વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 3.1.5

ૐ શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
॥ ૐનમો નારાયણાય ॥
॥ અથ શ્રીવિષ્ણુમહાપુરાણે વિષ્ણુધર્મોત્તરતૃતીયખણ્ડપ્રારમ્ભઃ ॥
॥ વજ્ર ઉવાચ ॥
કિં કર્તવ્યં મનુષ્યેણ કિં કુર્વન્સુખમેધતે ॥
અસ્મિઁલ્લોકે પરે ચૈવ કેનાપ્નોતિ મહત્સુખમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥ ॥
અન્તર્વેદિ બહિર્વેદિ પુરુષેણ વિજાનતા ॥
દેવતાપૂજનં કાર્યં લોકદ્વયમભીપ્સતા

યજ્ઞેષુ દેવયજનમન્તર્વેદિ પ્રકીર્તિતમ્ ॥
બહિર્વેદિ તથૈવોક્તમુપવાસવ્રતાદિકમ્ ॥
ઇષ્ટાપૂર્તેન લભ્યન્તે યે લોકાસ્તાન્બુભૂષતા

દેવાનામાલયઃ કાર્યો દ્વયમપ્યત્ર દૃશ્યતે ॥
વિશેષેણ કલૌ કાલે કર્તવ્યં દેવતાગૃહમ્

કૃતત્રેતાદ્વાપરેષુ નરાઃ પશ્યન્તિ દેવતામ્ ॥
તિષ્યં પ્રાપ્ય ન પશ્યન્તિ પૂજાસ્ત્વર્ચાગતા યતઃ

કૃતાદિષ્વપિ દૃષ્ટ્વા ચ દેવાન્મનુજસત્તમ ॥
અર્ચાગતવિશેષેણ પૂજયન્તિ વિધાનતઃ

ચિત્રસૂત્રવિધાનેન દેવતાર્ચાં વિનિર્મિતામ્ ॥
સુરૂપાં પૂજયેદ્વિદ્વાંસ્તત્ર સંનિહિતા ભવેત્

સ્વાકારાં લક્ષણોપેતાં યસ્તાં સંપૂજયેન્નરઃ ॥
સ સર્વકામાનાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
અસ્મિઁલ્લોકે પરે ચૈવ સુખવાન્સ ભવેત્સદા

અથાર્ચાં લક્ષણૈર્હીનાં યસ્તુ પૂજયતે નરઃ ॥
તસ્યાનર્થા વિવર્ધન્તે તસ્માત્તાં ચ વિવર્જયેત્

પ્રાસાદકરણં પુણ્યં દેવાર્ચાકરણં તથા ॥
સુરાર્ચાપૂજનં પુણ્યં તત્ર પુણ્યા નમસ્ક્રિયા

તસ્માત્સર્વપ્રત્નેન સુરાર્ચાં લક્ષણાન્વિતામ્ ॥
કારયેત્પૂજનં વિદ્વાન્ન ત્વલક્ષણસંયુતામ્

ધર્મમર્થં તથા કામં મોક્ષં ચ યદુનન્દન ॥
પ્રયચ્છન્તિ મહારાજ નરાણામિહ દેવતાઃ

કામાનિષ્ટાન્પ્રયચ્છન્તિ સ્વર્ગમત્યન્તમેવ ચ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન નૃણાં પૂજ્યા દિવૌકસઃ

નિત્યં નરાણાં સુરપૂજકાનાં લોકા મનોજ્ઞાઃ સુલભા ભવન્તિ ॥
લોકે તથાસ્મિન્ધનધાન્યયુક્તાઃ સમૃદ્ધિભાજશ્ચ નરા ભવન્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે ચિત્રસૂત્રે પ્રથમોઽધ્યાયઃ

3.2
વજ્ર ઉવાચ ॥
દેવતારૂપનિર્માણં કથયસ્વ મમાનઘ ॥
યસ્માત્સન્નિહિતા નિત્યં શાસ્ત્રવત્સાકૃતિર્ભવેત્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
ચિત્રસૂત્રં ન જાનાતિ યસ્તુ સમ્યઙ્ નરાધિપ ॥
પ્રતિમાલક્ષણં વેત્તું ન શક્યન્તેન કર્હિચિત્

વજ્ર ઉવાચ ॥
ચિત્રસૂત્રં સમાચક્ષ્વ ભૃગુવંશ વિવર્ધન ॥
ચિત્રસૂત્રવિદેવાથ વેત્તિ વાગ્લક્ષણં યતઃ ॥
માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
વિના તુ નૃત્યશાસ્ત્રેણ ચિત્રસૂત્રં સુદુર્વિદમ્

જગતો ન ક્રિયા કાર્યા દ્વયોરપિ યતો નૃપ ॥
વજ્ર ઉવાચ ॥
નૃત્યશાસ્ત્રં સમાચક્ષ્વ ચિત્રસૂત્રં વદિષ્યસિ॥
નૃત્યશાસ્ત્રવિધાનં ચ ચિત્રં વેત્તિ યતો દ્વિજ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
આતોદ્યં યો ન જાનાતિ તસ્ય વૃત્તં હિ દુર્વિદમ્ ॥
આતોદ્યેન વિના નૃત્તં વિદ્યતે ન કથંચન

વજ્ર ઉવાચ ॥
આતોદ્યં ત્વં હિ ધર્મજ્ઞ નૃત્યશાસ્ત્રં વદિષ્યસિ ॥
તસ્મિન્સુવિદિતે વેત્તિ નૃત્યં ભાર્ગવસત્તમ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ન ગીતેન વિના શક્યં જ્ઞાતુમાતોદ્યમપ્યુત ॥
ગીતશાસ્ત્રવિધાનજ્ઞઃ સર્વં વેત્તિ યથાવિધિ

વજ્ર ઉવાચ ॥
ગીતશાસ્ત્રં સમાચક્ષ્વ સર્વધર્મભૃતાં વર ॥
ગીતશાસ્ત્રવિદેવાથ સર્વજ્ઞઃ પુરુષોત્તમઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
સંસ્કૃતં પ્રાકૃતં ચૈવ ગીતં દ્વિવિધમુચ્યતે ॥
અપભ્રષ્ટં તૃતીયં ચ તદનન્તં નરાધિપ

દેશભાષાવિશેષેણ તસ્યાન્તો નેહ વિદ્યતે ॥
ગીતં પાઠવશાજ્જ્ઞેયં સ ચ પાઠો દ્વિધા મતઃ

ગદ્યં પદ્યં ચ ધર્મજ્ઞ ગદ્યં સકથયા સ્મૃતમ્ ॥
પદ્યં છન્દોવિશેષેણ ચ્છન્દશ્ચ બહુધા ભવેત્

ગદ્યપદ્યાનુભાવેન જ્ઞેયૌ લક્ષણસંયુતૌ ॥
પદ્યં ચ દ્વિવિધં તત્ર સુવૃત્રમતિમુક્તકમ્

એકવિંશતિસંખ્યાઃ સ્યુઃ સુપઃ સુપ્તિઙ્પરં સ્મૃતમ્ ॥
પ્રથમઃ પુરુષસ્ત્વેકો દ્વિતીયો મધ્યમો મતઃ

ઉત્તમાખ્યસ્તૃતીયસ્તુ તત્ક્રિયાવચનં ત્રિકમ્ ॥
તિઙશ્ચ નવકં તત્ર પરસ્મૈપદસંજ્ઞકમ્ ॥

આત્મનેપદસંજ્ઞં ચ નવકં પરિકીર્તિતમ્ ॥
યુષ્મદ્યુપપદે તત્ર મધ્યમઃ પુરુષો ભવેત્

અસ્મદ્યુપપદે ચૈવ સ્યાત્તથોત્તમસંજકઃ ॥
શેષે પ્રથમમિચ્છન્તિ પુરુષં યદુસત્તમ

અર્થે પ્રાતિપદિકસ્ય સ્વાદૌ વચનમન્ત્રણે ॥
પરિમાણે ચ કથિતા વિભક્તિઃ પ્રથમા બુધૈઃ

દ્વિતીયા કર્મણિ મતા તૃતીયા કરણે સ્મૃતા ॥
કારકે કમર્ણિ તથા સૈવ ચાન્યૈઃ પ્રકીર્તિતા

ચતુર્થી સંપ્રદાને સ્યાદપાદાને ચ પઞ્ચમી ॥
સંબન્ધે ચ તથા ષષ્ઠી સપ્તમ્યાધારભાવયોઃ

તેષાં તુ પૂર્વમેવોક્તં વ્યાખ્યાનં રિપુસૂદન॥
દ્વિતીયં તવ ધર્મજ્ઞ મયા તત્પરિકીર્તિતમ્

પ્રાતિપદિકમિહ સ્વં પ્રકૃતિઃ સ્યાત્તત્પ્રકૃતિમપિ ધાતુમિચ્છન્તિ ॥
વાઙ્મયમખિલમનેન નિબદ્ધં ગદ્યમપિ યદથ પદ્યસમેતમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે શબ્દાધ્યાયો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ

3.3
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ષડક્ષરેણ પાદેન ગાયત્રં છન્દ ઉચ્યતે ॥
ઉષ્ણિક્ સપ્તાક્ષરં ચૈવ અષ્ટાક્ષરમનુષ્ટુભમ્

નવાક્ષરા ચ બૃહતી પંક્તિસંજ્ઞં દશાક્ષરમ્ ॥
એકાદશાક્ષરં ત્રિષ્ટુબ્જગતી દ્વાદશાક્ષરમ્

ત્રયોદશાક્ષરં જ્ઞેયમતિપૂર્વં તથૈવ હિ ॥
ચતુર્દશાક્ષરા ચૈવ શક્વરી યદુનન્દન

અતિશક્વરી ચ કથિતા તથા પઞ્ચદશાક્ષરા ॥
ષોડશાક્ષરમિચ્છન્તિ ચ્છન્દોઽષ્ટિરિતિ યત્સ્મૃતમ્

અત્યષ્ટિસંજ્ઞં છન્દશ્ચ તથા સપ્તદશાક્ષરમ્॥
અષ્ટાદશાક્ષરં ચૈવ વૃત્તિસંજ્ઞં પ્રકીર્તિતમ્

તથાતિવૃત્તિસંજ્ઞં ચ વિંશતિ સ્ત્વેકવર્જિતા॥
વિંશતિશ્ચાક્ષરાણિ સ્યુઃ કૃતિસંજ્ઞં યદૂત્તમ

વિંશતિસ્ત્વેકસંયુક્તા પ્રકૃતિઃ પરિકીર્તિતા॥
દ્વાવિંશતિશ્ચ કથિતં તથૈવાકૃતિસંજ્ઞકમ

ત્રયોવિંશતિશ્ચ વિકૃતિઃ સા ચૈકાત્સંકૃતિર્મતા ॥
સંકૃતિશ્ચૈકસંયુક્તા કથિતા વિકૃતિર્નૃપ

ષડ્વિંશતિશ્ચાતિકૃતિશ્છન્દશ્ચોક્તં મનીષિભિઃ ॥
યથાયથં ચતુર્ભિઃ સ્વૈઃ પાદૈરેતાનિ નિર્દિશેત્

માત્રકસ્તુ લઘુર્વર્ણઃ સ્પષ્ટલેખાભિચિહ્નિતઃ ॥
સંસ્થાપ્યઃ સ્યાદ્દ્વિમાત્રસ્તુ ગુરુર્વક્રસ્તથા ભવેત્

લઘુશ્ચાન્ત્યશ્ચ યો વર્ણઃ સ ગુરુશ્ચ ભવેન્નૃપ ॥
દીર્ઘપ્લુતૌ ચ કથિતૌ તથૈવ ગુરુસંજ્ઞકૌ

સંયોગાદ્યાઃ પરે યસ્માત્સ લઘુશ્ચ ગુરુઃ સ્મૃતઃ ॥
લઘુગુરુવિભાગેન પ્રસ્તારોનેન યાદવ

સર્વે છન્દોવિકલ્પાશ્ચ ભવન્તિ બહુશો નૃપ ॥
સ્યાદ્યથાનયનં તેષાં તથા વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ

યાવત્સંખ્યાક્ષરં ચ્છંદસ્તાવન્તો ગુરુવો નૃપ ॥
સ્થાપ્યા અધશ્ચ પૂર્વાણાં લઘુ પૂર્વસ્ય વિન્યસેત્

અતોઽન્યેષુ ત્વવસ્થાપ્યં નૃપમુખ્ય યથાસ્થિતમ્ ॥
એવમેવ વિધિં કુર્યાદાદિશ્ચ ગુરુભિઃ પુનઃ

પૂરયેદક્ષરૈસ્તાવત્કુર્યાદેતં નૃપોત્તમ ॥
યાવદક્ષરસંખ્યા સ્યુઃ સર્વે હિ લઘવો નૃપ

એતત્સ્યાદક્ષરૈચ્છન્દો માત્રાશ્છન્દાસ્તથૈવ હિ ॥
ઉક્તવર્ણાક્ષરં છન્દો ભવેદેકવિવર્જિતઃ

યદા તદા નિવૃત્સંજ્ઞો હ્યધિકેન તમત્તથા ॥
વર્ણદ્વયેન રહિતં વિરાડિતિ હિ શબ્દિતમ્

અધિકં ચ સુરાસંજ્ઞં કથિતં યદુસત્તમ ॥
તેભ્યો ભવન્તિ સર્વાણિ માત્રાચ્છન્દાંસિ યાદવ

દિઙ્માત્રમેતત્કથિતં નરેન્દ્ર વિસ્તારજિજ્ઞાસુરતો મનુષ્યઃ ॥
સંસાધયેત્તત્સ્વધિયા યથાવત્સુદુસ્તરં વિસ્તરશો હિ વક્તુમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે છન્દોવિધિર્નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ

3.4
માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તત્રાજ્ઞાયુક્તમદ્વૈધં દીપ્તં ગમ્ભીરશબ્દવત્ ॥
ક્વચિન્નિરુક્તસંયુક્તં વાક્યમેતત્સ્વયંભુવઃ

યત્કિંચિન્મિશ્રસંયુક્તં યુક્તં નામ વિભક્તિભિઃ ॥
પ્રત્યક્ષાભિહિતં યચ્ચ તાદૃશીનાં વચઃ સ્મૃતમ્

નૈગમૈર્વિવિધૈઃ શબ્દૈર્નિપાતં બહુલં ચ યત્ ॥
ન ચાપિ સુમહદ્વાક્યમૃચીકાનાં વચઃ સ્મૃતમ્

અવિસ્પષ્ટપદં જ્ઞેયમૃષિપુત્રવચો નૃપ ॥
ભૂતભવ્યભવજ્ઞાનં જન્મદુઃખવિકુત્સનમ્

મિત્રાણાં તદ્ભવેદ્વાક્યં ગર્ભેષુ ચ પ્રવર્તનમ્ ॥
આજ્ઞાયુક્તં ચ વચનં તથા હેતુવિવર્જિતમ્

રાજર્ષીણાં તુ વિજ્ઞેયં બહ્વર્થં બહુવિસ્તરમ્ ॥
બહ્વભિધાનં બહ્વર્થે દેવતાનાં પ્રકીર્તિતમ્

બહ્વભિધાનમલ્પાર્થં દાનવાનાં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
અલ્પાભિધાનમલ્પાર્થં ગન્ધર્વાણાં તથા ભવેત્

દુર્બોધં વિષમં ચૈવ રાક્ષસાનાં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
ગૂઢાક્ષરં તુ યક્ષાણાં કિન્નરૈરુક્તવત્તથા

નાગાનામતિવિસ્પષ્ટં પુનરુક્તસમન્વિતમ્ ॥
રાગદ્વેષસમાયુક્તં હેતુમત્પૌરુષં ભવેત્

મન્ત્રા નવવિધાઃ પ્રોક્તાઃ ઋગ્યજુઃસામલક્ષણાઃ ॥
સ્તુતિર્નિન્દા પ્રશંસા ચ આક્રોશઃ પ્રેષ્ય એવ ચ

પ્રશ્નોઽનુજ્ઞા તથાખ્યાનમાશાસ્તિર્વિષયા મતાઃ ॥
એવં તે સર્વવિદ્યાનાં વિહિતં સર્વલક્ષણમ્ ॥॥॥
પૌરુષે વિદ્યતે તચ્ચ નાન્યત્રેતિ વિનિશ્ચયઃ ॥
સ્વભાવાન્ન ચ્યવન્ત્યેવ યે પ્રોક્તા નરવર્જિંતાઃ

દૃશ્યતે હિ પુમાન્કશ્ચિત્કશ્ચિચ્છ્રેષ્ઠતમો ધિયા ॥
તસ્માત્તત્રૈવ તસ્યોક્તા બુદ્ધિઃ શ્રેષ્ઠતમા નૃપ

એતન્મયોક્તં સુપરીક્ષણં તે વાક્યસ્ય ભો વાક્યવિદાં વરિષ્ઠ ॥
વિચક્ષણૈરત્ર ચ રાગતસ્તુ જ્ઞેયં તથા દ્વેષસમાગમાચ્ચ

દિવ્યેન તુલ્યં યદિ વાર્ષવાક્યં વાક્યેન તુલ્યં યદિ વા પરેણ॥
વાક્યં નરાણાં નૃપરાગતસ્તુ જ્ઞેયં યથાદ્વેષસમાંગમત્વાત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે વાક્યપરીક્ષાધ્યાયો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ

3.5
અલ્પાક્ષરમસંદિગ્ધં સારવદ્વિશ્વતોમુખમ ॥
અસ્તોભમનવદ્યઞ્ચ સૂત્રં સૂત્રવિદો વિદુઃ

ઉત્સર્ગેણાપવાદેન દ્વિવિધં તત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
સૂત્રં વ્યુદાસશ્ચ તથા તથોદાહરણં નૃપ

પ્રત્યુદાહરણં ચૈવ ચતુરઙ્ગં પ્રકીર્તિતમ્ ॥
વાક્યં ચૈવાર્થવાક્યાર્થં પદાર્થઃ પદમેવ ચ

ચતુરઙ્ગમિદં ચેતિ તથૈવાન્યત્પ્રકીર્તિતમ ॥
પ્રતિજ્ઞા હેતુદૃષ્ટાન્તાવુપસંહાર એવ ચ

તથા નિગમનં ચૈવ પઞ્ચાવયવમિષ્યતે ॥
આરમ્ભોઽથાપિ સંબન્ધઃ સૂત્રાર્થસ્તદ્વિશેષણમ્

ચોદના પરિહારશ્ચ વ્યાખ્યા સૂત્રસ્ય ષડ્વિધા ॥
સૂત્રેષ્વેવ હિ તત્સર્વં યદ્ધૃતં સમુદાહૃતમ્

વિસ્તરોક્તં મતિં હન્તિ સમાસોક્તં ન ગૃહ્યતે॥
સમાસવિસ્તરૌ હિત્વા વક્તવ્યં યદ્વિવક્ષિતમ્

અપાર્થં વ્યાહતં ચૈવ પુનરુક્તં તથૈવ ચ ॥
તથા વિભિન્ન સંસ્થાનં યુક્તિહીનં વિવર્જયેત્

ક્રમભેદો વિભક્તશ્ચ ગુરુસૂત્રં તથૈવ ચ ॥
અભિધાનસ્ય ચાન્યત્વં નૈતાનિ સ્યુરકારણાત્

સર્વં કૃત્વા પદચ્છેદં સમાસં તદનન્તરમ્ ॥
સમાસે તુ કૃતે પશ્ચાદર્થં બ્રૂયાદ્વિચક્ષણઃ

સૂત્રાર્થશ્ચ પદાર્થશ્ચ હેતુશ્ચ ક્રમશસ્તથા ॥
નિરુક્તમથ વિન્યાસો વ્યાખ્યા યોગસ્ય ષડ્વિધા

પ્રત્યક્ષમનુમાનં ચ તથાપ્તવચનં ભવેત્ ॥
ત્રિભિઃ પ્રમાણૈઃ સંયુક્તૈસ્તન્ત્રી પ્રામાણ્યમર્હતિ

પ્રત્યક્ષાભાસમપ્યુક્તં તથા વૈ મૃગતૃષ્ણિકા ॥
આભાસમનુમાનસ્ય વાષ્પરેણુચયૌ યથા

ધૂમશંકાઞ્જનયતો ન ચ વહ્ન્યુપલબ્ધયે ॥
આપ્તત્વં દર્શયિત્વા તુ યદનાપ્તેન ભાષિતમ્

તદાપ્તવચનાભાસં વદન્તિ નૃપસત્તમ ॥
રાગદ્વેષવિનિર્મુક્ત આપ્ત ઇત્યભિધીયતે

નૈરુક્તં દ્વિવિધં વિદ્ધિ સિદ્ધમૌત્પાતિકં તથા ॥
નિર્વક્તવ્યં તુ તત્સિદ્ધમર્થસિદ્ધિસ્તુ સર્વદા

તત્ર ત્વૌત્પત્તિકં સર્વં ગૌરશ્વઃ પુરુષો યથા ॥
દશધા તુ ગણોદ્ગીતં તદ્વક્ષ્યામિ યથાગતમ્

ગણો નૈમિત્તિકોભ્યક્તઃ સંવાદઃ કાર્ત્તિકસ્તથા ॥
ઉપચારશ્ચ સમ્બન્ધઃ ગૌણિકો યૌગિકસ્તથા

ગુણાત્તુ ગૌણં પશ્યામો મહદિત્યેવ માદયઃ ॥
નિમિત્તતસ્તુ નૈમિત્તં ખણ્ડમુણ્ડાદિકં યથા

ભક્ત્યા ભક્તં નૃસિંહાસ્યાદમાતરિ ચ માતૃવત્ ॥
સમં વદન્તિ યસ્મિઁશ્ચ સંવાદશ્ચિત્વરી યથા

કાર્તકઃ સ્યાત્તુ કૃતકો દેવવત્તાદિકો યથા ॥
ઉપચારસ્તૂપચારાત્તૈલપાશં તુલા યથા

સંબન્ધતસ્તુ સાબન્ધશ્છત્રી મીમાંસકો યથા ॥
સંયોગાદપિ સંયોગઃ ક્રિયાયાઃ ક્રયિકઃ સ્મૃતઃ

પટકૃલ્લગુડચ્છેદ્યો જ્ઞેયઃ શાકટિકસ્તથા ॥
એવં પરેષાં ચ પરં સ્યાન્નૈગમનિચણ્વકમ્ ॥

સુખાર્થો ન પ્રસિદ્ધશ્ચેત્સાધનાનાં વિધિં શૃણુ ॥
યદ્વિપન્નં તુ દૃશ્યેત તત્સાધ્યં સાધનૈરિમૈઃ

આત્મેન્દ્રિયમનોર્થાનાં સંયોગ ઉપદિશ્યતે ॥
જ્ઞાનદેશાદિસંવિષ્ટં પ્રત્યક્ષમિતિ તદ્ભવેત્

બુદ્ધ્યા શરીરભૂતાત્મા યશ્ચ યુક્તોઽનુમીયતે ॥
સોગ્નિર્ધૂમાદ્યથા વિદ્યાદનુમાનં તદિષ્યતે

વેદવિદ્યાવિરુદ્ધં યત્સા સ્મૃતિઃ શિષ્ટસંમતા ॥
અપ્રત્યક્ષફલં વિદ્યાત્સાધનં શાસ્ત્રસંજ્ઞિતમ્

દ્વયોઃ સદૃશયોરેકં નિર્દિષ્ટં સાધયેત્પરમ્ ॥
ગવયાદિવ ગોઃ સિદ્ધિરુપમાનં તદિષ્યતે

સાધ્યોર્થશ્ચેદતત્કાર્યો વાક્યે યસ્મિન્પ્રકલ્પ્યતે ॥
સાર્થાપત્તિર્દિવા ભુઙ્ક્તે દેવરાત ઇતીતિ યત્

નિપાતનાદ્યોગવિભાગદર્શનાદ્ગુરૂપદેશાદનુવાર્તિકાદપિ ॥
સ્વતન્ત્રસિદ્ધેઃ પરતન્ત્રદર્શનાત્પ્રસાધયેલ્લક્ષણતશ્ચ ષડ્વિધમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે તૃતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે તન્ત્રગુણદોષવર્ણનો નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ