Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.6.10

3.6
mārkaṇḍeya uvāca //
atha tantrayuktayo bhavanti adhikaraṇaṃ yogaḥ padārthaḥ hetvartha uddeśo nideśaḥ pradeśotideśaḥ apavargo vākyaviśeṣorthāpattiḥ prasaṃga ekānto naikāntaḥ pūrvapakṣo nirṇayo vidhānaparyāyotikrāntāvekṣaṇaṃ saṃśayo vyākhyānamanumatisvasaṃjñānirvacanaṃ dṛṣṭānto viyogo vikalpaḥ samuccayortha iti /
tadadhikaraṇaṃ yena vākyārtho yujyate saṃyogo yortho vikṛtasūtrapadaṃ sa padārtho yadanyata yuktimadarthasya sādhanaṃ sa hetvarthaḥ /
samāsavacanamuddeśo vistaravacanaṃ nirdeśa evamevetyupadeśonena kāraṇenetyapadeśaḥ // prakṛtasyānāgatena sādhanaṃ pradeśotikrāmaṇena sati deśobhiprāyānukarṣaṇamapavargo yenārthaḥ parisamāpyate /
padenāhāryeṇa sa vākyaśeṣo yadakīrtitamaryādāmāpadyate sārthāpattiḥ / prakaraṇābhihitoktaḥ kenacidupoddhātena punaruddiśyamānaḥ prasaṃgaḥ sarvatra yattathā sa ekāntaḥ kvacittathā kvacidanyathāsāvanekāntaḥ pratiṣedhavacanaṃ nirṇayaḥ prakaraṇānupūrvaṃ vidhānaṃ tasya prātilomyaṃ viparyaya ityuktam//
atikrāntāya kṣaṇaṃ paratra vakṣyāmi ityanāgatāvekṣaṇamubhayato hetudarśanaṃ saṃśayaḥ tatrātiśayavarṇanātivyākhyānaṃ paramatamapratiṣiddhamanumataṃ parairasaṃmataḥ śabdaḥ svasaṃjñā loke pratī tamudāharaṇaṃ nirvacanaṃ tadyuktinidarśanaṃ dṛṣṭānta eveti niyoga idaṃ vedaṃ veti vikalpa idaṃ cedaṃ ceti samuścayotra yadanirdiṣṭaṃ yuktigamyaṃ tadū hyamiti //
prayojanaṃ saṃśayanirṇayau ca vyākhyāviśeṣo guṇalāghavaśca //
kṛtavyudāso kṛtaśāsanaṃ ca sāṃvartiko dharmaguṇoṣṭakaśca //
iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tantraśuddhirnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

3.7
// mārkaṇḍeya uvāca //
athātaḥ saṃpravakṣyāmi tava prākṛtalakṣaṇam //
ṛ ṛṝ lṛ lṝ na saṃtyatra naṣmā na ca maṣāvubhau

sakārahīnā ca tathā nāsikyāśca tathā nṛpa //
rephaśca śayavā rājan saṃyoge nāsti karhicit

ekāraśca tathaukāraḥ padamadhye mahābalaḥ //
dṛḍhayoge vakārotra ḍagayoge tathaiva ca

gayayoge gakāro'tra lopa māyāti nityadā //
damau yuktau pṛthak kṛtvā dumau kāryau tathaiva ca

ṛtayoge dakārasyāttakārastvabhidhīyate //
kakāraḥ padamadhyotra vaktavyo halvivarjitaḥ

nakārasya ṇakāraḥ syātkṣakārasya kha iṣyate //
takāraśca thakāraśca jñakāraśca ṇa eva ca

kvacitkvacitsyā ttadā hakāraśca tathā kvacit //
kṣakārasya tu vaktavyaṃ vāṃkārasya ha iṣyate

cakārasya chakāraḥ sthātyukare hal ca lupyate //
yukte ṣakāre taddhībhe hakāro'pi vidhīyate

caturtho nātra vijñeyā na ca dvivacanaṃ kvacit //
padādau yo guruḥ sotra laghureva vidhīyate

dvimātrametaduddiṣṭaṃ madhyā prākṛtalakṣaṇam //
prayogādanukartavyo vistaro hyativistaraḥ

deśeṣu deśeṣu pṛthagvibhinnaṃ na śakyate lakṣaṇatastu vaktum //
lokeṣu yatsyādapabhraṣṭasaṃjñaṃ jñeyaṃ hi taddeśavidodhikāram

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde prākṛtabhāṣālakṣaṇaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

3.8
mārkaṇḍeya uvāca //
devā divaukaso divyā gīrvāṇāstridaśāḥ surāḥ //
harirjanārdano viṣṇurvāsudevastvadhokṣajaḥ

nārāyaṇo hṛṣīkeśaścakrī garuḍavāhanaḥ //
balaḥ saṃkarṣaṇo'nantaḥ śeṣastāladhvajo halī

pradyumnaḥ kāmadevaśca cāpī makaraketanaḥ //
khaṅgāyudho'niruddhaśca tathā vai ṛṣyaketanaḥ

lakṣmīḥ karīṣiṇī śrīśca tathā devī vibhāvarī //
cakraḥ sudarśanaḥ proktaḥ śārṅgaṃ cāpastu vaiṣṇavam

māheśvaraṃ pinākākhyaṃ vāruṇaṃ gaṇḍivaṃ bhavet //
śākramājagavaṃ proktaṃ vajraḥ kuliśa ucyate

vaiṣṇavī tu gadā proktā tathā kaumodakī nṛpa //
halo lalāma ityuktaḥ sānandaṃ musalaṃ smṛtam

pāñcajanyaḥ smṛtaḥ śaṅkhaḥ yaṃ bibharti janārdanaḥ //
kare'sya kamalaṃ proktaṃ tathāstrālokyasaṃjñitam

/
bhūmirvasuṃdharā pṛthvī kṣamā kṣoṇī dharā mahī //
nabhaḥ khaṃ gaganaṃ caiva tathākāśaṃ hareḥ kramam

tārkṣyaḥ suparṇo garuḍo hariketanavāhanaḥ //
nāgānaṃto haladharaḥ śeṣaḥ tāladhvajī halī

brahmā pitāmahaḥ śaṃbhuḥ svayaṃbhūrbhūtabhāvanaḥ //
mahādevo bhavaḥ śaṃbhustryaṃbakaḥ pārvatīpatiḥ

/
umā satī parvatajā menakājā tathocyate //
bhadrakālī smṛtā durgā gaṇāśca pramathāḥ smṛtāḥ

vināyako gaṇapatiḥ kumāraḥ skanda iṣyate ///
indraḥ śakraḥ kauśikaśca puruhūtaḥ purandaraḥ

agnirvaiśvānaro vahnirjātavedo hutāśanaḥ //
vivasvato yamaścaiva kīnāśa pretanāyakaḥ

virūpākṣo nirṛtiśca tathā rātriṃcarādhipaḥ //
yādasāmīśvaro devaḥ pracetā varuṇoṃbupaḥ

toyamaṃbu jalaṃ cāpaḥ pānīyaṃ salilaṃ payaḥ //
vāyuḥ samīraṇo vātaḥ pāvanaḥ sarvago'nilaḥ

rājarājo dhanādhyakṣastathaivaiḍaviḍaḥ smṛtaḥ //
īśānaḥ śaṅkaraḥ śarvaḥ tathā paśupatiḥ śivaḥ

nāsatyāvaśvinau proktau vasavo vasusaṃjñitāḥ //
tathaivāṃgiraso nāgā viśve satrāgrabhojinaḥ

vṛṣabhāvagamāruddha bhṛgavo maruto matāḥ //
sādhyā dharmasutāḥ proktā ādityā kaśyapātmajāḥ

māruto mātariśvāno grahāstribhuvaneśvarāḥ //
nakṣatrāṇi tathā tāni ṛkṣāṇi ca uḍūni ca

ādityo bhāskaraḥ sūryaḥ savitā raviraryamā //
candraḥ śītakaraḥ somaḥ śaśāṃko mṛgalāñchanaḥ

vakraḥ kṣitisuto bhaumo budho jñaḥ somanandanaḥ //
bṛhaspatirgururjīvaḥ śukra āsphujireva ca

sāraṇaḥ pañcamaḥ prokto pramantheṣu vicakṣaṇaḥ //
asurā dānavā daityā gaṃdharvā devanāyakāḥ

yakṣāḥ puṇyajanāḥ proktā yātudhānāśca rākṣasāḥ //
adṛśyāśca tathā bhūtāḥ piśācāḥ piśitāśanāḥ

kinnarākhyāḥ kiṃpuruṣā nāgāḥ kadrusutā matāḥ //
siddhā vidyādharā proktā devarāmāstathāpsarāḥ

maharṣayo bhūtakṛtaḥ tathā brahmarṣayomalāḥ //
proktāḥ saptarṣayo loke tathā citraśikhaṃḍinaḥ

dhruvaḥ sthāsnustathā proktaḥ kṛkalāsastathaiva ca //
āśā diśastathā kāṣṭhā bhacakraṃ bhagaṇaṃ smṛtam

kṛtāni śāstrāṇi narendra pūrvaiḥ smṛtistathoktā śrutireva vedaḥ //
samyagyadācāramiti pradiṣṭaṃ vṛttaṃ hi yacchāstravidāṃ narendra

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde devādiśabdaparyāyivarṇanaṃ nāmā 'ṣṭamo'dhyāyaḥ

3.9
saṃvatsaro'bdo varṣaṃ ca samā hāyana eva ca //
divaso vāsaraścaiva dinaṃ cāhastathaiva ca

doṣā vibhāvarī rātriḥ śarvarī yāminī kṣapā //
saṃdhiḥ proktā tathā sandhyā andhakāraṃ tamaḥ smṛtam

candrikā ca tathā jyotsnā caitro madhuriti smṛtaḥ.//
vaiśākho mādhavaḥ proktaḥ śucirjyeṣṭha udāhṛtaḥ

śuklaḥ proktastathāṣāḍho nabhaḥ śrāvaṇa iṣyate //
prauṣṭhapādo nabhasyaśca iṣaścāśvayujaḥ smṛtaḥ

ūrjākhyaḥ kārtikaḥ prokto mārgaśīrṣaḥ sahastathā //
sahasyaḥ pauṣa ityukto māghaḥ syāttapa eva ca

phālgunaśca tapasyākhyo māso yadu kulodvaha //
tulāmeṣagate bhānau viṣuvaddinamucyate

dhanvato mithunāntaśca ayane sosya dakṣiṇe //
meṣānte ca tulānte ca yugādidivasau smṛtau

tathā viṣṇupadaṃ proktaṃ kulīramakarāntayoḥ //
kanyā mithunamīnānāṃ praveśe dhanuṣastathā

ṣaḍaśītimukhaṃ nāma jñeyaṃ dina catuṣṭayam //
raśmirgabhastirbhadrā ca karo dīdhitireva ca

sūryodayāstamayayoḥ sa dīrghaḥ paridhirbhavet //
tiryaggatāṃ megharājīṃ tadeva parigho bhavet

tadeva daṇḍasaṃsthāno megho daṇḍobhidhīyate //
śakracāpaṃ śakradhanuḥ taddīrghaṃ rohitaṃ bhavet //१ १//
tadeva daṇḍasaṃsthāno megho daṇḍo'bhi dhīyate //
śakraṃ cāpaṃ śakradhanuḥ taddīrghaṃ rohitaṃ matam

tatpītaḥmathālpaṃ ka dupāsyaṃ pratisūryakam//
candrārkayormegharājitapariveṣastu maṇḍalāt

svargācchubhaphale kṣīṇe patannulketi kathyate //
anityaḥ saśikho dṛṣṭaḥ tārakaḥ keturiṣyate

agnivarṇā tu diṅmṛṣṭā digdāha iti viśrutaḥ //
nagaraṃ śūnyato dṛṣṭaṃ gandharvanagaraṃ smṛtam

nirghātaṃ stanitaṃ proktaṃ vinā meghanidarśanāt //
yatoyato yavaṃ dṛṣṭiḥ kathitā mṛgatṛṣṇikā

megho ghanaṃ vāridaṃ ca jīmūtaṃ ca balāhakam //
stanitaṃ garjitaṃ vidyād vṛṣṭiḥ proktāḥ pravarṣaṇe

āsāro vegavadvarṣaṃ pṛṣato maṃda ucyate //
dṛśyamāne tathā sūrye divyaṃ proktaṃ ca varṣaṇam

dṛśyamāne tathā candre sāmṛtaṃ parikīrtitam //
vātyā vātasamutthā syānnīhāraṃ tama ucyate

śīkarākhyamavaśyāyaṃ tuṣārastuhinaṃ himam //
vidyuttaḍittathā lolā cañcalā ca śatahradā

samudrāścāmbunidhayaḥ sāgarā lavaṇodakāḥ //
nadyaḥ kuṭilagāminyo nimnagāḥ saritastathā

gaṅgāviṣṇupadī proktā jāhnavī tripathā tathā //
kālindī yamunā proktā revā proktā ca narmadā //
vipāśā ca sanandākhyā śatadruḥ śaurisaṃjñikā

buddhistathā sūrya iti pradiṣṭo bhūtāni coktāni tathendriyāṇi //
vāṇī tathoktā ca sarasvatī ca manastathoktaṃ nṛpa candrasaṃjñam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde abhidhānakośo nāma navamo 'dhyāyaḥ

3.10
// mārkaṇḍeya uvāca // //
manuṣyo manujaścaiva puruṣaḥ puruṣastathā //
rāmā yoṣittathā strī ca lalanā ca tathā smṛtā

varārohā purandhriśca śreṣṭhā sā mattakāśinī //
brāhmaṇaśca tathā vipro rājanyaḥ kṣatriyo mataḥ

kīnāśaśca smṛto vaiśyaḥ śūdraścāntyaja ucyate //
caṇḍālaḥ pukkakaḥ prokto mātaṅgaśca tathocyate

hastī dvipa ibho dantī mātaṅgaḥ kuñjaro gajaḥ //
aśvaśca turagaḥ saptirhayo vājī haristathā

gaurukṣācchāgalo'jaśca urabhro'vistathocyate

asirviśasanaḥ khaḍgastīkṣṇa dhāro durāsadaḥ //
śrīgarbho vijayaścaiva dharmādhārastathāṣṭamaḥ

suvarṇaṃ kanakaṃ rukmaṃ hemaṃ kārtasvaraṃ tathā //
jāmbūnadaṃ taddevānāṃ rūpyaṃ rajatamiṣyate

udumbaraṃ smṛtaṃ tāmramayolohaṃ prakīrtitama //
ārakūṭaṃ tathā rītī ratnaṃ māṇikyamucyate

ātapatraṃ smṛtaṃ chatraṃ kambuḥ śaṃkha udāhṛtaḥ //
paṅkajaṃ kamalaṃ padmaṃ puṇḍarīkaṃ prakīrtitam

tathā tāmarasaṃ caiva śatapatraṃ tu daivatam //
indīvaraṃ cotpalaṃ syātkahlāraṃ śuklameva tat

saṃgrāmamājiryuddhaṃ ca janyamāhava eva ca //
dānaṃ saṃvananaṃ proktaṃ vivāho viniveśanam

patnī bhāryā tathā jāyā sutaḥ putrastanūdbhavaḥ //
mātā janitrī jananī janitā janakaḥ pitā

kṣayaṃ ca bhavanaṃ proktaṃ mandiraṃ gṛhameva ca //
bhāṇḍāgāraḥ smṛtaḥ kośo dhanvanaṃ guptiriṣyate

vāhanaṃ patrasaṃjñaṃ syādamatraṃ pātramucyate //
vardhamānaṃ śarāve syāccāpaṃ ca dhanurucyate

sāyakaśca śaraḥ prokta iṣurbāṇaḥ śilīmukhaḥ //
hastamocyaḥ sa evokto bṛhantaścaiva tovaraḥ

puṣpaprakaramityuktamupakāraṃ narādhipa//
bālavyajanamapyuktaṃ tathā cāramasaṃjñitam

mṛjā śobhā vinirdiṣṭā alaṅkāro vibhūṣaṇam //
prasādhanaṃ maṇḍanaṃ syādbalaḥ sāra udāhṛtaḥ

arbhakaśca smṛto bālo bālaścāśvaḥ kiśorakaḥ//
hastī kalabha ityukto vatsaścokṣā prakīrtitaḥ

sarvathā keśarī siṃhaḥ śārdūlo vyāghra ucyate //
vipinaṃ nirjanaṃ proktamajiraṃ syādgṛhāṅgaṇam //

upanīya dadadvedamācāryaḥ sa udāhṛtaḥ //
ekadeśamupādhyāyo ṛtvigyajñakṛducyate

sāṃvatsaro jyautiṣavid vṛto bhavati bhūbhujā //
tasyaiva yajñakṛdyastu sa purohita iṣyate

amātyaśca smṛto mantrī deśo nicaya ucyate //
rājā narendro nṛpatistathaiva siṃhāsanaṃ tasya tathāsanaṃ syāt //
kṣattā pratīhāra iti pradiṣṭastaddhastadaṇḍaḥ kathitaṃ tu vetram

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde abhidhānakośe caṇḍālādiparyyāyavarṇano nāma daśamo'dhyāyaḥ