Vishnudharmottara Purana · Chapter 3.1.5

ॐ śrīgaṇeśāya namaḥ //
// ॐnamo nārāyaṇāya //
// atha śrīviṣṇumahāpurāṇe viṣṇudharmottaratṛtīyakhaṇḍaprārambhaḥ //
// vajra uvāca //
kiṃ kartavyaṃ manuṣyeṇa kiṃ kurvansukhamedhate //
asmim̐lloke pare caiva kenāpnoti mahatsukham

mārkaṇḍeya uvāca // //
antarvedi bahirvedi puruṣeṇa vijānatā //
devatāpūjanaṃ kāryaṃ lokadvayamabhīpsatā

yajñeṣu devayajanamantarvedi prakīrtitam //
bahirvedi tathaivoktamupavāsavratādikam //
iṣṭāpūrtena labhyante ye lokāstānbubhūṣatā

devānāmālayaḥ kāryo dvayamapyatra dṛśyate //
viśeṣeṇa kalau kāle kartavyaṃ devatāgṛham

kṛtatretādvāpareṣu narāḥ paśyanti devatām //
tiṣyaṃ prāpya na paśyanti pūjāstvarcāgatā yataḥ

kṛtādiṣvapi dṛṣṭvā ca devānmanujasattama //
arcāgataviśeṣeṇa pūjayanti vidhānataḥ

citrasūtravidhānena devatārcāṃ vinirmitām //
surūpāṃ pūjayedvidvāṃstatra saṃnihitā bhavet

svākārāṃ lakṣaṇopetāṃ yastāṃ saṃpūjayennaraḥ //
sa sarvakāmānāpnoti nātra kāryā vicāraṇā //
asmim̐lloke pare caiva sukhavānsa bhavetsadā

athārcāṃ lakṣaṇairhīnāṃ yastu pūjayate naraḥ //
tasyānarthā vivardhante tasmāttāṃ ca vivarjayet

prāsādakaraṇaṃ puṇyaṃ devārcākaraṇaṃ tathā //
surārcāpūjanaṃ puṇyaṃ tatra puṇyā namaskriyā

tasmātsarvapratnena surārcāṃ lakṣaṇānvitām //
kārayetpūjanaṃ vidvānna tvalakṣaṇasaṃyutām

dharmamarthaṃ tathā kāmaṃ mokṣaṃ ca yadunandana //
prayacchanti mahārāja narāṇāmiha devatāḥ

kāmāniṣṭānprayacchanti svargamatyantameva ca //
tasmātsarvaprayatnena nṛṇāṃ pūjyā divaukasaḥ

nityaṃ narāṇāṃ surapūjakānāṃ lokā manojñāḥ sulabhā bhavanti //
loke tathāsmindhanadhānyayuktāḥ samṛddhibhājaśca narā bhavanti

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde citrasūtre prathamo'dhyāyaḥ

3.2
vajra uvāca //
devatārūpanirmāṇaṃ kathayasva mamānagha //
yasmātsannihitā nityaṃ śāstravatsākṛtirbhavet

mārkaṇḍeya uvāca//
citrasūtraṃ na jānāti yastu samyaṅ narādhipa //
pratimālakṣaṇaṃ vettuṃ na śakyantena karhicit

vajra uvāca //
citrasūtraṃ samācakṣva bhṛguvaṃśa vivardhana //
citrasūtravidevātha vetti vāglakṣaṇaṃ yataḥ //
mārkaṇḍeya uvāca//
vinā tu nṛtyaśāstreṇa citrasūtraṃ sudurvidam

jagato na kriyā kāryā dvayorapi yato nṛpa //
vajra uvāca //
nṛtyaśāstraṃ samācakṣva citrasūtraṃ vadiṣyasi//
nṛtyaśāstravidhānaṃ ca citraṃ vetti yato dvija

mārkaṇḍeya uvāca//
ātodyaṃ yo na jānāti tasya vṛttaṃ hi durvidam //
ātodyena vinā nṛttaṃ vidyate na kathaṃcana

vajra uvāca //
ātodyaṃ tvaṃ hi dharmajña nṛtyaśāstraṃ vadiṣyasi //
tasminsuvidite vetti nṛtyaṃ bhārgavasattama

mārkaṇḍeya uvāca //
na gītena vinā śakyaṃ jñātumātodyamapyuta //
gītaśāstravidhānajñaḥ sarvaṃ vetti yathāvidhi

vajra uvāca //
gītaśāstraṃ samācakṣva sarvadharmabhṛtāṃ vara //
gītaśāstravidevātha sarvajñaḥ puruṣottamaḥ

mārkaṇḍeya uvāca //
saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ caiva gītaṃ dvividhamucyate //
apabhraṣṭaṃ tṛtīyaṃ ca tadanantaṃ narādhipa

deśabhāṣāviśeṣeṇa tasyānto neha vidyate //
gītaṃ pāṭhavaśājjñeyaṃ sa ca pāṭho dvidhā mataḥ

gadyaṃ padyaṃ ca dharmajña gadyaṃ sakathayā smṛtam //
padyaṃ chandoviśeṣeṇa cchandaśca bahudhā bhavet

gadyapadyānubhāvena jñeyau lakṣaṇasaṃyutau //
padyaṃ ca dvividhaṃ tatra suvṛtramatimuktakam

ekaviṃśatisaṃkhyāḥ syuḥ supaḥ suptiṅparaṃ smṛtam //
prathamaḥ puruṣastveko dvitīyo madhyamo mataḥ

uttamākhyastṛtīyastu tatkriyāvacanaṃ trikam //
tiṅaśca navakaṃ tatra parasmaipadasaṃjñakam //

ātmanepadasaṃjñaṃ ca navakaṃ parikīrtitam //
yuṣmadyupapade tatra madhyamaḥ puruṣo bhavet

asmadyupapade caiva syāttathottamasaṃjakaḥ //
śeṣe prathamamicchanti puruṣaṃ yadusattama

arthe prātipadikasya svādau vacanamantraṇe //
parimāṇe ca kathitā vibhaktiḥ prathamā budhaiḥ

dvitīyā karmaṇi matā tṛtīyā karaṇe smṛtā //
kārake kamarṇi tathā saiva cānyaiḥ prakīrtitā

caturthī saṃpradāne syādapādāne ca pañcamī //
saṃbandhe ca tathā ṣaṣṭhī saptamyādhārabhāvayoḥ

teṣāṃ tu pūrvamevoktaṃ vyākhyānaṃ ripusūdana//
dvitīyaṃ tava dharmajña mayā tatparikīrtitam

prātipadikamiha svaṃ prakṛtiḥ syāttatprakṛtimapi dhātumicchanti //
vāṅmayamakhilamanena nibaddhaṃ gadyamapi yadatha padyasametam

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde śabdādhyāyo nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

3.3
mārkaṇḍeya uvāca //
ṣaḍakṣareṇa pādena gāyatraṃ chanda ucyate //
uṣṇik saptākṣaraṃ caiva aṣṭākṣaramanuṣṭubham

navākṣarā ca bṛhatī paṃktisaṃjñaṃ daśākṣaram //
ekādaśākṣaraṃ triṣṭubjagatī dvādaśākṣaram

trayodaśākṣaraṃ jñeyamatipūrvaṃ tathaiva hi //
caturdaśākṣarā caiva śakvarī yadunandana

atiśakvarī ca kathitā tathā pañcadaśākṣarā //
ṣoḍaśākṣaramicchanti cchando'ṣṭiriti yatsmṛtam

atyaṣṭisaṃjñaṃ chandaśca tathā saptadaśākṣaram//
aṣṭādaśākṣaraṃ caiva vṛttisaṃjñaṃ prakīrtitam

tathātivṛttisaṃjñaṃ ca viṃśati stvekavarjitā//
viṃśatiścākṣarāṇi syuḥ kṛtisaṃjñaṃ yadūttama

viṃśatistvekasaṃyuktā prakṛtiḥ parikīrtitā//
dvāviṃśatiśca kathitaṃ tathaivākṛtisaṃjñakama

trayoviṃśatiśca vikṛtiḥ sā caikātsaṃkṛtirmatā //
saṃkṛtiścaikasaṃyuktā kathitā vikṛtirnṛpa

ṣaḍviṃśatiścātikṛtiśchandaścoktaṃ manīṣibhiḥ //
yathāyathaṃ caturbhiḥ svaiḥ pādairetāni nirdiśet

mātrakastu laghurvarṇaḥ spaṣṭalekhābhicihnitaḥ //
saṃsthāpyaḥ syāddvimātrastu gururvakrastathā bhavet

laghuścāntyaśca yo varṇaḥ sa guruśca bhavennṛpa //
dīrghaplutau ca kathitau tathaiva gurusaṃjñakau

saṃyogādyāḥ pare yasmātsa laghuśca guruḥ smṛtaḥ //
laghuguruvibhāgena prastāronena yādava

sarve chandovikalpāśca bhavanti bahuśo nṛpa //
syādyathānayanaṃ teṣāṃ tathā vakṣyāmi tacchṛṇu

yāvatsaṃkhyākṣaraṃ cchaṃdastāvanto guruvo nṛpa //
sthāpyā adhaśca pūrvāṇāṃ laghu pūrvasya vinyaset

ato'nyeṣu tvavasthāpyaṃ nṛpamukhya yathāsthitam //
evameva vidhiṃ kuryādādiśca gurubhiḥ punaḥ

pūrayedakṣaraistāvatkuryādetaṃ nṛpottama //
yāvadakṣarasaṃkhyā syuḥ sarve hi laghavo nṛpa

etatsyādakṣaraicchando mātrāśchandāstathaiva hi //
uktavarṇākṣaraṃ chando bhavedekavivarjitaḥ

yadā tadā nivṛtsaṃjño hyadhikena tamattathā //
varṇadvayena rahitaṃ virāḍiti hi śabditam

adhikaṃ ca surāsaṃjñaṃ kathitaṃ yadusattama //
tebhyo bhavanti sarvāṇi mātrācchandāṃsi yādava

diṅmātrametatkathitaṃ narendra vistārajijñāsurato manuṣyaḥ //
saṃsādhayettatsvadhiyā yathāvatsudustaraṃ vistaraśo hi vaktum

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde chandovidhirnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

3.4
mārkaṇḍeya uvāca //
tatrājñāyuktamadvaidhaṃ dīptaṃ gambhīraśabdavat //
kvacinniruktasaṃyuktaṃ vākyametatsvayaṃbhuvaḥ

yatkiṃcinmiśrasaṃyuktaṃ yuktaṃ nāma vibhaktibhiḥ //
pratyakṣābhihitaṃ yacca tādṛśīnāṃ vacaḥ smṛtam

naigamairvividhaiḥ śabdairnipātaṃ bahulaṃ ca yat //
na cāpi sumahadvākyamṛcīkānāṃ vacaḥ smṛtam

avispaṣṭapadaṃ jñeyamṛṣiputravaco nṛpa //
bhūtabhavyabhavajñānaṃ janmaduḥkhavikutsanam

mitrāṇāṃ tadbhavedvākyaṃ garbheṣu ca pravartanam //
ājñāyuktaṃ ca vacanaṃ tathā hetuvivarjitam

rājarṣīṇāṃ tu vijñeyaṃ bahvarthaṃ bahuvistaram //
bahvabhidhānaṃ bahvarthe devatānāṃ prakīrtitam

bahvabhidhānamalpārthaṃ dānavānāṃ prakīrtitam //
alpābhidhānamalpārthaṃ gandharvāṇāṃ tathā bhavet

durbodhaṃ viṣamaṃ caiva rākṣasānāṃ prakīrtitam //
gūḍhākṣaraṃ tu yakṣāṇāṃ kinnarairuktavattathā

nāgānāmativispaṣṭaṃ punaruktasamanvitam //
rāgadveṣasamāyuktaṃ hetumatpauruṣaṃ bhavet

mantrā navavidhāḥ proktāḥ ṛgyajuḥsāmalakṣaṇāḥ //
stutirnindā praśaṃsā ca ākrośaḥ preṣya eva ca

praśno'nujñā tathākhyānamāśāstirviṣayā matāḥ //
evaṃ te sarvavidyānāṃ vihitaṃ sarvalakṣaṇam //////
pauruṣe vidyate tacca nānyatreti viniścayaḥ //
svabhāvānna cyavantyeva ye proktā naravarjiṃtāḥ

dṛśyate hi pumānkaścitkaścicchreṣṭhatamo dhiyā //
tasmāttatraiva tasyoktā buddhiḥ śreṣṭhatamā nṛpa

etanmayoktaṃ suparīkṣaṇaṃ te vākyasya bho vākyavidāṃ variṣṭha //
vicakṣaṇairatra ca rāgatastu jñeyaṃ tathā dveṣasamāgamācca

divyena tulyaṃ yadi vārṣavākyaṃ vākyena tulyaṃ yadi vā pareṇa//
vākyaṃ narāṇāṃ nṛparāgatastu jñeyaṃ yathādveṣasamāṃgamatvāt

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vākyaparīkṣādhyāyo nāma caturtho'dhyāyaḥ

3.5
alpākṣaramasaṃdigdhaṃ sāravadviśvatomukhama //
astobhamanavadyañca sūtraṃ sūtravido viduḥ

utsargeṇāpavādena dvividhaṃ tatprakīrtitam //
sūtraṃ vyudāsaśca tathā tathodāharaṇaṃ nṛpa

pratyudāharaṇaṃ caiva caturaṅgaṃ prakīrtitam //
vākyaṃ caivārthavākyārthaṃ padārthaḥ padameva ca

caturaṅgamidaṃ ceti tathaivānyatprakīrtitama //
pratijñā hetudṛṣṭāntāvupasaṃhāra eva ca

tathā nigamanaṃ caiva pañcāvayavamiṣyate //
ārambho'thāpi saṃbandhaḥ sūtrārthastadviśeṣaṇam

codanā parihāraśca vyākhyā sūtrasya ṣaḍvidhā //
sūtreṣveva hi tatsarvaṃ yaddhṛtaṃ samudāhṛtam

vistaroktaṃ matiṃ hanti samāsoktaṃ na gṛhyate//
samāsavistarau hitvā vaktavyaṃ yadvivakṣitam

apārthaṃ vyāhataṃ caiva punaruktaṃ tathaiva ca //
tathā vibhinna saṃsthānaṃ yuktihīnaṃ vivarjayet

kramabhedo vibhaktaśca gurusūtraṃ tathaiva ca //
abhidhānasya cānyatvaṃ naitāni syurakāraṇāt

sarvaṃ kṛtvā padacchedaṃ samāsaṃ tadanantaram //
samāse tu kṛte paścādarthaṃ brūyādvicakṣaṇaḥ

sūtrārthaśca padārthaśca hetuśca kramaśastathā //
niruktamatha vinyāso vyākhyā yogasya ṣaḍvidhā

pratyakṣamanumānaṃ ca tathāptavacanaṃ bhavet //
tribhiḥ pramāṇaiḥ saṃyuktaistantrī prāmāṇyamarhati

pratyakṣābhāsamapyuktaṃ tathā vai mṛgatṛṣṇikā //
ābhāsamanumānasya vāṣpareṇucayau yathā

dhūmaśaṃkāñjanayato na ca vahnyupalabdhaye //
āptatvaṃ darśayitvā tu yadanāptena bhāṣitam

tadāptavacanābhāsaṃ vadanti nṛpasattama //
rāgadveṣavinirmukta āpta ityabhidhīyate

nairuktaṃ dvividhaṃ viddhi siddhamautpātikaṃ tathā //
nirvaktavyaṃ tu tatsiddhamarthasiddhistu sarvadā

tatra tvautpattikaṃ sarvaṃ gauraśvaḥ puruṣo yathā //
daśadhā tu gaṇodgītaṃ tadvakṣyāmi yathāgatam

gaṇo naimittikobhyaktaḥ saṃvādaḥ kārttikastathā //
upacāraśca sambandhaḥ gauṇiko yaugikastathā

guṇāttu gauṇaṃ paśyāmo mahadityeva mādayaḥ //
nimittatastu naimittaṃ khaṇḍamuṇḍādikaṃ yathā

bhaktyā bhaktaṃ nṛsiṃhāsyādamātari ca mātṛvat //
samaṃ vadanti yasmim̐śca saṃvādaścitvarī yathā

kārtakaḥ syāttu kṛtako devavattādiko yathā //
upacārastūpacārāttailapāśaṃ tulā yathā

saṃbandhatastu sābandhaśchatrī mīmāṃsako yathā //
saṃyogādapi saṃyogaḥ kriyāyāḥ krayikaḥ smṛtaḥ

paṭakṛllaguḍacchedyo jñeyaḥ śākaṭikastathā //
evaṃ pareṣāṃ ca paraṃ syānnaigamanicaṇvakam //

sukhārtho na prasiddhaścetsādhanānāṃ vidhiṃ śṛṇu //
yadvipannaṃ tu dṛśyeta tatsādhyaṃ sādhanairimaiḥ

ātmendriyamanorthānāṃ saṃyoga upadiśyate //
jñānadeśādisaṃviṣṭaṃ pratyakṣamiti tadbhavet

buddhyā śarīrabhūtātmā yaśca yukto'numīyate //
sognirdhūmādyathā vidyādanumānaṃ tadiṣyate

vedavidyāviruddhaṃ yatsā smṛtiḥ śiṣṭasaṃmatā //
apratyakṣaphalaṃ vidyātsādhanaṃ śāstrasaṃjñitam

dvayoḥ sadṛśayorekaṃ nirdiṣṭaṃ sādhayetparam //
gavayādiva goḥ siddhirupamānaṃ tadiṣyate

sādhyorthaścedatatkāryo vākye yasminprakalpyate //
sārthāpattirdivā bhuṅkte devarāta itīti yat

nipātanādyogavibhāgadarśanādgurūpadeśādanuvārtikādapi //
svatantrasiddheḥ paratantradarśanātprasādhayellakṣaṇataśca ṣaḍvidham

iti śrīviṣṇudharmottare tṛtīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tantraguṇadoṣavarṇano nāma pañcamo'dhyāyaḥ