વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.16.20

3.16
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
કાવ્યે યેઽભિહિતા દોષાઃ કૈશ્ચિત્તેભ્યઃ પ્રહેલિકા ॥
કર્તવ્યાશ્ચ તથૈવાન્યાસ્તાસાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

શ્લોકેનૈકેન વા દ્વાભ્યાં કર્તવ્યા તુ નરોત્તમ ॥
ન કર્તવ્યાશ્ચ તા રાજન્બહુશ્લોકનિબન્ધનાઃ

તસ્યાં માત્રાવશાદર્થો ગોપ્યતે સા સમાગતા ॥
પર્યાયવચનાદ્યસ્યાં વન્દિતા સા પ્રકીર્તિતા

વૃત્તાન્તગોપિકાન્તાયા પદૈર્વ્યવહિતૈર્ભવેત્ ॥
અપ્રસિદ્ધૈસ્તુ પર્યાયૈર્દુઃખિતા નામ સા સ્મૃતા

કલ્પનાગોપિતાર્થાત્તુ કથિતા પરિહાસિકા ॥
સમાનરૂપતુલ્યાર્થો શબ્દૈરન્યૈઃ પ્રકીર્તિતા

દુર્બોધાક્ષરબન્ધા ચ પરુષા નામતઃ સ્મૃતા॥
સંખ્યામાત્રસમાનત્વાત્સંખ્યાતાખ્યા તથોચ્યતે

અર્થાન્તરાન્કલ્પનયા કલ્પિતા ચ તથોચ્યતે ॥
અન્યસ્ય સંજ્ઞાયામોહાન્નમાન્તરિતસંજ્ઞિતા

અર્થવ્યામોહતઃ પ્રોક્તા નિભૃતા ચ મહાનૃપ ॥
સમાનશબ્દા કથિતા તુલ્યશબ્દનિબન્ધના

અર્થાનુલોમદુર્બોધા વ્યામૂઢેતિ તથોચ્યતે ॥
ગુચ્છાખ્યા કથિતા વૃત્તે નાનાબન્ધનિ બન્ધના

એકોભયબહુચ્છન્ને યથાર્થપરિગોપિતે ॥
સંકીર્ણા સમ્ભવોપેતા યા તદર્થકરી ભવેત્

તદર્થકારી યત્રાર્થો જ્ઞાયતેઽન્યાર્થકામુકઃ ॥
રાજઞ્શબ્દવશાત્સા ચ કથિતા વ્યભિચારિણી

ઉક્તેર્થે વૃત્તબન્ધેન માત્રાભિઃ સ્થાપિતા તથા ॥
નષ્ટાર્થા વા ચ સા પ્રોક્તા વૃત્તબન્ધનિદર્શિતા

નષ્ટાક્ષરા તુ કથિતા વિનૈકેન તદાર્થદા ॥
અન્યાર્થતા તથૈવોક્તા વર્ણભ્રષ્ટા નરેશ્વર

કાલસ્ય રૂપરૂપાણાં વ્યાખ્યાનેન તદાર્થદા ॥
બીજમાત્રેણ લેશાખ્યા ભૂમિપાલ પ્રકીર્તિતા

અશ્લીલમેતાસ્વપિ નૈવ કાર્યં તદ્વર્જ્યમાહુઃ કવયો નરેન્દ્ર ॥
ઉદ્વેજનીયં તુ સતાં તદુક્તમશ્લીલબન્ધં સુખદં ન કાવ્યમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પ્રહેલિકાલક્ષણો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ

3.17
॥ વજ્ર ઉવાચ ॥ ॥
મન્ત્રાઃ સબ્રાહ્મણાઃ પ્રોક્તાસ્તદર્થં બ્રાહ્મણં સ્મૃતમ્ ॥
કલ્પના ચ તથા કલ્પઃ કલ્પશ્ચ બ્રાહ્મણસ્તથા

કથિતાનિ તથાર્થાનિ પુરાણં ચ તથા દ્વિજ ॥
પ્રક્રિયા પ્રથમઃ પાદઃ કથાવસ્તુપરિગ્રહઃ

ઉપોદ્ઘાતાનુષઙ્ગૌ ચ તથા સંહાર એવ ચ ॥
ચતુષ્પાદં હિ કથિતં પુરાણં ભૃગુનન્દન

સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ ॥
વંશાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્

તત્ર વા વિદિતં સર્વં તત્રોક્તં ગીતલક્ષણમ્ ॥
વૃત્તસ્ય લક્ષણં ચૈવ નાટકાખ્યાનલક્ષણમ્

તસ્માદહં ત્વાં પૃચ્છામિ દ્વિજ નાટ્યસ્ય લક્ષણમ્ ॥
સભેદં તન્મમાચક્ષ્વ સર્વજ્ઞોઽસિ યતઃ પ્રભો

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઇતિહાસાનુસારેણ પુરાણાનાં સમીક્ષિતમ્ ॥
ચરિતં ત્રિદશાનાં વા નાટકં તત્ર કીર્તિતમ્

એકનાયકસંયુક્તં નાયકપ્રતિનાયકૈઃ।
સંયુક્તમથવા કાર્યઃ કાવ્યે વૈ તત્ર નાયકઃ

સર્વાસ્તુ વૃત્તયસ્તત્ર તત્ર સર્વે તથા રસાઃ ॥
કાલપ્રયોગં ચ તથા યુક્ત્યા સંદર્શયેન્નૃપ

પઞ્ચાવરાઙ્કં તત્પ્રોક્તં તથાદશપરં શુભમ્ ॥
એકદૈવતિકં વૃત્તમઙ્કે રાજન્પ્રદર્શયેત

તદન્તે સર્વપાત્રાણાં નિષ્ક્રમશ્ચ વિધીયતે ॥
યુક્ત્યુપન્યાસસંયુક્તં તથા નિષ્કમણં મતમ્

મરણં રાજ્યવિભ્રંશો નગરસ્યોપરોધનમ્ ॥
એતાનિ દર્શયેન્નાંકે તથા યુદ્ધં ચ પાર્થિવ

પ્રવેશકેન કર્તવ્યં તેષામાખ્યાનકં બુધૈઃ ॥
પાત્રદ્વયેન કર્તવ્યં તથા નિત્યં પ્રવેશકમ્

પાત્રે પરિજને તત્ર કર્તવ્યં નાયકેન તુ ॥
ભિન્નં પાત્રદ્વયં યત્ર તત્ર વિષ્કમ્ભકં સ્મૃતમ્

તયોરન્તે તુ કર્તવ્યા તથા રઙ્ગસ્ય શૂન્યતા ॥
અઙ્ગાન્તે ચ તથા કાર્યા ન કાર્યા સાન્યથા ભવેત્

બહુદૈવતિકં વૃત્તં કર્તવ્યં તુ પ્રવેશકમ્ ॥
સંક્ષપોક્તિશ્ચ કર્તવ્યા કર્તવ્યો નહિ વિસ્તરઃ

પ્રખ્યાતનાયકવધં ન ચ તત્ર પ્રવેશયેત્॥
તસ્ય પ્રકાશનં કાર્યમઙ્કેપ્યેવ નરાધિપ

નાયકાભ્યુદયઃ કાર્યો નાટકાન્તે તથૈવ ચ ॥
બહ્વ્યોઽપિ નાયિકા યત્ર તાસામપિ તથા ભવેત્

એવંવિધા સશૃઙ્ગારા ચતુરઙ્કાઃ તુ નાટિકા ॥
કૃતં પ્રકરણં તદ્વત્સ્વયમુત્પાદ્ય વસ્તુના

બ્રાહ્મણો નાયકસ્તત્ર વણિક્ચ નૃપસત્તમ ॥
એવં પ્રકરણી કાર્યા ચતુરઙ્કાપિ સા ભવેત્

ઇતિહાસાનુબન્ધો વા સ્વયમુત્પાદ્ય વા કૃતઃ ॥
ભારતીકરુણપ્રાયો નિવૃત્તં સમનન્તરમ્

ચતુષ્ટયાઙ્કઃ કર્તવ્યો દિવ્યનાયકવર્તિતઃ ॥
ઇતિહાસાનુસારેણ પ્રાણશ્ચૈકાહિકઃ સ્મૃતઃ

એકાંકો યુદ્ધબહુલસ્વાત્મશંસાપરસ્તથા ॥
આકાશકથનૈર્યુક્તસ્ત્વેકપાત્રકૃતક્રિયઃ

પ્રોક્તઃ સમવતારાખ્યસ્ત્રિદશાસુરનાયકઃ ॥
ત્રિશૃઙ્ગારસ્ત્રિકપટસ્તથા દ્વાદશનાયકઃ

ઈહામૃગોઽથ બહ્વઙ્કસ્તથા ગન્ધર્વનાયકઃ ॥
શૃઙ્ગારબહુલઃ કાર્યોઽતૃપ્ત યોનિરસાશ્રયઃ

ઐકાહિકો દૃપ્તરસો વ્યાયોગશ્ચૈકનાયકઃ ॥
વીથી ત્રયોદશાઙ્કા સ્યાત્તથા નાયકવર્જિતા

ડિમાખ્યશ્ચ તથા પ્રોક્તો રસસ્તુ સુરનાયકઃ ॥
તથા રૌદ્રરસપ્રાયઃ પ્રખ્યસ્તવિષયાન્વિતઃ

એકાઙ્કો હાસ્યબહુલસ્તથૈવોદાત્તનાયકઃ ॥
કાર્યઃ પ્રહસનાખ્યસ્તુ વેશ્યાવિટસમન્વિતઃ

સૂત્રધારસ્ય વાક્યેન કાવ્યવસ્તુનિબન્ધનમ્ ॥
સર્વં પ્રકાશયેદાદૌ સર્વેષ્વેતેષુ વસ્તુ યત્

સંસ્કતં નાયકવચો લિઙ્ગિશ્રોત્રિયભૂભુજામ્ ॥
દ્વિજન્મનાં સુરાણાં ચ દૈત્યગન્ધર્વભોગિનામ્

નાયિકાદેવરામાણાં વ્યાજલિઙ્ગવતાં તથા ॥
વિદૂષકાણાં ચ ભવેત્પ્રાકૃતં વચનં નૃપ

બાલસ્ત્રીનીચષણ્ડાનાં યે ચાન્યે નાનુકીર્તિતાઃ ॥
તેષાં વાક્યમપભ્રષ્ટં તચ્ચ જ્ઞાત્વા પ્રયોજયેત્

સ્વયમુત્પાદિતાનાં મે નાનાત્વં શૃણુ લક્ષણમ્ ॥
શર્મ વર્મધનાન્યન્તે વર્ણાનાં દાસવત્તથા

રાજ્ઞાં વિક્રમસંયુક્તમમાત્યાનાં તથા ભવેત્ ॥
સ્ત્રીણાં સુખોદ્યમક્રૂરં નાયિકાનાં મનોહરમ્

રાજ્ઞીપરિજનસ્ત્રીણાં કલાકૌશલસંયુતમ્ ॥
રાજ્ઞઃ પરિજનસ્ત્રીણાં વિજયોત્તરમિષ્યતે

સાંવત્સરાણાં માઙ્ગલ્યં શાન્તિપ્રાયં પુરોધસામ્ ॥
શૂરપ્રાયમમાત્યાનામાયુપ્યં ભિષજામપિ

વિટાનાં ભૂષણપ્રાયં દાસીનાં કુસુમાદિકમ્ ॥
ઋષિગોત્રધરૌ કાર્યૌ કઞ્ચુકીયવિદૂષકૌ

દત્તા મિત્રા તથા સેના વૈશ્યા નામ તતો ભવેત્ ॥
અધિકારાનુરૂપાણિ તથા ચૈવાધિકારિણામ્

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યેન વાચ્યસ્તુ યો યથા ॥
દેવેતિ રાજા વક્તવ્યો ભૃત્યૈઃ પ્રકૃતિભિસ્તથા

રાજેતિ વિપ્રૈર્વક્તવ્યો ઋષિભિર્નામગોત્રતઃ ॥
અપત્યપ્રત્યયાદ્દેવૈર્વયસ્યેતિ સમો જનઃ

વિદૂષકોઽપિ વક્તવ્યો વયસ્ય ઇતિ નાયકૈઃ ॥
આયુષ્માનિતિ સૂતેન રથી વાચ્યસ્તથા ભવેત્

ભગવન્નિતિ વક્તવ્યા ઋષયો ગુરવઃ સુરાઃ ॥
પુત્ર વત્સેતિ શિષ્યસ્ય તથા વા નામગોત્રતઃ

આર્યપુત્રેતિ વક્તવ્યઃ સ્ત્રિયા ભર્તા નરાધિપ ॥
નામ્ના ભાર્યા તુ વક્તવ્યા રાજ્ઞી દેવીતિ નાયિકા

પિતા તાતસ્તથા વાચ્યો માતુશ્ચૈવાર્યકઃ પિતા ॥
યુવરાજઃ કુમારઃ સ્યાન્માન્યો ભાવઃ સમીરિતઃ

માન્યમાનસ્તથા ભામો ભર્તૃદારઃ કુમારકઃ ॥
હલેતિ તુ સમાના સ્ત્રી વક્તવ્યા સમયા તથા

હઞ્જેત્યામન્ત્રયેન્નારી હણ્ડે પરિજને સ્વકે ॥
સ્વસેતિ ભગિની વાચ્યા લિઙ્ગસ્થા વ્રતિની તથા

આર્યેતિ બ્રાહ્મણી વાચ્યા શેષા લિઙ્ગાર્થતસ્તથા ॥
અન્તઃપુરચરો યસ્તુ સ્ત્રીભોગપરિવર્જિતઃ

સ તુ વર્ષધરો જ્ઞેયસ્તદધ્યક્ષસ્તુ કઞ્ચુકિઃ ॥
બ્રાહ્મણઃ સ ભવેદ્ વૃદ્ધો માન્યશ્ચ વસુધાધિપૈઃ

વિદૂષકો બ્રાહ્મણઃ સ્યાન્નાયકસ્ય રહસ્યવિત્ ॥
નટઃ પ્રધાનઃ સ ભવેત્સૂત્રધારો નરાધિપ

જ્ઞેયા બીજસમુત્પત્તિર્મુખં નાના રસોદ્ભવઃ ॥
મુખોત્થબીજોદ્ઘટનં તથા પ્રતિમુખં સ્મૃતમ્

પ્રાપ્યાપ્રાતિયુતો ગર્ભસ્તસ્યૈવોદ્ભેદસંજ્ઞિતઃ ॥
તદેવોદ્ભિન્નબીજાર્થો વિસર્ગો વ્યસનાન્વિતઃ

મુખાદીનાં નિર્વહણં તથા નિર્વહતં ભવેત્ ॥
નાટકે સપ્રકરણે કર્તવ્યાઃ પાત્રસન્ધયઃ

ડિમે સમવકારે ચ વિસર્ગં નૈવ કારયેત્ ॥
વ્યાયોગેહામૃગૌ કાર્યો તથા ગર્ભવિવર્જિતૌ

ઉત્સૃષ્ટાઙ્ક પ્રહસનં વીથી ભાણકમેવ ચ ॥
એતેષાં નાવકર્તવ્યં તથા પ્રતિમુખં નૃપ

ઔદાર્યસત્પથં શૌર્યં નાયકસ્તુ ન સંત્યજેત્ ॥
નાયિકાપિ તથા રાજન્યજેદ્વા પ્રતિનાયકઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ નાયિકાષ્ટકલક્ષણમ્ ॥
નિજાપરાધાત્સ્વગૃહે વાસસજ્જા તુ નાયિકા

વિરહોત્કણ્ઠિતા સૈવ યા ત્વનાગતનાયિકા ॥
સ્વાધીન ભર્તૃકા પ્રોક્તા યા સ્યાત્સ્વાધીનભર્તૃકા

કલહાન્તરિતા પ્રોક્તા કલહાહતનાયકા ॥
ખણ્ડિતા યા ચ નખરૈર્યુતમેતિ પ્રગોપતિમ્

વિપ્રલબ્ધા તુ સા જ્ઞેયા સંકેતે કાન્તવર્જિતા ॥
પ્રવાસગતકાન્તા તુ તથા પ્રોષિતભર્તૃકા

એતાસામુચિતાકારલીલાભિર્બન્ધનં ઘનમ્ ॥
નાટકાદિષુ રૂપેષુ કર્તવ્યં દ્વાદશસ્વપિ

શૃઙ્ગારહાસ્યકરુણવીરરૌદ્રભયાનકાઃ ॥
બીભત્સાદ્ભુતશાન્તાખ્યા નવ નાટ્યરસાઃ સ્મૃતાઃ

બન્ધો રસાનુગઃ કાર્યઃ સર્વેષ્વેતેષુ યત્નતઃ ॥
રસપ્રધાનમેવૈતત્સર્વનાટ્યં નરાધિપઃ

એતે કલાકૌશલશીલયુક્તાઃ કાર્યાસ્તથા લોક વિધાનયુક્તાઃ ॥
ધર્માર્વકામાદ્યુપદેશગાશ્ચ હિતાય લોકસ્ય નરેન્દ્રચન્દ્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે દ્વાદશરૂપકવર્ણનો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ

3.18
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
અથ ગીતલક્ષણં ભવતિ તસ્ય ત્રીણિ સ્થાનાનિ ઉરઃ કણ્ઠઃ શિરશ્ચ, તેભ્યો મન્દ્રમધ્યતારોત્પત્તિઃ ।
ત્રયો ગ્રામાઃ । ષડ્જમધ્યમગાન્ધારાઃ ।
સપ્તસ્વરા । ષડ્જર્ષભ ગાન્ધારમધ્યમપઞ્ચમનિષાદધૈવતાઃ
એકવિંશતિમૂર્ચ્છનાઃ સપ્ત સપ્ત પ્રતિગ્રામાશ્રિતાઃ ।
તદ્યથાસાં નામાનિ સૌવીરી હારિણાશ્વા કલોપનતા શુદ્ધમધ્યમા માર્ગી પૌરવી ઋષ્યકા ચેતિ ॥
એતાઃ સપ્ત મધ્યમગ્રામિણ્યઃ ઉત્તરાસંજ્ઞાઃ ।
પ્રાઞ્ચિની ઉત્તરાયતા શુદ્ધષડ્જમત્સરીકૃતા અશ્વક્રાન્તા ઉદ્ગતા ચ એતાઃ સપ્ત ષડ્જગ્રામિકાઃ ।
આલાપી કુન્તિમા શ્રદ્ધા ઉત્તરા ષડ્જા પઞ્ચાયતા. .....એતાઃ સપ્ત ગાન્ધારગ્રામિકાઃ ।
અથૈકોનપઞ્ચાશત્તાનાઃ । અગ્નિષ્ટોમિકઃ અત્યગ્નિષ્ટોમિકઃ પૌણ્ડરિકઃ આશ્વમેધિકઃ રાજસૂયિકઃ વહુસુવર્ણિકઃ ગોસવિકઃ મહાવ્રતિકઃ બ્રહ્મ તાનઃ પ્રાજાપત્યઃ નગાશ્રયઃ યજ્ઞાશ્રયઃ ગોદાનિકઃ હયક્રાન્તઃ અજક્રાન્તઃ વિષ્ણુક્રાન્તઃ અરણ્યઃ મત્તકોકિલઃ ઉજ્જીવિકશ્ચેતિ એતે વિંશતિર્મધ્યમગ્રામિકાઃ ।
પ્રસ્વાપનં પૈશાચઃ જીવનઃ સાવિત્રઃ અર્ધસાવિત્રઃ સર્વતોભદ્રઃ સુવર્ણઃ વિષ્ણુઃ જિષ્ણુર્વિષ્ણુવરઃ શારદઃ વિજયઃ હંસઃ જ્યેષ્ઠ ઇતિ એતે ચતુર્દશષડ્જગ્રામિકાઃ । તુમ્બુરુપ્રિયઃ મહાલક્ષ્મણઃ ગન્ધર્વાનુમતઃ અલમ્બુસપ્રિયઃ નારદપ્રિયઃ ભીમસેનપ્રિયઃ વિતાનઃ માતઙ્ગઃ ભાર્ગવપ્રિયઃ અભિરામઃ સંશ્રાવ્યઃ કિન્નરપ્રિયઃ પુણ્યઃ મનોહરઃ કલ્યાણકરશ્ચેતિ એતે પઞ્ચદશ ગાન્ધારમાશ્રિતાઃ
એતચ્ચતુર્વિધં સ્વરપદલયાવધાનયોગાત્ ।
મૂર્ચ્છનાસ્વાદિમધ્યાન્તે વાદિસંવાદ્યન્ત્યવાદિસંજ્ઞાસ્તિસ્રો વૃત્તયઃ॥
પૂર્વોક્તાશ્ચ નવરસાઃ તત્ર હાસ્યશૃઙ્ગારયોર્મધ્યમપઞ્ચમૌ।
વીરરૌદ્રાદ્ભુતેષુ ષડ્જપઞ્ચમૌ । કરુણે નિષાદગાન્ધારૌ ।
બીભત્સભયાનકયોર્ધૈવતમ્ ।
શાન્તે મધ્યમમ્ ।
તથા લયાઃ હાસ્યશૃઙ્ગારયોર્મધ્યમાઃ ।
બીભત્સભયાનકયોર્વિલમ્બિતઃ ।
વીરરૌદ્રાદ્ભુતેષુ દ્રુતઃ ।
ચોક્ષાપ્રયોગઃ સ્વરોરાધને રૂપકેષુ પ્રકરણાનુગતઃ મન્યુવ્યપદેશેન તે ભવન્તિ॥
ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ ॥
ગ્રહાંશસ્તારમન્દ્રે ચ ન્યાસોપન્યાસ એવ ચ॥
અલ્પત્વં ચ બહુત્વં ચ ષાડવોડવિતે તથા॥
એવમેવ બુધૈર્જ્ઞેયા જાતયો દશલક્ષણાઃ॥
અલઙ્કારાશ્ચ ચત્વારો ભવન્તિ વસુધાધિપ ॥
પ્રસન્નાદિઃ પ્રસન્નાન્તઃ પ્રસન્નાદ્યન્ત એવ ચ ॥
પ્રસન્નમધ્યશ્ચ તથા ક્રમેણૈવં વિનિર્દિશેત્ ॥
અપરાન્તકમુલ્લોપ્યં મન્દ્રકઃ મકરી તથા ॥
ઉવેણકં સરો બિન્દુમુત્તમં ગીતકાનિ તુ॥
ઋગ્ગાથા પાણિકા દક્ષવિહિતા બ્રહ્મગીતિકા॥
ગીતમેતત્તદાભ્યાસઃ કારણાચ્ચોક્ષસંજ્ઞઃ ॥
સંક્ષેપેણ મયા પ્રોક્તં સુરારાધન કારણાત્ ॥
ગીતજ્ઞો યદિ ગીતેન નાપ્નોતિ પરમં પદમ્ ॥
દેવસ્યાનુચરો ભૂત્વા તેનૈવ સહ મોદતે ॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦ વ૦ સં૦ ગીતલક્ષણો નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ

3.19
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથાતોદ્યવિધાનમ્ ॥
ચતુર્વિધમાતોદ્યં તતં સુષિરં ઘનમવનદ્ધં ચ ।
તતં વીણાદિ, શુષિરં વંશાદિ ઘનં તાલાદિ અવનદ્ધં મુરજાદિ તત્ર સ્વરાસ્તુલ્યાઃ શારીરા વૈણવાશ્ચ।
તદ્વદ્વંશા કિન્તુ યથા શરીરાણામા રોહાવરોહણે તથા વૈણવાનાં વંશાનાં વિપર્યયાત્ તાલઃ કાલપ્રયોજ્યઃ ।
પઞ્ચલઘ્વક્ષરોચ્ચારણકલામાત્રાસ્તિસ્રો વૃત્તયઃ ।
ચિત્રા વૃત્તિર્દક્ષિણા દ્વિધા ।
માત્રાકલાચિત્રે ચતુર્માત્રાવૃત્તૌ અષ્ટમાત્રા દક્ષિણાયા ।
અષ્ટમાત્રાદક્ષિણે અવયા નિષ્ક્રયો વિક્ષેપઃ પ્રવેશઃ શમ્પાતાલઃ સંનિપાતભેદઃ ।
કલાસમૂહો યુક્તઃ ।
ચપુટસ્થઃ અયુક્ ચઞ્ચત્પુટલઃ પ્લુતાન્તઃ પઞ્ચપાણિઃ ખ ઇતિ તાપુત્રા યથાક્ષરસ્થઃ ।
તત્ર લયાઃ દ્રુતમધ્યવિલમ્બિતાઃ ।
લયવત્તાલઃ ।
પ્રકરણં દ્વિવિધમ્ । કુલકં ચ્છેદ્યકં ચ ।
અથાવનદ્ધં તત્ર પૌષ્કરવત્ક્વણાન્વિતં કરુણાન્વિતમ્ ।
તત્ર ષોડશાક્ષરાણિ ક ખ ગ ઘ ટ ઠ ડ ણ ત થ દ ધ ય ર લ વ ઇતિ, તત્ર કટરથૌગાદિદક્ષિણમુખે, ઘધમા વામે, ગદકારા મૃર્ધ્નિઃ ટણલહા આલિઙ્ગે અઆઇઉએઓ ઐ ચ ઓ યથાયોગં ખગધા નાં રેફેણ યોગઃ ।
કહભદાનાં ણલથવઃ ।
સમહસ્તનિપાતાદઙ્ગુલીપ્રચલનોર્ધવામૈકયોઃ સમહસ્તનિપાતપ્રદેશિની તદ્વદ્ ડલ્લાનાં યોગઃ સમપાણ્યર્ધ પાણિરદીર્ઘપાણિરેકપાણિઃ દ્વિહસ્તપ્રદેશિનીપ્રહતાનિ સમપાણિપ્રહતોપકાર ઘથગડરાઅધ્યર્ધપાણૌ કથકારા।
અધ્યર્ધપાણૌ ઠણલહાસ્નહાદ્વિહસ્તેન તલપ્રદેશિનીપ્રહતે અહિતવિતસ્તાલિપ્તગોમુખીમાર્ગાઃ શૃઙ્ગારહાસ્યયોરંધિતઃ ।
વીરરૌદ્રાદ્ભુતેષુ વિતસ્તઃ કરુણાશાન્તયોરાલિપ્તઃ ।
બીભત્સભયાનકયોર્ગોમુખદર્દુરપણવયોર્મૃદઙ્ગાનુગમનં ભવતિ ।
ભવન્તિ ચાત્ર નેપથ્યભવનદ્વારાસમાનરઙ્ગાભિવીક્ષણમ્ ।
મુરજાઃ પૃષ્ઠતસ્તેષાં તદ્વન્માર્જનિકા ભવેત્ ॥
યામ્યતસ્તસ્ય વિજ્ઞેયો દર્દુરઃ પણવસ્તથા ॥
ઉત્તરાભિમુખો ગાતા તથા દક્ષિણતો ભવેત્ ॥
વામતો ગૈરિકસ્તસ્ય દક્ષિણે વંશવાદકૌ ॥
ગાતુરેવાભિમુખ્યેન ગાયકાનાં નિવેશનમ્ ॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે આતોદ્યવિધિર્નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ

3.20
પરસ્યાનુકૃતિર્નાટયં નાટ્યજ્ઞૈઃ કથિતં નૃપ ॥
તસ્ય સંસ્કારકં નૃત્તં ભવેચ્છોભાવિવર્ધનમ્

નૃત્યં તુ દ્વિવિધં પ્રોક્તં નાટ્યલાસ્યાશ્રયં સદા ॥
દ્વૈવિધ્યં દ્વિવિધસ્યાપિ પુનરુક્તં નરાધિપ

અભ્યન્તરઞ્ચ બાહ્યં ચ બાહ્યં લક્ષણવર્જિતમ્ ॥
અભ્યન્તરં લક્ષણવન્મઙ્ગલ્યં તત્પ્રયોગતઃ

લાસ્યં સ્વચ્છન્દતઃ કાર્યં મણ્ડપે યદિ વા બહિઃ ॥
નાટ્યં મણ્ડપ એવ સ્યાન્મણ્ડપં દ્વિવિધં ભવેત્

આયતં ચતુરસ્રં તુ દ્વાત્રિંશદ્ધસ્તસમ્મિતમ્ ॥
ચતુરસ્રં ન કર્તવ્યમાયતં દ્વિગુણાયતમ્

હીનાધિકં ન કર્તવ્યં દૃષ્ટાદૃષ્ટશુભપ્રદમ્ ॥
હીને ભવતિ સમ્મર્દો વિસ્તીર્ણે નાટ્યગેયયોઃ

વ્યક્તિર્નૈવોપપદ્યેત તસ્માત્તૌ પરિવર્જયેત ॥
આદાવેવ તુ કર્તવ્યં ત્રિદશાનાં તુ પૂજનમ્

પૂજનં જર્જરસ્યાપિ વાસ્તુદૈવતપૂજનમ્ ॥
એવં કૃત્વા તતો નાટ્યં નાન્દીપૂર્વકમિષ્યતે

તતો જવનિકાક્ષેપૈઃ પ્રતિપાત્રપ્રવેશનમ્ ॥
પ્રવેશનિર્ગમૌ કાર્યૌ કૃત્વા કાર્યસ્ય સૂચનમ્

પુષ્પાઞ્જલિઃ પ્રદાતવ્યા નાટ્યાન્તે વાસ્તુપૂજનમ્ ॥
પાઠ્યે ગીતે સમાસક્તઃ પાત્રતુલ્યઃ પરિક્રમઃ

ચતુષ્કલો નાયકાનાં મધ્યાનાં ત્રિકલો ભવેત ॥
દ્વિકલશ્ચાધમાનાં સ્યાન્મધ્યમે નૃપકર્મણિ

એકાધિકોનં સર્વેષાં કર્તવ્યં કાર્યયોગતઃ ॥
દેવા વીરોદ્ધતા જ્ઞેયા ઉદ્ધતા દાનવાદયઃ

નૃપાશ્ચ ધીરલલિતા ધીરાસ્તદનુજીવિનઃ ॥
પ્રશાન્તધીરા ઋષયઃ પ્રશાન્તાસ્તત્પદાનુગાઃ

ધીરોદાત્તાસ્તથા વિપ્રા ઉદાત્તા વણિજો મતાઃ ॥
એવંવિધાશ્ચ કથિતા એતેષામેવ યોગતઃ

આહર્યઃ સાત્ત્વિકશ્ચૈવ યાચિકોંગિક એવ ચ ॥
ચતુષ્પ્રકારોઽભિનયઃ કર્તવ્યો નાટ્યકર્મણિ

આહાર્યઃ પ્રતિશીર્ષાદિર્દ્વિકૃતો વેશ ઉચ્યતે ॥
ધીરોદ્ધતાનાં વેશઃ સ્યાન્ન ચાત્યર્થસમુલ્બણઃ

ઉદ્ધતશ્ચોદ્ધતાનાં સ્યાદ્રાજ્ઞાં લલિત ઇષ્યતે ॥
પ્રતિનાયકવેશસ્તુ કર્તવ્યશ્ચ તથોદ્ધતઃ

અન્યેષાં સદૃશો વેશો દેશકર્માશ્રયો ભવેત્ ॥
અશ્વાદયશ્ચ કર્તવ્યાશ્ચર્મકાષ્ઠાદિભિઃ સમાઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ સાત્ત્વિકાભિનયં તવ ॥
અશ્રુપ્રપાતરોમાઞ્ચસ્વેદનં સ્પન્દનં તથા

તથા ચ વર્ણવિન્યાસૈઃ સાત્ત્વિકાભિનયો ભવેત્॥
વાચિકો વાચયા પ્રોક્તો વક્ષ્યામ્યંગિકમુત્તરે

નાટ્યવૃત્તં તુ કર્તવ્યં હર્ષસ્થાને સદા બહુ ॥
શોકસ્થાને ન કર્તવ્યં કિઞ્ચિદ્વા કારયેત્તતઃ

ચતુર્ધા રેચકં પ્રોક્તં કટિપાદાંઘ્રિકાશ્રયમ્ ॥
ચાતકાન્યા મહાચારી ચારી ચ દ્વિવિધા મતા

સુકુમારાઙ્ગઃ વાક્ચેષ્ટા ચારી ભવતિ યાદવ ॥
એતૈરભ્યર્થિતૈર્જ્ઞેયા મહાચારી નરેશ્વર

મણ્ડલાનિ દશૈવાસ્ય ચારીસંયોગજાનિ તુ ॥
અતિક્રાન્તં વિચિત્રં ચ તથા લલિતસઞ્ચરમ્॥

સૂચીવિદ્ધં દણ્ડપાદં વિકૃતાલાતસંજ્ઞિતે ॥
વામબદ્ધં સલલિતં ક્રાન્તં ચાકાશગાનિ તુ

મણ્ડલાનિ દશાન્યાનિ શૃણુ ભૌમાનિ પાર્થિવ ॥
ભ્રમરાસ્કન્દિતે સ્યાતાં માર્દવં ચ તતઃ પરમ્

સમા સરિતમિત્યાહુરેડકાક્રીડિતં યથા ॥
અડ્ડિતં શકટાખ્યં ચ તથાહાર્યમિતિ સ્મૃતમ્

પિષ્ટકુબ્જં ચ વિજ્ઞેયં તથા ચાપગતં પુનઃ ॥
અથાઙ્ગહારાન્વક્ષ્યામિ નામતસ્તાન્નિબોધ મે

સ્થિરહસ્તોઙ્ગહારસ્તુ તથૈવાક્ષિપ્તકઃ સ્મૃતઃ ॥
ઉદ્ઘાટિતસ્તૃતીયઃ સ્યાત્તથા ચાન્યોઽપરાજિતઃ

મત્તાક્રીડોઽથ વિષ્કમ્ભઃ તથા સ્વસ્તિકરેચિતઃ ॥
વૃશ્ચિકાપસૃતશ્ચૈવ તલમન્દા ચ સર્પિતઃ

મતલ્લીસ્ખલિતશ્ચૈવ ભ્રમરઃ પાર્શ્વસ્વસ્તિકઃ ॥
મદાદ્વિલસિતશ્ચૈવ વિક્ષિપ્તો ગતિમણ્ડલઃ

વૈશાખરેચિતશ્ચૈવ પરિવૃત્તકરેચિતઃ ॥
ઉદ્વર્તકઃ પરિચ્છિન્નો રેચકોઽથ બલાહકઃ

સમ્ભ્રાન્તો વાઙ્ગિકશ્ચૈવ ઇતિ ક્રીડો હ્યલાતકઃ ॥
વિદ્યુદ્ભ્રાન્તઃ પરાવૃત્તઃ પાર્શ્વચ્છેદસમન્વિતઃ

આક્ષિપ્તો રેચિતશ્ચૈવ સૌમ્યોઽથ કરિતસ્તથા ॥
સૂચીવિદ્ધોઽપવિદ્ધશ્ચ વિલાપોવનિકુટ્ટિતઃ

ષટ્ત્રિંશદેતે સંપ્રોક્તા હ્યઙ્ગહારા યદૂત્તમ ॥
એતેષાં સંપ્રવક્ષ્યામિ કારણાનિ યથાક્રમમ્ ॥
હસ્તપાદ પ્રચારશ્ચ યથા યોજ્યઃ પ્રયોક્તૃભિઃ

સર્વેષામઙ્ગહારાણાં નિષ્પત્તિઃ કારણં ભવેત્ ॥
તાન્યહં સંપ્રવક્ષ્યામિ નામભિઃ કર્મભિસ્તથા

હસ્તપાદસમાયુક્તો નૃત્તસ્ય કરણં ભવેત ॥
દ્વે નૃત્યકરણે ચૈવ ભવેતાં નૃપ માતૃકા

ત્રિભિઃ કલાપકશ્ચૈવ ચતુર્ભિઃ ખણ્ડકઃ સ્મૃતઃ ॥
પઞ્ચૈવ કરણાનિ સ્યુઃ સંજ્ઞાઘાત ઇતિ સ્મૃતઃ

ષઙ્ભિર્વા સપ્તભિર્વાપિ અષ્ટભિર્નવભિસ્તથા ॥
કરણૈરિહ સંયુક્તા અઙ્ગહારા ઇતિ સ્મૃતાઃ

એતેષાં ચૈવ વક્ષ્યામિ નામાન્યહમતઃ પરમ્ ॥
તાલપુષ્પાપવિદ્ધે દ્વે લીનસ્વસ્તિકરેચિતમ્

મણ્ડલં સ્વસ્તિકં ચૈવ ઊરુ વૃત્તં નિકુણ્ડકમ્ ॥
સૂચીવિદ્ધં કટિચ્છિન્નમર્ધરેચિતમેવ ચ

વક્ષઃ સ્વસ્તિકમુત્પન્નં સ્વસ્તિકં પૃષ્ઠગં પુનઃ ॥
દિક્સ્વન્તિકમલાતાખ્યમર્ધસૂચીકટીસમમ્

આક્ષિપ્તરેચિતં ક્ષિપ્રમર્ધસ્વસ્તિકસઞ્ચિતમ્॥
ભુજઙ્ગવાસિતં ચૈવ ઊર્ધ્વજાનુ નિકુઞ્ચિતમ્

મતલ્લી ત્વર્ધમતલ્લી સ્યાદ્રેચકનિકુણ્ટકમ્ ॥
પારવિદ્ધં તડિદ્ધાન્તં વલિતં ચૂર્ણિતં તથા

લલિતં દણ્ડપક્ષં ચ ભુજઙ્ગત્રસ્તરેચિતમ્॥
નૂપુરં રેચિતં ચૈવ ભ્રમરં ચતુરં તથા

ભુજઙ્ગાઞ્ચિતમન્યત્સ્યાચ્છિન્નં વૃશ્ચિકરેચિતમ્ ॥
લતાવૃશ્ચિકમન્યત્સ્યાચ્છિન્નં વૃશ્ચિકરેચિતમ્

વૃશ્ચિકં વ્યંસિતં ચૈવ સૂચીવિદ્ધકમેવ ચ ॥
લલાટતિલકં ચૈવ કુણ્ડલં ચક્રમંડલમ્

તરોર્મણ્ડલમાક્ષિપ્તં લતાલસિતમાર્ગલમ ॥
વિક્ષિપ્તં ભ્રમિતં ચૈવ વિલાસં વાનરપ્લુતમ્

પરિવૃત્તં નિવૃત્તં ચ પાર્શ્વાક્રાન્તં નિકુઞ્ચિતમ્ ॥
અતિક્રાન્તમવક્રાન્તં દોલાપાદવિવર્જિતમ્

નાગપ્રક્રીડિતં ચૈવ વિપ્લુતં ગરુડપ્લુતમ્ ॥
ગણ્ડસૂચી પરિક્ષિપ્તં પાર્શ્વજાનુકમેવ ચ

ગૃહાવલીનકં લીનં વિષ્ણુક્રાન્તમજપ્લુતમ્ ॥
આક્રાન્તં મણ્ડિતં ચૈવ મયૂરલસિતં નસમ્

સર્પિતં ચોલપાદં ચ હરિણપ્લુતમેવ ચ ॥
પ્રેઙ્ખાલિતં નિતમ્બં ચ સ્ખલિતં પરિહસ્તકમ્

અસર્પિતતલં ચૈવ સિંહવિક્રીડિતં તથા ॥
વૃષભ ક્રીડિતં ચૈવ ગઙ્ગાવતરણં તથા

અષ્ટોત્તરશતં ચૈવ કરણાનાં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
સુકુમારં તથા વિદ્ધં વૃત્તં દ્વિવિધમુચ્યતે

।
ઉદ્ધૃતં પુરુષપ્રાયં સ્ત્રીપ્રાયં સુકુમારકમ્ ॥
દેવચિહ્નકૃતાકારા પિણ્ડી ભવતિ પર્થિવ

ભારતી સાત્ત્વતી ચૈવ કૌશિક્યારભટી તથા ॥
ચતસ્રો વૃત્તયઃ પ્રોક્તા વાક્પ્રધાના તુ ભારતી

તથા વીરરસપ્રાયા વિજ્ઞેયા સાત્ત્વતી નૃપ ॥
તથા રૌદ્રપ્રચારા ચ ભવત્યારભટી સદા

।
શૃઙ્ગારહાસ્યબહુલા તથા ભવતિ કૌશિકી ॥
આવન્તી દાક્ષિણાત્યા ચ તથા ચૈવાત્ર માગધી

પઞ્ચાલી મધ્યમા ચેતિ વૃત્તિઃ સા તુ ચતુર્વિધા ॥
વેષભાષાનુકરણં તથાચારપ્રવર્તનમ્

પ્રવૃત્તિરિતિ વિખ્યાતા વૃત્તીનામાશ્રયાસ્તુ તાઃ॥
નાટ્યલોકાશ્રયા ધર્મિ ધર્માશ્ચ દ્વિવિધા મતા

સિદ્ધિશ્ચ દ્વિવિધા નાટ્યે દૈવિકી માનુષી તથા ॥
વ્યાયામાન્માનુષી તત્ર દૈવી દેવપ્રસાદજા

રસેન ભાવેન સમન્વિતં ચ તાલાનુગં કાવ્યરસાનુગં ચ ॥
ગીતાનુગં નૃત્તમુશન્તિ ધન્યં સુખપ્રદં ધર્મવિવર્ધનં ચ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે સામાન્યવર્ણનો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ