Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.91.95

2.91
puṣkara uvāca//
naktaṃ gṛhītamudakaṃ devakarmaṇi varjayet //
candanāgarukarpūra mṛgadarpaṃ tathaiva ca

jātīphalaṃ tathā dadyādanulepasya kāraṇāt //
atonyaṃ naiva dātavyaṃ kiñcidevānulepanam

dāridryaṃ padmakaḥ kuryādasvāsthyaṃ raktacandanam //
uśīraśca tu vibhraṃśaṃ manye kuryurupadravam

na vastraṃ malinaṃ deyaṃ nīlaṃ raktaṃ tu yadbhavet //
tau dattvā devadevāya śokamāpnotyasaṃśayam

kṛtrimaṃ tu na dātavyaṃ tathaivābharaṇaṃ dvija //
pratirūpakṛtaṃ dattvā kṣipraṃ puṣṭyā viyujyate

puṣpaṃ kaṇṭakisaṃjātaṃ tathā gandhavivarjitam //
ugragandhaṃ na dātavyaṃ tvanyadevagṛhodbhavam

śmaśānacaityadrumajaṃ bhūmāvaśanipātitam //
kalikā na tu dātavyā devadevasya cakriṇaḥ

śuklānyavarṇaṃ kusumaṃ na deyaṃ ca tathā bhavet //
sugandhi śuklaṃ deyaṃ syājjātaṃ kaṇṭakite drume/८//
dattvā kaṇṭakisaṃbhūtaṃ kusumaṃ paribhūyate //
śuklānyavarṇaṃ dātavyaṃ kusumaṃ kuṃkumasya yat

padmotpale ca dharmajña tathā vai pītayūthikām //
tathā ca vanyakaṃ dadyāccūtaketakijaṃ ca yat

raktāśokasya kusumamatasīkusumaṃ tathā //
vṛkṣāyurvedavidbhiśca śuklaṃ raktīkṛtaṃ ca yat

tadraktamapi dātavyaṃ bilvapatraṃ tathaiva ca //
dūrvāgraṃ ca tathā deyaṃ patraṃ bhṛṅgirajasya tu

patrāṇi ca sugandhīni tathā deyāni cakriṇaḥ //
madhyo'nyavarṇo yasya syācchuklasya kusumasya ca

puṣpaṃ śuklaṃ tu tadvidyānmanojñaṃ keśavapriyam //
bandhujīvakapuṣpāṇi raktānyapi ca dāpayet

anuktaraktakusuma dānāddaurbhāgyamāpnuyāt //
sugandhi dattvā nāpnoti śubhaṃ vā yadi vāśubham

mṛgadarpaṃ vinā kiñcidatha cejjīvasaṃbhavam //
devadevasya dātavyaṃ dīpe majjānameva vā

nīlāṃ raktāṃ daśāṃ dīpe prayatnena vivarjayet //
anyā ca dīpamātraṃ tu tathā varjaṃ prayatnataḥ

kṛṣṇāgarustathā devadhūpaṃ devasya yatnataḥ //
abhakṣaṃ cāpyahṛdyaṃ ca naivedyaṃ na nivedayet

keśakīṭāvapannaṃ ca nakhāṃśavihitaṃ ca yat //
mūṣikālāṃgalopetamavadhūtamavakṣatam

na bhakṣyamannamakṣīraṃ māhiṣaṃ kṣīrameva ca //
varāhamatsyamāṃsaṃ ca māṃsaṃ pañcanakhasya ca //
durāmodau tathā varjyau devakarmaṇi paṃḍitaiḥ

niveśya cittaṃ puruṣottamasya bhaktiṃ samāsthāya tathā viśuddhām //
karoti śraddhāṃ satataṃ yathoktāṃ sa yāti lokaṃ madhusūdanasya

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne puṣpādideyādeyakathanannāmaikanavatitamo'dhyāyaḥ

2.92
puṣkara uvāca //
tato'gniśaraṇaṃ gatvā smārte'gnau vidhipūrvakam //
vaiśvadevaṃ tu kartavyaṃ hutotsṛṣṭaṃ tu laukike

yatra kvacana vā rāma dīpyamāne'tha codake //
parisamūhya paryukṣya paristīrya paristaret

sarvānnamagnāvuddhṛtya juhuyātprayatastataḥ //
vāsudevāya devāya prabhave nāpyayena ca

agnaye caiva somāya mitrāya varuṇāya ca //
indrāya ca mahābhāga indrāgnibhyāṃ tathaiva ca

viśvebhyaścaiva devebhyaḥ prajānāṃ pataye tathā //
anumatyai tathā rāma dhanvaṃtariṇa eva ca

vāstoṣpatyai tathā devyai tataḥ sviṣṭikṛte'gnaye //
caturthyantena natvā ca hutvaitebhyo baliṃ haret

takṣopatakṣāvabhitaḥ pūrveṇāgnimataḥ param //
ambānāmāsi dharmajña durgā nāmāni cāpyatha

nivantī ca panīkā ca prabhavantī tathaiva ca //
medhavantī ca nāmāsi sarveṣāmeva bhārgava//८/
āgneyādyākrameṇātha tataḥ sūktiṣu nikṣipet //
nirdityai vasubhāgyai ca sumaṅgalyai ca bhārgava

bhadraṃkaryai tato dattvā sthūṇāyai ca tathā śriyai //
hiraṇyakeśyai ca tathā vanaspataya eva ca

dharmādharmābhyāṃ ca dvāre gṛhamadhye dhruvāya ca //
mṛtyave ca bahirdadyādvaruṇāyodakāśaye

bhūtebhyaśca bahirdadyāccharaṇe dhanadāya ca //
indrāyendrapuruṣebhyo dadyātpūrveṇa mānavaḥ

yamāya tatpuruṣebhyo dadyāddakṣiṇatastataḥ //
varuṇāya tatpuruṣebhyo dadyātpaścimatastataḥ

somāya somapuruṣebhya udagdadyādanantaram //
brahmaṇe brahmapuruṣebhyo madhye dadyāttathaiva ca

ākāśe ca tathaivordhvaṃ sthaṇḍile ca tathā kṣitau //
divācarebhyaśca divā rātrau rātricarāya ca

baliṃ bahistathā dadyātsāyaṃ prātastu pratyaham //
piṇḍanirvāpaṇaṃ kāryaṃ sāyaṃ prātarna kārayet

pitre tu prathamaṃ piṇḍaṃ tatpitre tadanantaram //
tato dadyācca tatpitre mātre ca tadanantaram

pitṛmātre tato dadyācchvaśrvai tadanantaram //
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu salileṣu viśeṣataḥ

yatkiñcitpaśyate gehe bhakṣyaṃ vā bhojyameva vā //
nivedayecca tatsarvaṃ śubhaṃ pānaṃ viśeṣataḥ

puṣpairdhūpena dīpena pūjayetsatataṃ pitṝn //
nāmagotre sadā vācye piṇḍanirvāpaṇe tathā

piṇḍaṃ dadyācca kākānāṃ tatra mantramimaṃ paṭhet //
aindrā varuṇavāyavyā yāmyā vai nairṛtāstathā

te kākāḥ pratigṛhṇantu imaṃ piṇḍaṃ mayoddhṛtam //
tataḥ piṇḍaṃ śunāṃ dadyānmantraṃ tatra nibodha me

vaivasvatakule jātau dvau śyāmaśabalau śunau //
tābhyāṃ piṇḍaṃ pradāsyāmi pathi rakṣantu māṃ sadā

tato grāsaṃ gavāṃ dadyādatra mantraṃ nibodha me //
saurabheyyaḥ sarvahitāḥ pavitrāḥ pāpanāśinīḥ

pratigṛhṇantu me grāsaṃ gāvastrailokyamātaraḥ //
tataḥ svastayayanaṃ kāryaṃ bhikṣā deyā ca bhikṣave

dattvā tu saṃskṛtāṃ bhikṣāṃ godānaphalamāpnuyāt //
bālaḥ suvāsinī vṛddhā garbhiṇyāturakanyakāḥ

bhṛtyām̐śca bhojayedrāma pūjayitvā tathātithīn //
naikagrāmīṇamatithiṃ vidyānnābrāhmaṇaṃ tathā

atithiṃ bhojayetpūrvaṃ tato bhṛtyāṃśca pūjayet //
rājanyamathavā vaiśyaṃ śūdraṃ vā dvijasattama

vaiśvadeve ca saṃprāptaṃ bhṛtyaiḥ saha ca bhojayet//
vayobhyaśca tathā dadyāccaṇḍālebhyastathā bhuvi

sādhāraṇaṃ tatsarveṣāṃ śeṣakaṃ gṛhiṇāṃ gṛhe //
vaiśvadeve ca saṃprāpte na kathaṃcidavamānayet

ādāya sukṛtaṃ yāti bhagnāśaścātithirgataḥ //
adhvanā yastu bhagnāya brāhmaṇāya tathā divi

satkṛtya bhojanaṃ dadyāttena svarge mahīyate //
devā brāhmaṇarūpeṇa caranti pṛthivīmimām

tasmātsaṃprāptamatithiṃ prayatnena tu pūjayet //
atithiṃ pūjayeccāgre daśagodaphalaṃ labhet

pādaśaucaṃ tato dattvā prāptāyāṃtithaye gṛhe //
godānaphalamāpnoti dattvā caiva tathāsanam

pratiśrayapradānena nākapṛṣṭhe mahīyate //
tālavṛntānilaṃ kṛtvā tathā prāptāya mānavaḥ

godānaphalamāpnoti vāyulokaṃ sa gacchati //
tālavyajanahastastu kṛtvā tadabhicāraṇam

atithirbhojane prāpte godānaphalamāpnuyāt //
śītāhatātithiṃ prāpya kāṣṭhānprajvālayennaraḥ

pratāpayenmahābhāga daśadhenuphalaṃ labhet //
kāyāgnidīptimāpnoti prākāśyaṃ paramaṃ tathā

tṛṣṇārtāyodakaṃ dattvā pāne godānamāpnuyāt //
śrāntasaṃvāhanaṃ kṛtvā dhenudānaphalaṃ labhet

rogiṇaḥ paricaryāṃ ca kṛtvā daśaguṇaṃ labhet //
pādābhyaṃgaṃ naraḥ kṛtvā prāptāyātithaye gṛhe

godānaphalamāpnoti nāgalokaṃ ca gacchati//
pratiśrayaṃ tathā dīnaṃ dattvā cātithaye naraḥ

dhenudānaphalaṃ prāpya sūryaloke mahīyate //
cakṣuṣmāṃśca prakāśāṃśca virodhaścaiva jāyate

śayanīyapradānena vasudānaphalaṃ labhet //
dantakāṣṭhapradānena saubhāgyaṃ mahadāpnuyāt

śaucodakapradānena godānaphalamāpnuyāt //
mṛtpradānena dharmajña virodho nābhijā yate

dattvānulepanaṃ mālāṃ parāṃ lakṣmīmupāsate //
tathauṣadhipradānena virogastvabhijāyate

snānābhyaṅgapradānena rūpavānabhijāyate //
tathā snānīyadānena gandharvaiḥ saha modate

snānodakapradānena vāruṇaṃ lokamāpnuyāt //
upānahaḥ pradānena vimānamadhirohati

tathā chatrapradānena gāṇapatyamavāpnuyāt //
vastrapradānādbhavati rūpavānsubhagastathā

aśvamedhamavāpnoti tathā bhūmiprado naraḥ //
yānadaḥ svargamāpnoti pauṇḍarīkapadaṃ tathā

vāridhānīstathā dattvā pūrṇāḥ śītena vāriṇā //
sarvā sabhakṣāḥ prāpnoti golokaṃ mānuṣottama

trapuṣairvārukāyuktaiḥ śarkarāghṛtasaṃyutaiḥ //
saktubhirlavaṇopetaighṛrtairharitasaṃyutaiḥ

tarpayitvātithiṃ samyagvāridhānyaiśca gorasaiḥ //
golokaṃ ciramāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

tṛptimāpnoti ca tathā yatrayatrābhijāyate //
kimicchakena saṃyojya cāśvamedhaphalaṃ labhet

tāṃbūlasya pradānena gandharvaiḥ saha modate //
uptimāsāvṛtaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate

itihāsānathāśrāvya godānaphalamāpnuyāta //
gopradānena vittena toṣayitvā tathātithim

mahatphalamavāpnoti gandharvaiḥ saha modate //
anuvrajyātithiṃ rāma godānaphalamāpnuyāt

tasmātsarvaprayatnena pūjayedatithiṃ sadā //
rājanyā vipradaivatyā nāryaśca patidevatāḥ //
gṛhastho'tithidaivatyastasmāttaṃ pūjayetsadā

satatamiha naro yaḥ pūjanaṃ cātithīnāṃ tṛṇajalamṛduvākyaiḥ sāraśaktyā vidadhyāt //
surasadasi sa pūjyo devatānāṃ tathā syādbhavati ca naraloke jāyamānaḥ samṛddhaḥ //

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaravākye vaiśvadevakathanannāma dvinavatitamo'dhyāyaḥ

2.93
// puṣkara uvāca //
candrasya yadi vā bhānoryasminnahani bhārgava //
grahaṇaṃ tu bhavettatra na pūrvaṃ bhojanakriyā

nācaretsagrahe tasmiṃstathaivāstamupāgate //
yāvatsyādudayaṃ tasya nāśnīyāttāvadeva tu

gobrāhmaṇaścoparāge na cāśnīyātprayatnataḥ //
na rājño viplave'śnīyātsurārcāviplave tathā //

na hutvā na ca dattvā ca nāśauce na ca garhitam //
nāpathyaṃ na ca bālānāṃ tathā bhārgava paśyatām

prārthitaṃ bālakānāṃ ca dātavyaṃ syātprayatnataḥ //
bālānāṃ prārthitaṃ dattvā nākaloke mahīyate

bālakā lālanīyāśca dharmakāmaiḥ sadā naraiḥ //
teṣāṃ bhojyapradānena godānaphalamāpnuyāt

teṣāṃ krīḍanakaṃ dattvā modate nandane ciram //
āhlādaṃ yānti satataṃ yasmindṛṣṭvā tu bālakāḥ

saubhāgyaṃ mahadāpnoti yatrayatrābhijāyate //
tasmātsarvaprayatnena bālānagre tu bhojayet

abhuktavatsu bāleṣu na cāśnīyātkathañcana //
yo na dadyānna cāśnī yātkadācidapi tanmayam

ya eko miṣṭamaśnāti na tato'nyo'sti pātakī //
naikavāsāstathāśnīyādbhinnabhāṇḍe na mānavaḥ

bhinnāsanopaviṣṭaśca śayanīyagatastathā //
anārdrapāṇipādāntastathā caivārdramastakaḥ

notsaṅge bhakṣayedbhakṣyānna pāṇau lavaṇaṃ tathā //
sakṛddānaṃ pṛthakpānaṃ māṃsena payasā niśi

dantacchedanamuṣṇaṃ ca saptakantu suvarjayet //
dadhi rātrau na cāśnīyājjalannāñjalinā pibet //

sarvaṃ tailasamṛddhaṃ ca nādyādastamite ravau //
varjanīyā divā dhānāḥ kovidāraḥ sadaiva tu

divā dhānāḥ svaraṃ hanti rātrau ca dadhi saktuṣu //
alakṣmīḥ kovidāreṣu nityameva kṛtālayā

niḥśeṣakṛttathā rāma na syādanyatra mākṣikāt //
kṣīrasya rāma saktūnāṃ pāthasasyodakasya ca

śeṣaṃ tu kāryamanyasya na tu niḥśeṣakṛdbhavet //
śūdrāya dadyānnocchiṣṭaṃ nocchiṣṭaśca ghṛtaṃ spṛśet

mūrdhānaṃ na spṛśedrāma na spṛśecca hutāśanam //
nānukutsā ca kartavyā sumanāstanmanāstathā

bhuñjīta prayato bhūtvā diśaścānavalokayan //
vāmahastena pānīyaṃ pītocchiṣṭaṃ tathaiva ca

na pibenna tathāśnīyātkṛtvā paryastikaṃ naraḥ //
pādaprasāraṇaṃ kṛtvā na ca veṣṭitamastakaḥ

ācamya tu tataḥ kāryaṃ dantakāṣṭhasya bhakṣaṇam //
bhūyo'pyācamya kartavyaṃ tatastāmbūladhāraṇam

śravaṇaṃ cetihāsasya tataḥ kuryātsamāhitaḥ //
śāstrānveṣā ca kartavyā tataḥ samyagbhṛgūttama

śāstrānvavekṣaṇaṃ kṛtvā kṛtvā caṃkramaṇaṃ tataḥ //
upāsya paścimāṃ sandhyāṃ tiṣṭhetprayatamānasaḥ

/
pūrvāṃ sandhyāṃ japaṃstiṣṭhedupaviṣṭaśca paścimām //
arkkasyodayanāttāvadyāvadbhāskaradarśanam

pūrvāṃ sandhyāṃ japetsnātaḥ paścimāṃ sati bhāskare //
upaviṣṭo japettāvadyāvattārakadarśanam

sampūjanaṃ devavarasya kṛtvā tataśca kuryātkhalu vaiśvadevam //
bhuktvā tato'nnaṃ laghu yacca hṛdyaṃ tataḥ svapedbhārgavavaṃśamukhya

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne bhojanavidhirnāma trinavatitamodhyāyaḥ

2.94
puṣkara uvāca//
śūnyālaye śmaśāne vānekavṛkṣe catuṣpathe //
mahādevagṛhe vāpi mātṛveśmani vā svapet

na yakṣanāgāyatane skandasyāyatane tathā//
kūlacchāyāsu ca tathā śarkarāloṣṭapāṃsuṣu

prasvapecca tathā darbhe vinā dīkṣāṃ vrataṃ na ca //
dhānyagodevaviprāṇāṃ gurūṇāṃ ca tathopari

/
na cāpi bhinnaviṣaye nāśucau nāśucistathā //
nārdrapādaśca nagnaśca nottarāparamastakaḥ

nākāśe sarvataḥ śūnye na ca caityadrume tathā//
na gacchedgurviṇīṃ nārīṃ na gacchetsitamūrdhajām

rajasvalāṃ rogavatīṃ nāyonau na bubhukṣitaḥ //
nābhyakto na tathābhyaktāṃ na ca parvaṇi bhārgava //
śukramokṣamathākāśe tiryagyonau ca varjayet

evaṃ sadā yaḥ kurute nṛvīra samyagyathoktaṃ sumanāstarasvī //
tasyāśu pāpaṃ vilayaṃ prayāti śriyaṃ ca mukhyāṃ labhate sukhaṃ ca

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne ācārakathanannāma caturnavatitamo'dhyāyaḥ

2.95
puṣkara uvāca//
vaivāhike'gnau kurvīta karma smārtaṃ sadā gṛhī //
dāyakālāhṛte vāpi piturmaraṇakālike

māturvā bhṛgujaśreṣṭha śrautaṃ vaitānikāgniṣu //
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca tathā naraḥ

ṛṇavāñjāyate yasmāttanmokṣe prayatetsadā //
devānāmanṛṇo janturyajñairbhavati mānada

svalpavittaśca pūjābhirupavāsairvrataistathā //
śrāddhena pūjayā caiva pitṝṇāmanṛṇo bhavet

ṛṣīṇāṃ brahmacaryeṇa śrutena tapasā tathā //
hutaṃ caivāhutaṃ caiva nirvāpyaṃ prahutaṃ tathā

prāśitaṃ ca mahābhāga pañcayajñānna hāpayet //
hutamagnau vijānīyādahutaṃ balikarma yat

piṇḍanirvāpaṇaṃ rāma nirvāpyaṃ parikīrtitam //
prahutaṃ ca yathāyajñaṃ pitṛyajñaṃ tathaiva ca

prāśanaṃ ca tathā proktaṃ yadbhuktaṃ tadanantaram //
pañcayajñānsadā kuryād gṛhī pāpāpanuttaye

devayajñaṃ bhūtayajñaṃ pitṛyajñaṃ tathaiva ca //
mānuṣyamṛṣiyajñaṃ ca kuryānnityamatandritaḥ

devayajñaṃ hutaṃ vidyādbhūtayajñaṃ balikriyā //
pitṛyajñaṃ tathā piṇḍairṛṣiyajñaṃ ca bhārgava

svādhyāyasevā vijñeyā tathai vātithipūjanam //
manuṣyayajño vijñeyaḥ pañcayajñānna hāpayet

viṣṇuṃ yajettathā devaṃ haviryajñaiśca saptabhiḥ //
agnyādhānaṃ mahābhāga tathāgnihavanakriyā

darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca cāturmāsyaṃ tathaiva ca //
dvirāgrahāyaṇeṣṭiśca pāke ca yavadhānyayoḥ

virūḍhā paśubandhaśca tathā sautrāmaṇirdvijaḥ //
saptabhiḥ somasaṃsthābhiryajeddevaṃ sanātanam

agniṣṭomaṃ mahābhāga cātyagniṣṭomameva ca //
ukthaṃ ca pāvanīṃ caiva pratirātraṃ tathaiva ca

vājapeyañca dharmajña āptoryāmaṃ tathaiva ca //
anyaiśca vividhairyajñaiḥ pauṇḍarīkādibhistathā

gosavenāśvamedhena rājasūyena vā punaḥ //
tathā puruṣamedhena sarvamedhena bhārgava

anyaiśca vividhairyajñairnāmakalpocitaistathā //
yajanaṃ devadevasya vāsudevasya kārayet

yajño viṣṇurmahātejā yajamānaḥ sa eva hi //
ta eva yajñapātrāṇi yajñadravyāṇi yāni ca

taṃ yajetsatataṃ rāma sarvadevamayaṃ harim //
satyena vai yajeddevaṃ pratyabdaṃ munipuṅgava

paśupratyayanaṃ kuryāccāturmāsikameva ca //
iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ kuryāttathā svalpadhano naraḥ

atyevālpe dhane somaṃ pibedbhārgavasattama //
āyuḥ putrānyaśo medhāṃ dhanamantragaṇaṃ tathā // /२२ //
hantyalpadakṣiṇo yajñastasmānnālpadhano yajet //
yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyatṛptaye

adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātumarhati //
prājāpatyamadattvā ca agnyādheyasya dakṣiṇā

anāhitāgnirbhavati brāhmaṇo vibhave sati//
sarvadevamayo viṣṇuḥ pratyahaṃ tasya pūjanam

pratimāyāmapi tathā kartavyaṃ bhṛgusattama //
viṣṇumevābhijānanti sarvayajñeṣu vai dvijāḥ

pāyasaiḥ sumanobhiśca tasyāpi yajanaṃ smṛtam //
tattaddevanikāyeṣu tathaiva svayameva vā

pūjā kāryā bahirvedau śraddhayā bhṛgunandana //
natvalpadakṣiṇairyajñairyajeteha kadācana

viṣṇuṃ devanikāyasthaṃ yathāśraddhamarindama //
tapasā pūjayennityaṃ tasmādalpadhano naraḥ

saṃpūjya devaṃ paramānnagandhairdhūpaiḥ sugandhaiśca phalaiśca mukhyaiḥ //
tasmādavāpnoti sa sarvayajñāṃstasmātprapūjyaḥ satataṃ mahātmā

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne gṛhasthadharma varṇanannāma pañcanavatitamo'dhyāyaḥ