃ caiva bhramaraṃ caturaṃ tathā

bhujaṅgāñcitamanyatsyācchinnaṃ vṛścikarecitam //
latāvṛścikamanyatsyācchinnaṃ vṛścikarecitam

vṛścikaṃ vyaṃsitaṃ caiva sūcīviddhakameva ca //
lalāṭatilakaṃ caiva kuṇḍalaṃ cakramaṃḍalam

tarormaṇḍalamākṣiptaṃ latālasitamārgalama //
vikṣiptaṃ bhramitaṃ caiva vilāsaṃ vānaraplutam

parivṛttaṃ nivṛttaṃ ca pārśvākrāntaṃ nikuñcitam //
atikrāntamavakrāntaṃ dolāpādavivarjitam

nāgaprakrīḍitaṃ caiva viplutaṃ garuḍaplutam //
gaṇḍasūcī parikṣiptaṃ pārśvajānukameva ca

gṛhāvalīnakaṃ līnaṃ viṣṇukrāntamajaplutam //
ākrāntaṃ maṇḍitaṃ caiva mayūralasitaṃ nasam

sarpitaṃ colapādaṃ ca hariṇaplutameva ca //
preṅkhālitaṃ nitambaṃ ca skhalitaṃ parihastakam

asarpitatalaṃ caiva siṃhavikrīḍitaṃ tathā //
vṛṣabha krīḍitaṃ caiva gaṅgāvataraṇaṃ tathā

aṣṭottaraśataṃ caiva karaṇānāṃ prakīrtitam //
sukumāraṃ tathā viddhaṃ vṛttaṃ dvividhamucyate

/
uddhṛtaṃ puruṣaprāyaṃ strīprāyaṃ sukumārakam //
devacihnakṛtākārā piṇḍī bhavati parthiva

bhāratī sāttvatī caiva kauśikyārabhaṭī tathā //
catasro vṛttayaḥ proktā vākpradhānā tu bhāratī

tathā vīrarasaprāyā vijñeyā sāttvatī nṛpa //
tathā raudrapracārā ca bhavatyārabhaṭī sadā

/
śṛṅgārahāsyabahulā tathā bhavati kauśikī //
āvantī dākṣiṇātyā ca tathā caivātra māgadhī

pañcālī madhyamā ceti vṛttiḥ sā tu caturvidhā //
veṣabhāṣānukaraṇaṃ tathācārapravartanam

pravṛttiriti vikhyātā vṛttīnāmāśrayāstu tāḥ//
nāṭyalokāśrayā dharmi dharmāśca dvividhā matā

siddhiśca dvividhā nāṭye daivikī mānuṣī tathā //
vyāyāmānmānuṣī tatra daivī devaprasādajā

rasena bhāvena samanvitaṃ ca tālānugaṃ kāvyarasānugaṃ ca //
gītānugaṃ nṛttamuśanti dhanyaṃ sukhapradaṃ dharmavivardhanaṃ ca

//
iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sāmānyavarṇano nāma viṃśo'dhyāyaḥ