Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.11.15

3.11
mārkaṇḍeya uvāca //
kīrtirlakṣmīrdhṛtirmedhā matiḥ puṣṭiḥ sarasvatī //
smṛtiḥ śraddhā ratiścaiva dhṛtirnītiḥ sthitiḥ śrutiḥ

rātriḥ prabhā kṣapā dīptiḥ śālā mālā niśā spṛhā //
dolā helā tathā līlā yāminī kṣaṇadācarā

yātrā bhastrā dyutirmātrā daṃṣṭrā senā vacā tathā //
kuṭiḥ khorī dayā jyotsnā sīmā veṇistathaiva vāk

tanurdhūliḥ śalākā ca grīvā bhrūśca śarattathā//
daraḥ prāvṛṭ cācamanī sthūṇā cūḍā sirā vasā

kakṣyā saptā surā jaṃghā jaṭā ghaṇṭā kaśā tathā //
vidyutkakṣā saridvallīriṣīkā rajjuriṣṭakā

digbhūrbhūmirmahī kṣoṇī kṣapā caiva vasundharā//
chāyā camūrvālukā ca tathā vidyudvipatsarit

irā sampadavāpaśca līlā velā talā śilā //
kalā ca mekhalā jvālā senā dadrurvalī samā

jyā ca mlānistathā hāniḥ śāṭī svāhā tathaiva gīḥ //
dhīrvṛddhirdhūḥ kṣamā buddhiḥ kṣutkṣamāśīḥ savālukā

viṃśaternavatiryāvatkroḍāsvaduśirodharā //
māyā ca śaṣkulī jihvā ghaṭotkā snāyureva ca

lekhā jarā tathā paṅktistretā prāvṛḍarocakā //
lākṣā kaṇḍūḥ priyaṃguśca māṇḍikā kaṭirauṣadhiḥ

ṛksphuliṅgā kaliḥ śayyā koṭiḥ kanyā ca nālikā//
niḥśreṇiḥ pṛtanā dīptirnidrā tandrā guhā ruciḥ

sāmnā dāmnā tathā vīthī nīvirdhārā tathā kṛṣiḥ //
maṃjūṣā parṣadaścaiva patākā kākinī kṛpā

pelā caiva samaṃjiṣṭhā bherī nemirmanaḥśilā //
darvī sthālī sabhā vīciḥ sthalī caiva samañjarī

vallarī mandurā lākṣā sūcī cādhiṣaṇā śamī //
makṣikā vikṛtiryūkā śikhā śākhā tathāṭavī

strīvṛttayaste kathitā mayaite śabdāḥ samāsastvayamatra rājan //
idaṃ tamānantyamuśaṃti sarvaṃ strīvācakaṃ śabdamuśanti dhīrāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mā० va० saṃ० abhidhānakośe strīliṅganirdeśo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

3.12
mārkaṇḍeya uvāca //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yaduvaṃśavivardhana //
tava puṃvācakāñśabdāñśṛṇu tāngadato mama

rājā kṛtākṣamūrdhātmā pāyuśleṣmāśmapūraṇaḥ //
majjā plīhā ca kathitā nātādyaskāḥ pumarthakāḥ

vṛtraḥ putrastathā mantrastathaivāmantra iṣyate //
puṃsi rāśirmuhurtaśca māsaḥ pakṣo'bdavatsarau

ṛtuḥ kālo giriḥ śailaḥ śiloccayattugācalāḥ //
surāsurāṇāṃ saṃjñāśca yāśca proktā mahodadheḥ

saṃvatsaraśca divaso graho vāsara eva ca //
paryāyaḥ paṅkaśarayorarinistriṃśayorapi

putraparyāyaśabdāśca pitṛparyāyasaṃyutāḥ //
kaṇṭhabāhvostathā saṃjñāḥ stanakeśaradasya ca

gulphanāmāni karṇaśca hanuḥ praśno vidhirniṃdhiḥ //
kapolanāmāni tathā nirghokekṣukakelayaḥ

kalirvighno ghaṭo jūṭaḥ paṭaḥ pāyuḥ kuśoṃ'kuśaḥ //
binduḥ svaraḥ kuṭhāraśca paṇa śāṇau ca parpaṭaḥ

vaṭo bandhaḥ puṭo mṛtyurmanyuḥ śoṇaḥ kiṇaḥ phaṇaḥ //
guṇaścūrṇo gaṇaḥ panthā adhvāṅguḥ pūga eva ca

kamaṇḍaluḥ palāṃ ḍuśca gaṇḍaḥ sthūlaśca kaṅkaṭaḥ //
prasthaḥ śaṅkho rathaścaiva raso vargastuṣo budhaḥ

yavo māṣastathā śabdaḥ sparśo gandhaḥ śaṭho vaṇik //
karīṣastaralo meḍhro ratho maṇḍapa eva ca

narako nūpuraścaiva samudgī loka eva ca //
kāṣārṣayaḥ koṇamusalau kusūlaḥ śūrpadardurau //
pañca piṇyākaśūrpāśca vātadaṇḍāṃkurāṃkuśāḥ

kuṇayaḥ prothayūthau ca kuntadarpaṇaveṇukāḥ //
dhvajo vaṃśastathā veṇuḥ krimikalkarṣikardarāḥ

pustakaścādhvaro vrīhirambudoñjana eva ca

staṃbhaḥ paśurgharmanidāghakumbhāḥ kaṭāhayūpastabakāḥ saphenā //
nitambaṣaṇḍhakṣupasūpayūpāḥ puṃsi smṛtā yādavavaṃśamukhya /! १५ //
iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde'bhidhānakośe puṃvarganirdeśo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

3.13
mārkaṇḍeya uvāca //
antyaliṅge'tha vartante ye śabdā nṛpasattama //
tānahaṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇuṣva gadato mama

jalanāmāni sarvāṇi vināpo yadusattama//
bhrāntāśca pūrvaṃ yenoktāste napuṃsakavṛttayaḥ

dvyṛco nāntāstathā ye ca noktāste yadusattama //
asatyaṃ ca dhanaṃ sarvaṃ jaraso'nyatra yādava

napuṃsake ca vartante śabdā locanavācakāḥ

sarvāṇi puṣpanāmāni kathitāni napuṃsake //
śarīramasthi dadhi ca sakthi vā gudajānunī

śmaśrukūle kulaṃ parṇaṃ lohanāmāni yāni ca //
aharniśaṃ śakṛtsakthi dhanuḥ śoṇitadāruṇī

kṣīraṃ viṣāmṛte ṣaṇḍaṃ phalamūlamalāni ca //
puraṃ madhu khalaṃ nālaṃ cīvaraṃ cīramambaram

gaganaṃ ghanamākāśaṃ sukhaduḥkhapadāni ca //
kūpabīje'tha palalaṃ talpasadma śavāni ca

nimittacittapittaughatakraśukrabhayāni ca//
tīrthapañjaracelāni phaladvandvākṣarāṇi ca

dhānyaśmaśānaratnāgratalparatnayugāni ca //
gopapattanasainyārdhamaṅgalāyudhakhāni ca

nagaraṃ haritālaṃ ca timiraṃ palitaṃ viṣam //
śmaśānaṃ mithunaṃ tattvaṃ kilbiṣaṃ vidalaṃ himam

vṛndaṃ kutūhalaṃ śīdhu śarāvaṃ śikharaṃ palam //
vṛttaṃ ca mukuṭaṃ paṇyaṃ malamaṃśukameva ca

iṃdriyaṃ yugalaṃ kūṭaṃ kapālaṃ śūlaśekhare //
pātālaṃ vivaraṃ randhraṃ chidramākāśameva ca

tṛṇaṃ śubhramiraṃ caiva kuṅkumaṃ śuṣkacīvaram //
mṛṇālamajitaṃ khaḍgaṃ tuhinaṃ dvāramāspadama

rāṣṭraṃ talaṃ kiṭṭakaphe tathāyuḥ sthūlaṃ khalīnaṃ palalaṃ palālam //
kāṣṭhaṃ raṇaṃ pārśvakukundare ca sandehake ceva napuṃsakaṃ syāt

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde abhidhānakośe napuṃsakavidhau trayodaśo'dhyāyaḥ

3.14
mārkaṇḍeya uvāca //
ekaikasya tu varṇasya vinyāso yaḥ punaḥpunaḥ //
arthagatyā tu saṃkhyātamanuprāsaṃ purātanaiḥ

atyarthaṃ tatkṛtaṃ rājangrāmyatāmupagacchati //
śabdāḥ samānānupūrvyā yamakaṃ kīrtitaṃ punaḥ

ādau madhye tathaivānte pādasya tu tadiṣyate //
saṃdaṣṭakasamudrākhyau tathaiva yamakau matau

samastapādayamakaṃ duṣkaraṃ parikīrtitam //
upamānena tulyattvamupameyasya rūpakam

rūpakābhyadhikaṃ nāma tadevaikaguṇādhikam //
guṇānāṃ vyatirekeṇa vyatirekamudāhṛtam

upamānaviruddhaiśca guṇaistadaparaṃ matam //
dvitryarthaṃ vācakaiḥ śabdaiḥ śleṣa ityabhidhīyate

anyarūpasya cārthasya kalpanā yānyathā bhavet //
utprekṣākhyo hyalaṅkāraḥ kathitaḥ sa purātanaiḥ

upanyāsastathānyaḥ syātprastutādyaḥ kvacidbhavet//
jñeyaḥ sorthāntaranyāsaḥ pūrvārthānugato yadi

upanyāsena vānyasya yadanyaḥ parikīrtyate //
upanyāsamalaṅkāraṃ taṃ narendra pracakṣate

hetuṃ vinā vitatatāṃ prāptā sā tu vibhāvanā //
proktā cātiśayoktistu hyatulairupamāguṇaiḥ

yathā svarūpakathanaṃ svabhāvoktiḥ prakīrtitā //
bhūyasāmupadiṣṭānāṃ nirdeśaḥ kramaśastathā

yathāsaṃkhyamiti proktamalaṅkāraḥ purātanaiḥ //
viśeṣaprāpaṇāduktā viśeṣoktistathā nṛpa

yā kriyā cānyaphaladā virodhastu sa iṣyate //
stutirūpeṇa yā nindā nindāstutirihocyate

nindāstutistathaivoktā nindārūpeṇa yā stutiḥ //
vastunā rūpyamāṇena darśanaṃ tannidarśanam

vinā tathā syādupamā tu yatra tenaiva tasyaiva bhavennṛvīra //
ananvayākhyaṃ kathitaṃ purāṇairetāvaduktaṃ tava leśamātram

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde alaṅkārādhyāyo nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

3.15
mārkaṇḍeya uvāca //
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śāstraṃ syādupadeśakam //
pūrvairācaritaṃ sadbhirdharmakāmārthasādhakam

mokṣasya yatropanyāsa itihāsaḥ sa ucyate //
tadeva kāvyamityuktaṃ copadeśaṃ vinā kṛtam

ekasya caritādeva tathā kāvyaṃ prakīrtitam //
nibaddho yatra rājendra nāyakapratināyakau

prayāṇodyatasaṃpreṣayuddhayuktaṃ tadeva tu //
nāyakābhyudayopetaṃ mahākāvyaṃ tadiṣyate

varṇayecca mahākāvye deśapattanapārthivān //
ṛtvadrinimnagāścaiva tathā nārīśca pārthiva

varṇanīyau tathaivātra nāyakapratināyakau //
nāyako dharmavijayī satāmpanthānamāśritaḥ

tathā ca lokavijayī vijñeyaḥ pratināyakaḥ //
pratināyakaghātastu vaktavyo netarasya tu

nāyakasya mahārāja maraṇaṃ naiva varṇayet //
saśarīrasya yasya syātsaṃprāptistasya varṇayet

chandovirahitaṃ gadyaṃ śabdaśāstravirodhi ca //
kaṣṭākṣarapadanyāsamaślīlavacanānvitam

tasmādullakṣyavākyārthamaprasiddhābhidhānavat //
kāvyabandhaṃ na kartavyaṃ punaruktaṃ ca yadbhavet // 3.15.१ ० //
vismaye vābhyasūyāyāṃ bhayaśokatvarāsu ca //
harṣe ca vīpsā kartavyā punaruktaṃ na tadviduḥ

dūtavākye tathā svapne kāryagatyā tathāgate//
punarvardhananirdeśe punaruktaṃ ca tadviduḥ

sasaṃśayaṃ na vaktavyaṃ pratijñārahitaṃ tathā //
pūrvāparaviruddhaṃ ca yacca lokavigarhitam

śṛṅgārahāsyakaruṇāraudravīrabhayānakaiḥ //
bībhatsādbhutaśāntākhyai rasaiḥ kāryaṃ samanvitam

kāvyaṃ kalākauśalasaṃprayuktaṃ dharmeṇa cārthena tathopapannam //
dharmeṇa yuktasya ca nāyakasya kāryaṃ tathā cābhyudayāntameva

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde mahākāvyalakṣaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ