Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.86.90

2.86
puṣkara uvāca //
upanīya guruḥ śiṣyaṃ śikṣayecchaucamāditaḥ //
ācāramagnikāryaṃ ca sandhyopāsanameva ca

prayataḥ kalyamutthāya snāto hutahutāśanaḥ //
bhaktyā gurostu kurvīta abhigamyābhivādanam

gurostu vāmaṃ caraṇaṃ vāmahastena saṃspṛśet //
dakṣiṇaṃ dakṣiṇenaiva svanāma parikīrtayan

anujñātastu guruṇā tato'dhyayanamācaret //
kṛtvā brahmāñjaliṃ paśyangurorvadanamānataḥ

brahmāvasāne prārambhe praṇavaṃ caiva kīrtayet //
anadhyāyeṣvadhyayanaṃ varjayettu prayatnataḥ

bhaikṣyacaryāṃ tataḥ kuryādbrāhmaṇeṣu yathāvidhi //
guroḥ kule na bhikṣeta bhuñjīta tadanujñayā

āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ //
śriyaḥ pratyaṅmukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte hyudaṅmukhaḥ

hitaṃ priyaṃ guroḥ kuryādbhaktyāhaṃkāravarjitaḥ //
anvāsya paścimāṃ sandhyāṃ pūjayitvā hutāśanam

abhivādya guruṃ paścādgurorvacanakṛdbhavet //
madhumāṃsāñjanaṃ śrāddhaṃ gītaṃ nṛtyaṃ ca varjayet

hiṃsāṃ parāpavādaṃ ca aślīlaṃ ca viśeṣataḥ //
mekhalāmajinaṃ daṇḍaṃ dhārayetprayataḥ sadā

vinaṣṭānapsu nikṣipya tathānyāndhārayetpunaḥ //
ādiṣṭī nodakaṃ kuryādāvratasya samāpanāt

samāpte tu vrataṃ kuryāttrirātreṇaiva śuddhyati //
adhaḥśāyī bhavennityaṃ brahmacārī samāhitaḥ

evaṃ mataṃ tu kurvīta vedasvīkaraṇaṃ dvijaḥ //
gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyācca tadanantaram

āśarīravimokṣādvā vasedgurukule sadā //
naiṣṭhiko brahmacārī ca vāyubhūtaḥ khamūrtimān

tatpadaṃ samavāpnoti yatra gatvā na śocati //
snāne caiva sagodāne kālaḥ pūrvo vidhīyate //
pūjanaṃ vāsudevasya sarvatra ca vidhīyate

saṃpūjya devaṃ gurave ca dattvā dhanaṃ yathāvatparipūrṇavidyaḥ //
gṛhāśramī syādvidhivannṛsiṃha yatrāsya lokadvitayaṃ pradiṣṭam

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne brahmacaryavarṇano nāma ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ

2.87
puṣkara uvāca //
vipraścatasro vindeta bhāryāstisrastu bhūmipaḥ //
dve ca vaiśyastathā kāmaṃ bhāryaikāmapi cāntyajaḥ

brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrī viprasya kīrtitāḥ //
krameṇa kāmasaktasya vivāhāḥ parikīrtitāḥ

vivāhamutkramātkṛtvā narakaṃ pratipadyate //
dharmakāryāṇi sarvāṇi na kāryāṇyasavarṇayā

asavarṇā tu yā nārī ratyarthe sā prakīrtitā //
ādhānaṃ tasya dharmārthaṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ

pāṇirgrāhyaḥ savarṇāsu gṛhṇīyātkṣatriyā śaram //
vaiśyā pratodamādadyāddaśāṃ caivāntyajā tathā

utkṛṣṭavedane'pyetadvidhānaṃ parikīrtitam //
sakṛtkanyā pradātavyā haraṃstāṃ cauradaṇḍabhāk

na kanyāvikayaṃ kāryaṃ kadācidapi kenacit //
keśavikrayiṇo yānti narakāneka viṃśatīn

apatyavikrayāttasya niṣkṛtirna vidhīyate //
kanyāprajīvanātkiṃcinnopajīvati yaḥ pumān

na tacchulkaṃ samuddiṣṭamānṛśaṃsyaṃ hi tatkṛtam //
kanyādānaṃ śacīyāgo vivāho'tha caturthikā

vivāhametatkathitaṃ rāma karmacatuṣṭayam //
dattāmapi haretkanyāṃ varaśceddoṣabhāgbhavet

naṣṭe mṛte pravrajite klībe'tha patite'patau //
pañcasvāpatsu nārīṇāṃ patiranyo vidhīyate

/
mṛte tu devare deyā tadabhāve yadṛcchayā //
pūrvātritayamāgneyaṃ vāyavyaṃ cottarātrayam

rohiṇī ceti varuṇaṃ bhagaṇaḥ śasyate sadā //
naikagotrāṃ ca varayennaikārṣīyāṃ ca bhārgava

pitṛtaḥ saptamādūrdhvaṃ mātṛtaḥ pañcamāttathā //
varayellakṣaṇopetāṃ sadā lokadvayecchayā

brāhmo daivastathaivārṣaḥ prājāpatyastathāsuraḥ //
gāndharvo rākṣasaścaiva paiśācaścāṣṭamaḥ smṛtaḥ

āhuḥ pradānaṃ brāhmeṇa kulaśīlayutāya tu //
tajjaḥ punātyubhayataḥ puruṣānekaviṃśatīn

daivaśca ṛtvije dānaṃ sa tu yajñaḥ prakīrtitaḥ //
tajjaḥ punāti dharmajña svakule puruṣatrayān

śulkena cāsuraṃ vidyātsa tu dharmādṛte mataḥ //
parasparecchayā rāma kanyakāvarayostathā

gāndharvo nāma nirdiṣṭaḥ sa tu manmathalakṣaṇaḥ //
rākṣaso yuddhaharaṇātpaiśācaḥ kanyakāchalāt

prājāpatyastathā brāhmaḥ samavarṇeṣu pūjyate //
daivastu brāhmaṇasyaiva naiva cānyasya kasyacit

gāndharvarākṣasau śreṣṭhau kṣattriyasyaiva bhārgava //
pūrvaṃ vivāhātkartavyaḥ śacīyāgo bhṛgūttama

vaivāhikendau kurvīta kumbhakāramṛdā śacīm //
sarvalakṣaṇasaṃyuktāṃ kuśalena ca śilpinā

tāṃ nayetsarasastīraṃ nadītīramathāpi vā //
sarvabhūṣaṇasaṃpannā sarvāstvavidhavāḥ striyaḥ

kausuṃbharaktavasanāḥ sarvāḥ syuḥ śastrapāṇayaḥ //
mālyānulepanairbhakṣyairdīpairdhūpaistathaiva ca

kausuṃbharaktairvastraiśca bhūṣaṇaiścaiva śaktitaḥ //
tataḥ śūrpeṇa tāḥ sādhvyo dikṣu dattvā baliṃ śubham

saṃyamya keśānprayatā gṛhītvā ca tathā śacīm //
vādyagītena mahatā dvijavācanakena ca

gṛhe praveśayetpuṃsāṃ śakrapatnīmaniṃditām //
trisandhyaṃ tatra sā pūjyā gandhamālyānnasampadā

vandanīyodvāhasamaye tatra kālaṃ nibodha me //
prasupte keśave rāma na tu kāryaṃ kathañcana

na pauṣe na tathā caitre na cārkakujavāsare //
kṛṣṇatribhāge naivāntye nādye śuklasya bhārgava

tathā riktatithau naiva na viṣṭau karaṇe tathā //
na śukre'stamanaṃ prāpte tathā cāste bṛhaspatau

śaśāṃke'nyagrahāścaiva vivāho na praśasyate //
arkārkibhaumayukte bhe vyatīpātahate tathā

divyāntarikṣabhaumena tathotpātena ghātite //
tathā śikhiśikhādhvaste saiṃhikeyayute tathā

vaivāhikānyato vakṣye nakṣatrāṇi bhṛgūttama //
saumyaṃ pitryaṃ ca vāyavyaṃ sāvitraṃ rauhiṇaṃ tathā

uttarātritayaṃ mūlaṃ maitraṃ pauṣṇaṃ tathaiva ca //
mūhūrtāśca tathaiteṣāṃ śubhā abhijitā saha

mānuṣyākhyastathā lagno mānuṣyākhyastathāṃśakaḥ //
amānuṣyākhye lagne'pi mānuṣyākhyeṃśako hitaḥ

tṛtīye ca tathā ṣaṣṭhe daśamaikādaśāṣṭame //
arkārkibhaumatanayāḥ praśastā na kujoṣṭamaḥ

saptāntyāṣṭamavarjyeṣu śeṣāḥ śastā grahottamāḥ //
teṣāmapi tathā sūryaścandraḥ ṣaṣṭho na śasyate // ३७
saṃkalpavidhinā kāryo vivāhastadanantaram //
vaivāhike'hni kartavyāstathaiva ca caturthike //

na dātavyā grahāstatra caturādyāstathaikagāḥ //
ataḥ paraṃ gṛhe gacchedṛtukāle sadā striyam

parvavarjyaṃ sadā gacchetstrīṇāṃ vā saṃsmaranvaram //
sarvakālaṃ ratirdattā tāsāṃ satyaṃ bhṛgūttama

parasparātikramaṇaṃ daṃpatyoḥ parivarjayet //
niṣkāraṇaṃ tathā rāma na kāryamadhivedanam

aprajā rogiṇī mūḍhā tathā ca kalahapriyā //
kanyāprajā tathā yā ca yā caivāpriyavādinī

etāḥ khalvadhivettavyā gṛhakāryaparāṅmukhīḥ //
adhivinnā viśeṣeṇa pālanīyā sutaṃ bhavet

dharmakāryeṣu sarveṣu tathā jyeṣṭhāṃ niyojayet //
dharmādharmau samau rāma dampatyorubhayātmakau

poṣyā ca nityaṃ paripālanīyā bhāryā bhaveddharmaparāyaṇasya //
dharmārthakāmānsatataṃ dvijendra tānrakṣayetsamyagathānayā svān

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dharmavarṇanannāma saptāśītitamodhyām // ८७
2.88
// puṣkara uvāca //
nidrāṃ jahyād gṛhī rāma nityamevāruṇodaye //
vegotsargaṃ tataḥ kṛtvā dantadhāvanapūrvakam

snānaṃ samācaretprātaḥ sarvakalmaṣanāśanam //
vegotsargaṃ na kurvīta phālakṛṣṭe tathā śucau

goṣṭhe na cāgnau na taṭe drumacchāyāsu śādvale //
pathi bhasmani toye ca nāṃgaṇe na ca gopathe

nāgnyarkānāgatoyeṣu prativāte tathaiva ca //
na vegito na kāryastho vegotsargaṃ samācaret

udaṅmukhastu sandhyāsu divā vai bhṛgunandana //
dakṣiṇābhimukho rātrau nākāśe tu kathañcana

karṇasthabrahmasūtrastu vastrācchāditamastakaḥ //
abhyuddhṛtābhiradbhistu mṛdbhiḥ śaucaṃ samācaret

kṛtaśaucaḥ śucau deśe prāṅmukhaḥ susamāhitaḥ //
udaṅmukhastu dharmajña tathāntarjānureva ca

upaspṛśecca dharmajña śuddhapādakaraḥ sadā //
ekahastārpitenā'tha pheṇabudbudinā tathā

agnipakvena toyena nanu nopaspṛśedbudhaḥ //
aṅgulyagre bhaveddaivaṃ brāhmamaṅgulimūlake

paitryaṃ tarjanimūle syātkaniṣṭhāyāśca mānuṣam //
brāhmeṇa triḥ pibedāpaḥ pramṛjyāttu tato mukham

khānyadbhiḥ saṃspṛśetpaścānmūrdhānaṃ nābhimeva ca //
upaspṛśya tataḥ paścādbhakṣayeddantadhāvanam

bhuktvā ca nikṣipedrāma nityameva samāhitaḥ //
udaṅmukhaḥ prāṅmukho vā na yāmyāśāparāṅmukhaḥ

māṃsanna bhakṣayeccaiva nordhaśuṣkaṃ na picchilam//
suśiraṃ madhuraṃ cāmlaṃ vitvacaṃ patrasaṃyutama

samapūrvamatisthūlaṃ kubjakīṭavināśitam //
śālmalyaśvatthabhavyānāṃ dhavakiṃśukayorapi

kovidāraśamīpīluśleṣmātakabibhītakān //
varjayeddantakāṣṭheṣu guggulaṃ kramuka tathā

vaṭāsanārkakhadirakaravīrāṃśca bhakṣayet //
jātyaśvabilvabadaraṃ mūlaṃ ca kakubhasya ca

arimedaṃ priyaṅguṃ ca kaṇṭakinyāśca bhārgava //
prakṣālya bhakṣayetpūrvaṃ prakṣālyaiva ca saṃtyajet

patite'bhimukhaṃ śastaṃ śāntāśābhimukhe dinam //
saubhāgyakāmo vāmena bhakṣayetprāk susaṃyataḥ

mukhabhāgena dharmajña vāgyataścaiva bhakṣayet //
malaśaucaṃ tataḥ kṛtvā samyak snānamathācaret

na snānamācaredbhuktvā nāvijñāte jalāśaye //
nāturo nāruṇakarairanākrānte nabhastale

apraśastaṃ niśi snānaṃ rāhoranyatra darśanāta //
parāṃbhasi tathaivālpe nāsiraskaḥ kathañcana

nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ kriyāṅgaṃ malakarṣaṇam //
kriyāsnānaṃ tathā ṣaṣṭhaṃ ṣoḍhā snānaṃ prakīrtitam

khāni rātrau śayānasya sravanti puruṣasya ca//
tasmātsarvaprayatnena prātaḥsnānaṃ samācaret

prātaḥsnāyī sadā rāma narakaṃ na ca paśyati //
yaḥ karoti sadā rāma snānaṃ tu savanadvayam

sa tu svargamanuprāpya tridaśairapi pūjyate //
tathā triṣavaṇasnāyī svargaloke mahīyate

mānuṣyaṃ prāpya bhavati rūpayauvanasaṃyutaḥ //
dhanadhānyavati sphīte kule caiva prasūyate

rūpaudāryaguṇopetāḥ striyaścāpnotyaninditāḥ //
dharme matiścāsya bhavedyaśasā ca virājate

tasmātsadā dharmapareṇa rāma tīrtheṣu mukhyeṣu sarassu caiva //
snānaṃ ca kāryaṃ sumalāpahartṛ nākapradaṃ kāmakaraṃ sukhāya

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne snānavarṇano nāmāṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ

2.89
puṣkara uvāca//
mālyaṃ lakṣmīkaraṃ nāma nityaṃ śirasi dhārayet //
nānyatra dhārayetprājño bahirgandhaṃ na dhārayet

yaśca kaṇṭakisambhūtaṃ kṛṣṇaṃ raktaṃ ca bhārgava ///
kaṇṭakibhyo'pi yajjātaṃ śuklaṃ dhāryaṃ tu tadbhavet

kṛṣṇarakte tathā dhārye yadi syātāṃ jalodbhave //
candanenānuliptena kuṃkumāgurubhistathā

/
karpūreṇa tathāṅgāni śubhena ca priyaṅgunā //
vastraṃ nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na raktaṃ malinaṃ tathā

jīrṇaṃ nāpadaśaṃ caiva śvetaṃ dhāryaṃ prayatnataḥ //
upānahaṃ nānyadhṛtaṃ brahmasūtraṃ ca dhārayet

hīnāṅgairadhikāṅgaiśca bālairvṛddhairbubhukṣitaiḥ //
vyālairadāntairvāhaiśca na vrajecca kadācana // ६
snānabhojanapānādi teṣāmādyo na vācaret //
naikaḥ prapadyedadhvānaṃ nādhārmikasahāyavān

na rātrau na ca madhyāhne na ca deve pravarṣati //
na cātiviṣame vāte sandhyayośca tathā dvija

nāsannihitapāne vā na vegānna ca santatam //
sātapatra padatrāṇaḥ soṣṇīṣaśca tathā caret

catuṣpathaṃ na saḥ kuryādvikhyātāṃśca vanaspatīn //
maṅgalyāni ca sarvāṇi pathi kuryātpradakṣiṇam

amaṅgalyāni vāmāni kartavyāni vijānatā //
varasya bhūmipālasya snātakasyātha cakriṇaḥ

bhārākrāntasya gurviṇyāḥ panthā deyaḥ prayatnataḥ //
vyālayuddhaṃ na cekṣeta vinā viṣamamāsthitaḥ

na paśyeccārkamudyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ na cāmbhasi //
tiraskṛtaṃ tu vastreṇa na kuddhasya gurormukham

na strīṃ sravantīṃ nodakyāṃ na nagnāṃ nānyasaṅgatām //
na patnīṃ bhojanasvapnasnānāsaktāṃ vibhūṣaṇām

nāñjayantīṃ svake netre nāślīlaṃ kiñcideva tu //
nānāsthānaṃ na paśyecca na paśyecca mahānasam

jalāśayataṭasthāṃśca na paśyettu kadācana //
hīnāṅgairadhikāṅgaiśca bālairvṛddhairbubhukṣitaiḥ

vyālairadāntairvāhaiśca na vrajettu kadācana //
snānabhojanapānādi teṣāmādau na cācaret

catuṣpathastuṣāṅgāraśanyaveśmāṭavīstathā

kārpāsāsthi tathā bhasma nākramedyaśca kutsitam //
antaḥpuraṃ ṛtugṛhaṃ paradūtagṛhaṃ tathā

nārohedviṣamāṃ nāvaṃ na vṛkṣaṃ na ca parvatam //
na loṣṭena na kāṣṭhena nāśmanā ca phaladrumān

na pātayenna kurvīta sarvatra ca kutūhalam //
arthāyatanaśāstreṣu sarvatra syātkutūhalī

daṇḍena karapātairvā na kuryādambuvādanam //
tṛṇacchedaṃ na kurvīta na ca loṣṭābhimardanam

nakhānāṃ bhakṣaṇaṃ caiva dantānāṃ kuṭṭanaṃ tathā //
chedanaṃ ca nakhairlomnāṃ vṛthā ceṣṭāṃ vivarjayet

mukhāṅgavādanaṃ caiva kṣveḍotkruṣṭaṃ tathā vṛthā //
avaguṃṭhya śiro rātrau na śayīta kadācana ////

paryaṭenna tathā rātrau vinā rāma pradīpikām //
nādvāreṇa paśugṛhe nādvāreṇa riporgṛham

praviśenna ca tiṣṭhecca nidritaṃ na ca bodhayet //
nākṣipetparavākyaṃ tu na ca raktaṃ virāgayet

kathābhaṅgaṃ na kurvīta na ca vāsoviparyayam ///
nordhvajānuściraṃ tiṣṭhedutpatantīṃ na laṃghayet

parakṣetre carantīṃ gāṃ pāyayantīṃ ca vatsakam//
nācakṣīta tathānyasya śakracāpaṃ na darśayet

bhadraṃ bhadramiti brūyānnāniṣṭaṃ vartayetkvacit //
pālāśamāsanaṃ varjyaṃ pādapīṭhaṃ ca pāduke

surārcā gurubhūpānāṃ brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ //
nākramecca tathā chāyāṃ śvapacasya ca bhārgava

dvijayoścaiva dampatyorbhūpayoryudhyamānayoḥ //
agnibrāhmaṇayoścaiva dvijabhūpālayostathā

śiṣyopādhyāyayoścaiva na ca madhye na pūjyayoḥ //
taile jale tathā vaktramādarśe ca malānvite

na paśyenna tathā paśyeduparaktaṃ divākaram //
nocchiṣṭastārakārāhuḥ stutināśaṃ hutāśanam

na tiṣṭhetprativātaṃ ca tathā ca pratibhāskaram //
na saṃhatābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ

rodanaṃ ca tathā nagnaḥ kuryāttoyāvagāhanam //
niṣkāraṇaṃ nadīpāraṃ bāhubhyāṃ na tarettathā

na praśaṃsennadī toye nadīmanyāṃ kathaṃcana //
na girau parvataṃ rāma na rājñaḥ purato nṛpam

asaṃtarpya piturdeyaṃ nadīpāraṃ na ca vrajet //
bhojanaṃ varjayennāvi ṣṭhīvanaṃ ca tathāṃbhasi

naivāpsu prakṣipedvidvānamedhyaṃ rudhiraṃ viṣam //
samālyo nācaretsnānaṃ na dvivāsā vikāraṇam

ātmanaśca tathā rāma naiva tvapanayetsrajam //
snātaḥ śiro nāvadhunennāṃgebhyastoyamuddharet

taddine cānuliptāṃgaṃ tathā snānaṃ vivarjayet //
śiraḥsnātaśca tailena spṛśedaṃgaṃ na kiñcana

vāsasā vāmabhāgasya rajasā pūrvavāsasā //
saṃmārjanaṃ rajovarjyaḥ kharāśvādestathaiva ca

medhyāni ca tathā rāma gogajāśvarajāṃsi ca //
nādhaḥ kurvīta dahanaṃ na ca pādau pratāpayet

darbhairna mārjayetpādau na ca kāṃsye pradhāpayet //
gogajāśvājapuccheṣu kharasya ca viśeṣataḥ

yallagnamudakaṃ tasmādvipruṣo dūratastyajet //
akasmādapyaśastāstāḥ khañjāṃgasparśanaṃ tathā

hīnaṃ vā na vahedrāma śrutarūpadhanādibhiḥ//
hīnairna ca vasetsārdhaṃ na deśe vaidyavarjite

na bhūpālavihīne ca na sāṃvatsaravarjite //
duṣṭakūpānvite rāma tathā ca bahunāyake

strīnāyake bālapatau śūdrarājye tathaiva ca //
mlecchaveṣo na kartavyo mlecchabhāṣā tathaiva ca

caṇḍālaiḥ patitairmlecchairbhāṣaṇaṃ na kadācana //
nakāraṃ kāyataḥ kṛtvā kīrtayetkeśavaṃ vibhum

nāsaṃvṛtamukhaḥ kuryāddhāsaṃ jṛmbhāṃ tathā kṣutam //
gopayejjanmanakṣatramṛṇasāraṃ gṛhe malam

prabhorapyavamānaṃ svaṃ tasya duścaritaṃ ca yat //
nānukūlyaṃ tathā kāryamindriyāṇāṃ sukhepsunā

yuktyā ca kāmasevī syānnākasmānniḥsukhī bhavet //
vegarodhaṃ na kartavyamanyatra krodhavegataḥ

/
nopekṣitavyo vyādhiḥ syādripuralpo'pi bhārgava //
snātvā bhuktvā ca dharmajña bhaktikāmaḥ surārcane

malāyanānāṃ saṃsparśe malānāṃ caiva bhārgava //
vāsasaśca parīdhāne rathyācaṃkramaṇe tathā

ācamecca tathā rāma tathā svapnotthito naraḥ //
na huṃkuryācchivaṃ pūjyaṃ bibhṛyānnāgnicāriṇīm

na bhuktamātraṃ prāyasyennīcasevāṃ vivarjayet //
pādena nākrametpādaṃ na kaṇḍūyenna śaucayet

varjayecchavadhūmaṃ ca giraṃ cāślīlasaṃyutām //
pratyakṣaṃ vā parokṣaṃ vā kasyacinnāpriyaṃ vadet

vedaśāstranarendrarṣidevanindāṃ vivarjayet //
nāstikyamanṛtaṃ caiva cetaso dūṣaṇaṃ tathā

strīṇāmīrṣyā na kartavyā viśvāsaṃ tāsu varjayet //
lāḍitāstāḍitāḥ kāryā dehe sve strīkumārikāḥ //

sarveṣāmeva dharmāṇāṃ kartavyaṃ śravaṇaṃ tathā //
namaskāraṃ ca devānāṃ sarveṣāmeva kārayet

sarveṣāṃ caritaṃ rāma dharmato na vikutsayet //
na cācarecca dharmajña te hi tejopahāhatāḥ

dharmasyārthasya kāmasya pīḍāvarjyā parasparam //
devasya vayasaścaiva śilpasya svakulasya ca

ācaretsadṛśaṃ veṣaṃ vyavasāyānurūpataḥ //
snāta evāśu bibhṛyātsoṣṇīṣe dhautavāsasī

anulipyettathāṃgāni sitaṃ mālyaṃ ca dhārayet //
nāsaṃskṛtaṃ ca bibhṛyātkāñcanaṃ puruṣottama

nirāśanasya suptasya śayānasya tathaiva ca //
tathā bhuktavato rāma snātasya bhāṣitasya ca

yātrāyuddhotsukasyāpi śmaśrukarma vivarjayet //
vaiṣṇavaṃ vāruṇaṃ tvāṣṭraṃ sāvitraṃ vāsavaṃ tathā

vāyavyamindrikaṃ pauṣṇaṃ śākramāśvinameva ca //
maitrāditye tathā puṣyaḥ śaṃkhacakragaṇaṃ bhavet

nakṣatrāṇāmathaiteṣāṃ muhūrtāśca hitapradāḥ //
arkārkibhaumavārāśca riktāśca tithayastathā

pratipacca tathā ṣaṣṭhī varjayetkṣaurakarmaṇi //
varjayejjanmanakṣatraṃ nānukūlaṃ tathaiva ca

janmanakṣatrage saumye śiraḥsnānena yatnataḥ //
pūjā somasya kartavyā nakṣatrasya tathātmanaḥ

śrāddhaṃ kuryātprayatnena vahnibrāhmaṇapūjanam //
vāhanāyudhacchatrādyaṃ pūjanīyaṃ prayatnataḥ

surāṇāmarcanaṃ kāryaṃ keśavasya viśeṣataḥ //
samaṃ svalaṃkṛtastiṣṭhecchirasnātaśca mānavaḥ

nirmalāni ca kāryāṇi dantakeśanakhāni ca //
aṣṭamīṃ ca tathā ṣaṣṭhīṃ navamīṃ ca caturdaśīm

śirobhyaṅgaṃ na kurvīta parvasandhau tathaiva ca //
tathaivāmalakasnānaṃ saptamīṣu vivarjayet

vinā tu satataṃ snānaṃ na snāyāddaśamīṣu ca //
amāvasyāṃ surārcāsu navavastraṃ na dhārayet

na ca bhaumadine rāma teṣvanakteṣu cāpyatha //
sāvitra rauhiṇaṃ maitramādityaṃ tiṣyamāśvinam

uttarātritayaṃ citrā vāyavyaṃ vasudaivatam //
indrāgnidaivataṃ pauṣṇaṃ tāni śastāni nirdiśet

nakṣatrāṇāmathaiteṣāṃ muhūrtāśca hitapradāḥ //
paradrohaṃ tathā hiṃsāṃ prayatnena vivarjayet

keśagrahānprahārāṃśca śirasyetāṃ tathaiva ca //
dūrādāvasanthāmūtraṃ pūrīṣaṃ ca samutsajet

pādaprakṣālanaṃ caiva bhinnabhāṇḍādikaṃ ca yat //
sarvametattyajetprājño yena syādarimardanam

/
taṇḍulodakanikṣepaṃ viparītaṃ tu kārayet //
tathaikamanasā kāryaṃ devatānāṃ ca pūjanam

vahnisaṃpūjanaṃ caiva na cāsnātena bhārgava //
mālyānulepanādīni na prapadyāttu kasyacit

anye ca devatāvipragurūṇāṃ bhṛgunandana //
kovidāragaṇāśākaṃ caturthī pippalī tathā

varjaye --nmāṃsaṃ sukhārthī sarvameva tu //
rājadviṣṭaṃ na kartavyaṃ virodhaṃ ca mahājanaiḥ

śuṣkavairaṃ vivādaṃ ca prayatnena vivarjayet //
na vasecca tathā vāsaṃ vāstuvidyāvigarhitam

āgārādyākhughātāṃ ca parocchiṣṭāṃ tathaiva ca//
ūṣarāccaiva valmīkānmṛdaṃ śauce vivarjayet

yenecchedvipulāṃ prītiṃ tena sārdhamarindama //
na kuryādarthasaṃbandhaṃ dārasaṃdarśanaṃ tathā

ātmābhiṣṭavanaṃ nindāṃ parasya ca vivarjayet //
dṛḍhabhakto bhavennityaṃ kṛtajñaśca viśeṣataḥ

indriyāṇāṃ jaye yogamātiṣṭhecca sadā naraḥ //
indriyāṇāṃ jayāccaiva lokayoḥ sukhamāpnuyāt

abhigatvā tu dharmajño yogakṣemārthamīśvaram //
gṛhaṃ praviśya kurvīta svādhyāyaṃ satataṃ budhaḥ

arthalābhe'pi mahati svādhyāyaṃ na samutsṛjet //
kulānyakulatāṃ yānti svādhyāyasya vivarjanāt

yastu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tvaraṇye tapate tapaḥ //
ṛcamekāṃ ca yodhyeti samau syātāṃ na cādhikaḥ //
svādhyāyā'nantaraṃ snātaḥ kṛtajapyaḥ samāhitaḥ

saṃpūjanaṃ devavarasya kuryāttasyāprameyasya janārdanasya //
saṃpūjanādyasya samastayajñaiḥ kṛtaiḥ phalaṃ śīghramavāpnuvanti

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne ācārādhyāyo nāmaikonanavatitamodhyāyaḥ // ८९
2.90
// puṣkara uvāca//
svācāntaḥ prayataḥ snātaḥ praviśeddevatāgṛham //
namaskāraṃ tu kurvīta tatra bhaktyā samāhitaḥ

āpohiṣṭheti tisṛbhistato'rghyaṃ vinivedayet //
hiraṇyavarṇā iti ca pādyaṃ ca tisṛbhirdvijaḥ

śanna āpa ityanena deyaṃ saudāmanaṃ bhavet //
idamāpaḥ pravahata snānamantraḥ prakīrtitaḥ ///

rathe akṣeṣu ca tathā catasrastvanulepane //
yuvā suvāsa iti ca mantro vāsasa īritaḥ

puṣpaṃ puṣpavatītyeva dhūpaṃ dhūrasi cāpyatha //
tejosi śukramasi dīpaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ

dadhikrāvṇo iti tathā madhuparkaṃ nivedayet //
hiraṇyagarbha ityaṣṭau ṛcaḥ proktā nivedane

annasya manujaśreṣṭha pānasya ca sugandhinaḥ //
cāmaravyajane mātrāṃ chatraṃ yānāsane tathā

yatkiñcidevamādiḥ syātsāvitreṇa nivedayet //
pauruṣaṃ ca japetsūktaṃ tadeva juhuyāttathā

arcābhāve tathā vedyāṃ sthale pūrṇaghaṭe tathā //
nadītīre'tha kamale keśavaṃ pūjayennaraḥ

sarvāśubhānāṃ parighātakāri saṃpūjanaṃ devavarasya viṣṇoḥ //
kṛtvānaghānkṣipramanuprayāti yatraikyatāṃ yāti pitāmahasya

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne devakarmādhyāyo nāma navatitamo'dhyāyaḥ