વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.11.15

3.11
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
કીર્તિર્લક્ષ્મીર્ધૃતિર્મેધા મતિઃ પુષ્ટિઃ સરસ્વતી ॥
સ્મૃતિઃ શ્રદ્ધા રતિશ્ચૈવ ધૃતિર્નીતિઃ સ્થિતિઃ શ્રુતિઃ

રાત્રિઃ પ્રભા ક્ષપા દીપ્તિઃ શાલા માલા નિશા સ્પૃહા ॥
દોલા હેલા તથા લીલા યામિની ક્ષણદાચરા

યાત્રા ભસ્ત્રા દ્યુતિર્માત્રા દંષ્ટ્રા સેના વચા તથા ॥
કુટિઃ ખોરી દયા જ્યોત્સ્ના સીમા વેણિસ્તથૈવ વાક્

તનુર્ધૂલિઃ શલાકા ચ ગ્રીવા ભ્રૂશ્ચ શરત્તથા॥
દરઃ પ્રાવૃટ્ ચાચમની સ્થૂણા ચૂડા સિરા વસા

કક્ષ્યા સપ્તા સુરા જંઘા જટા ઘણ્ટા કશા તથા ॥
વિદ્યુત્કક્ષા સરિદ્વલ્લીરિષીકા રજ્જુરિષ્ટકા

દિગ્ભૂર્ભૂમિર્મહી ક્ષોણી ક્ષપા ચૈવ વસુન્ધરા॥
છાયા ચમૂર્વાલુકા ચ તથા વિદ્યુદ્વિપત્સરિત્

ઇરા સમ્પદવાપશ્ચ લીલા વેલા તલા શિલા ॥
કલા ચ મેખલા જ્વાલા સેના દદ્રુર્વલી સમા

જ્યા ચ મ્લાનિસ્તથા હાનિઃ શાટી સ્વાહા તથૈવ ગીઃ ॥
ધીર્વૃદ્ધિર્ધૂઃ ક્ષમા બુદ્ધિઃ ક્ષુત્ક્ષમાશીઃ સવાલુકા

વિંશતેર્નવતિર્યાવત્ક્રોડાસ્વદુશિરોધરા ॥
માયા ચ શષ્કુલી જિહ્વા ઘટોત્કા સ્નાયુરેવ ચ

લેખા જરા તથા પઙ્ક્તિસ્ત્રેતા પ્રાવૃડરોચકા ॥
લાક્ષા કણ્ડૂઃ પ્રિયંગુશ્ચ માણ્ડિકા કટિરૌષધિઃ

ઋક્સ્ફુલિઙ્ગા કલિઃ શય્યા કોટિઃ કન્યા ચ નાલિકા॥
નિઃશ્રેણિઃ પૃતના દીપ્તિર્નિદ્રા તન્દ્રા ગુહા રુચિઃ

સામ્ના દામ્ના તથા વીથી નીવિર્ધારા તથા કૃષિઃ ॥
મંજૂષા પર્ષદશ્ચૈવ પતાકા કાકિની કૃપા

પેલા ચૈવ સમંજિષ્ઠા ભેરી નેમિર્મનઃશિલા ॥
દર્વી સ્થાલી સભા વીચિઃ સ્થલી ચૈવ સમઞ્જરી

વલ્લરી મન્દુરા લાક્ષા સૂચી ચાધિષણા શમી ॥
મક્ષિકા વિકૃતિર્યૂકા શિખા શાખા તથાટવી

સ્ત્રીવૃત્તયસ્તે કથિતા મયૈતે શબ્દાઃ સમાસસ્ત્વયમત્ર રાજન્ ॥
ઇદં તમાનન્ત્યમુશંતિ સર્વં સ્ત્રીવાચકં શબ્દમુશન્તિ ધીરાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે મા૦ વ૦ સં૦ અભિધાનકોશે સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ

3.12
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ યદુવંશવિવર્ધન ॥
તવ પુંવાચકાઞ્શબ્દાઞ્શૃણુ તાન્ગદતો મમ

રાજા કૃતાક્ષમૂર્ધાત્મા પાયુશ્લેષ્માશ્મપૂરણઃ ॥
મજ્જા પ્લીહા ચ કથિતા નાતાદ્યસ્કાઃ પુમર્થકાઃ

વૃત્રઃ પુત્રસ્તથા મન્ત્રસ્તથૈવામન્ત્ર ઇષ્યતે ॥
પુંસિ રાશિર્મુહુર્તશ્ચ માસઃ પક્ષોઽબ્દવત્સરૌ

ઋતુઃ કાલો ગિરિઃ શૈલઃ શિલોચ્ચયત્તુગાચલાઃ ॥
સુરાસુરાણાં સંજ્ઞાશ્ચ યાશ્ચ પ્રોક્તા મહોદધેઃ

સંવત્સરશ્ચ દિવસો ગ્રહો વાસર એવ ચ ॥
પર્યાયઃ પઙ્કશરયોરરિનિસ્ત્રિંશયોરપિ

પુત્રપર્યાયશબ્દાશ્ચ પિતૃપર્યાયસંયુતાઃ ॥
કણ્ઠબાહ્વોસ્તથા સંજ્ઞાઃ સ્તનકેશરદસ્ય ચ

ગુલ્ફનામાનિ કર્ણશ્ચ હનુઃ પ્રશ્નો વિધિર્નિંધિઃ ॥
કપોલનામાનિ તથા નિર્ઘોકેક્ષુકકેલયઃ

કલિર્વિઘ્નો ઘટો જૂટઃ પટઃ પાયુઃ કુશોંઽકુશઃ ॥
બિન્દુઃ સ્વરઃ કુઠારશ્ચ પણ શાણૌ ચ પર્પટઃ

વટો બન્ધઃ પુટો મૃત્યુર્મન્યુઃ શોણઃ કિણઃ ફણઃ ॥
ગુણશ્ચૂર્ણો ગણઃ પન્થા અધ્વાઙ્ગુઃ પૂગ એવ ચ

કમણ્ડલુઃ પલાં ડુશ્ચ ગણ્ડઃ સ્થૂલશ્ચ કઙ્કટઃ ॥
પ્રસ્થઃ શઙ્ખો રથશ્ચૈવ રસો વર્ગસ્તુષો બુધઃ

યવો માષસ્તથા શબ્દઃ સ્પર્શો ગન્ધઃ શઠો વણિક્ ॥
કરીષસ્તરલો મેઢ્રો રથો મણ્ડપ એવ ચ

નરકો નૂપુરશ્ચૈવ સમુદ્ગી લોક એવ ચ ॥
કાષાર્ષયઃ કોણમુસલૌ કુસૂલઃ શૂર્પદર્દુરૌ ॥
પઞ્ચ પિણ્યાકશૂર્પાશ્ચ વાતદણ્ડાંકુરાંકુશાઃ

કુણયઃ પ્રોથયૂથૌ ચ કુન્તદર્પણવેણુકાઃ ॥
ધ્વજો વંશસ્તથા વેણુઃ ક્રિમિકલ્કર્ષિકર્દરાઃ

પુસ્તકશ્ચાધ્વરો વ્રીહિરમ્બુદોઞ્જન એવ ચ

સ્તંભઃ પશુર્ઘર્મનિદાઘકુમ્ભાઃ કટાહયૂપસ્તબકાઃ સફેના ॥
નિતમ્બષણ્ઢક્ષુપસૂપયૂપાઃ પુંસિ સ્મૃતા યાદવવંશમુખ્ય ।! ૧૫ ॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદેઽભિધાનકોશે પુંવર્ગનિર્દેશો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ

3.13
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અન્ત્યલિઙ્ગેઽથ વર્તન્તે યે શબ્દા નૃપસત્તમ ॥
તાનહં સંપ્રવક્ષ્યામિ શૃણુષ્વ ગદતો મમ

જલનામાનિ સર્વાણિ વિનાપો યદુસત્તમ॥
ભ્રાન્તાશ્ચ પૂર્વં યેનોક્તાસ્તે નપુંસકવૃત્તયઃ

દ્વ્યૃચો નાન્તાસ્તથા યે ચ નોક્તાસ્તે યદુસત્તમ ॥
અસત્યં ચ ધનં સર્વં જરસોઽન્યત્ર યાદવ

નપુંસકે ચ વર્તન્તે શબ્દા લોચનવાચકાઃ

સર્વાણિ પુષ્પનામાનિ કથિતાનિ નપુંસકે ॥
શરીરમસ્થિ દધિ ચ સક્થિ વા ગુદજાનુની

શ્મશ્રુકૂલે કુલં પર્ણં લોહનામાનિ યાનિ ચ ॥
અહર્નિશં શકૃત્સક્થિ ધનુઃ શોણિતદારુણી

ક્ષીરં વિષામૃતે ષણ્ડં ફલમૂલમલાનિ ચ ॥
પુરં મધુ ખલં નાલં ચીવરં ચીરમમ્બરમ્

ગગનં ઘનમાકાશં સુખદુઃખપદાનિ ચ ॥
કૂપબીજેઽથ પલલં તલ્પસદ્મ શવાનિ ચ

નિમિત્તચિત્તપિત્તૌઘતક્રશુક્રભયાનિ ચ॥
તીર્થપઞ્જરચેલાનિ ફલદ્વન્દ્વાક્ષરાણિ ચ

ધાન્યશ્મશાનરત્નાગ્રતલ્પરત્નયુગાનિ ચ ॥
ગોપપત્તનસૈન્યાર્ધમઙ્ગલાયુધખાનિ ચ

નગરં હરિતાલં ચ તિમિરં પલિતં વિષમ્ ॥
શ્મશાનં મિથુનં તત્ત્વં કિલ્બિષં વિદલં હિમમ્

વૃન્દં કુતૂહલં શીધુ શરાવં શિખરં પલમ્ ॥
વૃત્તં ચ મુકુટં પણ્યં મલમંશુકમેવ ચ

ઇંદ્રિયં યુગલં કૂટં કપાલં શૂલશેખરે ॥
પાતાલં વિવરં રન્ધ્રં છિદ્રમાકાશમેવ ચ

તૃણં શુભ્રમિરં ચૈવ કુઙ્કુમં શુષ્કચીવરમ્ ॥
મૃણાલમજિતં ખડ્ગં તુહિનં દ્વારમાસ્પદમ

રાષ્ટ્રં તલં કિટ્ટકફે તથાયુઃ સ્થૂલં ખલીનં પલલં પલાલમ્ ॥
કાષ્ઠં રણં પાર્શ્વકુકુન્દરે ચ સન્દેહકે ચેવ નપુંસકં સ્યાત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે અભિધાનકોશે નપુંસકવિધૌ ત્રયોદશોઽધ્યાયઃ

3.14
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એકૈકસ્ય તુ વર્ણસ્ય વિન્યાસો યઃ પુનઃપુનઃ ॥
અર્થગત્યા તુ સંખ્યાતમનુપ્રાસં પુરાતનૈઃ

અત્યર્થં તત્કૃતં રાજન્ગ્રામ્યતામુપગચ્છતિ ॥
શબ્દાઃ સમાનાનુપૂર્વ્યા યમકં કીર્તિતં પુનઃ

આદૌ મધ્યે તથૈવાન્તે પાદસ્ય તુ તદિષ્યતે ॥
સંદષ્ટકસમુદ્રાખ્યૌ તથૈવ યમકૌ મતૌ

સમસ્તપાદયમકં દુષ્કરં પરિકીર્તિતમ્ ॥
ઉપમાનેન તુલ્યત્ત્વમુપમેયસ્ય રૂપકમ્

રૂપકાભ્યધિકં નામ તદેવૈકગુણાધિકમ્ ॥
ગુણાનાં વ્યતિરેકેણ વ્યતિરેકમુદાહૃતમ્

ઉપમાનવિરુદ્ધૈશ્ચ ગુણૈસ્તદપરં મતમ્ ॥
દ્વિત્ર્યર્થં વાચકૈઃ શબ્દૈઃ શ્લેષ ઇત્યભિધીયતે

અન્યરૂપસ્ય ચાર્થસ્ય કલ્પના યાન્યથા ભવેત્ ॥
ઉત્પ્રેક્ષાખ્યો હ્યલઙ્કારઃ કથિતઃ સ પુરાતનૈઃ

ઉપન્યાસસ્તથાન્યઃ સ્યાત્પ્રસ્તુતાદ્યઃ ક્વચિદ્ભવેત્॥
જ્ઞેયઃ સોર્થાન્તરન્યાસઃ પૂર્વાર્થાનુગતો યદિ

ઉપન્યાસેન વાન્યસ્ય યદન્યઃ પરિકીર્ત્યતે ॥
ઉપન્યાસમલઙ્કારં તં નરેન્દ્ર પ્રચક્ષતે

હેતું વિના વિતતતાં પ્રાપ્તા સા તુ વિભાવના ॥
પ્રોક્તા ચાતિશયોક્તિસ્તુ હ્યતુલૈરુપમાગુણૈઃ

યથા સ્વરૂપકથનં સ્વભાવોક્તિઃ પ્રકીર્તિતા ॥
ભૂયસામુપદિષ્ટાનાં નિર્દેશઃ ક્રમશસ્તથા

યથાસંખ્યમિતિ પ્રોક્તમલઙ્કારઃ પુરાતનૈઃ ॥
વિશેષપ્રાપણાદુક્તા વિશેષોક્તિસ્તથા નૃપ

યા ક્રિયા ચાન્યફલદા વિરોધસ્તુ સ ઇષ્યતે ॥
સ્તુતિરૂપેણ યા નિન્દા નિન્દાસ્તુતિરિહોચ્યતે

નિન્દાસ્તુતિસ્તથૈવોક્તા નિન્દારૂપેણ યા સ્તુતિઃ ॥
વસ્તુના રૂપ્યમાણેન દર્શનં તન્નિદર્શનમ્

વિના તથા સ્યાદુપમા તુ યત્ર તેનૈવ તસ્યૈવ ભવેન્નૃવીર ॥
અનન્વયાખ્યં કથિતં પુરાણૈરેતાવદુક્તં તવ લેશમાત્રમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે અલઙ્કારાધ્યાયો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ

3.15
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં શાસ્ત્રં સ્યાદુપદેશકમ્ ॥
પૂર્વૈરાચરિતં સદ્ભિર્ધર્મકામાર્થસાધકમ્

મોક્ષસ્ય યત્રોપન્યાસ ઇતિહાસઃ સ ઉચ્યતે ॥
તદેવ કાવ્યમિત્યુક્તં ચોપદેશં વિના કૃતમ્

એકસ્ય ચરિતાદેવ તથા કાવ્યં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
નિબદ્ધો યત્ર રાજેન્દ્ર નાયકપ્રતિનાયકૌ

પ્રયાણોદ્યતસંપ્રેષયુદ્ધયુક્તં તદેવ તુ ॥
નાયકાભ્યુદયોપેતં મહાકાવ્યં તદિષ્યતે

વર્ણયેચ્ચ મહાકાવ્યે દેશપત્તનપાર્થિવાન્ ॥
ઋત્વદ્રિનિમ્નગાશ્ચૈવ તથા નારીશ્ચ પાર્થિવ

વર્ણનીયૌ તથૈવાત્ર નાયકપ્રતિનાયકૌ ॥
નાયકો ધર્મવિજયી સતામ્પન્થાનમાશ્રિતઃ

તથા ચ લોકવિજયી વિજ્ઞેયઃ પ્રતિનાયકઃ ॥
પ્રતિનાયકઘાતસ્તુ વક્તવ્યો નેતરસ્ય તુ

નાયકસ્ય મહારાજ મરણં નૈવ વર્ણયેત્ ॥
સશરીરસ્ય યસ્ય સ્યાત્સંપ્રાપ્તિસ્તસ્ય વર્ણયેત્

છન્દોવિરહિતં ગદ્યં શબ્દશાસ્ત્રવિરોધિ ચ ॥
કષ્ટાક્ષરપદન્યાસમશ્લીલવચનાન્વિતમ્

તસ્માદુલ્લક્ષ્યવાક્યાર્થમપ્રસિદ્ધાભિધાનવત્ ॥
કાવ્યબન્ધં ન કર્તવ્યં પુનરુક્તં ચ યદ્ભવેત્ ॥ 3.15.૧ ૦ ॥
વિસ્મયે વાભ્યસૂયાયાં ભયશોકત્વરાસુ ચ ॥
હર્ષે ચ વીપ્સા કર્તવ્યા પુનરુક્તં ન તદ્વિદુઃ

દૂતવાક્યે તથા સ્વપ્ને કાર્યગત્યા તથાગતે॥
પુનર્વર્ધનનિર્દેશે પુનરુક્તં ચ તદ્વિદુઃ

સસંશયં ન વક્તવ્યં પ્રતિજ્ઞારહિતં તથા ॥
પૂર્વાપરવિરુદ્ધં ચ યચ્ચ લોકવિગર્હિતમ્

શૃઙ્ગારહાસ્યકરુણારૌદ્રવીરભયાનકૈઃ ॥
બીભત્સાદ્ભુતશાન્તાખ્યૈ રસૈઃ કાર્યં સમન્વિતમ્

કાવ્યં કલાકૌશલસંપ્રયુક્તં ધર્મેણ ચાર્થેન તથોપપન્નમ્ ॥
ધર્મેણ યુક્તસ્ય ચ નાયકસ્ય કાર્યં તથા ચાભ્યુદયાન્તમેવ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મહાકાવ્યલક્ષણં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ