વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.91.95

2.91
પુષ્કર ઉવાચ॥
નક્તં ગૃહીતમુદકં દેવકર્મણિ વર્જયેત્ ॥
ચન્દનાગરુકર્પૂર મૃગદર્પં તથૈવ ચ

જાતીફલં તથા દદ્યાદનુલેપસ્ય કારણાત્ ॥
અતોન્યં નૈવ દાતવ્યં કિઞ્ચિદેવાનુલેપનમ્

દારિદ્ર્યં પદ્મકઃ કુર્યાદસ્વાસ્થ્યં રક્તચન્દનમ્ ॥
ઉશીરશ્ચ તુ વિભ્રંશં મન્યે કુર્યુરુપદ્રવમ્

ન વસ્ત્રં મલિનં દેયં નીલં રક્તં તુ યદ્ભવેત્ ॥
તૌ દત્ત્વા દેવદેવાય શોકમાપ્નોત્યસંશયમ્

કૃત્રિમં તુ ન દાતવ્યં તથૈવાભરણં દ્વિજ ॥
પ્રતિરૂપકૃતં દત્ત્વા ક્ષિપ્રં પુષ્ટ્યા વિયુજ્યતે

પુષ્પં કણ્ટકિસંજાતં તથા ગન્ધવિવર્જિતમ્ ॥
ઉગ્રગન્ધં ન દાતવ્યં ત્વન્યદેવગૃહોદ્ભવમ્

શ્મશાનચૈત્યદ્રુમજં ભૂમાવશનિપાતિતમ્ ॥
કલિકા ન તુ દાતવ્યા દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ

શુક્લાન્યવર્ણં કુસુમં ન દેયં ચ તથા ભવેત્ ॥
સુગન્ધિ શુક્લં દેયં સ્યાજ્જાતં કણ્ટકિતે દ્રુમે।૮॥
દત્ત્વા કણ્ટકિસંભૂતં કુસુમં પરિભૂયતે ॥
શુક્લાન્યવર્ણં દાતવ્યં કુસુમં કુંકુમસ્ય યત્

પદ્મોત્પલે ચ ધર્મજ્ઞ તથા વૈ પીતયૂથિકામ્ ॥
તથા ચ વન્યકં દદ્યાચ્ચૂતકેતકિજં ચ યત્

રક્તાશોકસ્ય કુસુમમતસીકુસુમં તથા ॥
વૃક્ષાયુર્વેદવિદ્ભિશ્ચ શુક્લં રક્તીકૃતં ચ યત્

તદ્રક્તમપિ દાતવ્યં બિલ્વપત્રં તથૈવ ચ ॥
દૂર્વાગ્રં ચ તથા દેયં પત્રં ભૃઙ્ગિરજસ્ય તુ

પત્રાણિ ચ સુગન્ધીનિ તથા દેયાનિ ચક્રિણઃ ॥
મધ્યોઽન્યવર્ણો યસ્ય સ્યાચ્છુક્લસ્ય કુસુમસ્ય ચ

પુષ્પં શુક્લં તુ તદ્વિદ્યાન્મનોજ્ઞં કેશવપ્રિયમ્ ॥
બન્ધુજીવકપુષ્પાણિ રક્તાન્યપિ ચ દાપયેત્

અનુક્તરક્તકુસુમ દાનાદ્દૌર્ભાગ્યમાપ્નુયાત્ ॥
સુગન્ધિ દત્ત્વા નાપ્નોતિ શુભં વા યદિ વાશુભમ્

મૃગદર્પં વિના કિઞ્ચિદથ ચેજ્જીવસંભવમ્ ॥
દેવદેવસ્ય દાતવ્યં દીપે મજ્જાનમેવ વા

નીલાં રક્તાં દશાં દીપે પ્રયત્નેન વિવર્જયેત્ ॥
અન્યા ચ દીપમાત્રં તુ તથા વર્જં પ્રયત્નતઃ

કૃષ્ણાગરુસ્તથા દેવધૂપં દેવસ્ય યત્નતઃ ॥
અભક્ષં ચાપ્યહૃદ્યં ચ નૈવેદ્યં ન નિવેદયેત્

કેશકીટાવપન્નં ચ નખાંશવિહિતં ચ યત્ ॥
મૂષિકાલાંગલોપેતમવધૂતમવક્ષતમ્

ન ભક્ષ્યમન્નમક્ષીરં માહિષં ક્ષીરમેવ ચ ॥
વરાહમત્સ્યમાંસં ચ માંસં પઞ્ચનખસ્ય ચ ॥
દુરામોદૌ તથા વર્જ્યૌ દેવકર્મણિ પંડિતૈઃ

નિવેશ્ય ચિત્તં પુરુષોત્તમસ્ય ભક્તિં સમાસ્થાય તથા વિશુદ્ધામ્ ॥
કરોતિ શ્રદ્ધાં સતતં યથોક્તાં સ યાતિ લોકં મધુસૂદનસ્ય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને પુષ્પાદિદેયાદેયકથનન્નામૈકનવતિતમોઽધ્યાયઃ

2.92
પુષ્કર ઉવાચ ॥
તતોઽગ્નિશરણં ગત્વા સ્માર્તેઽગ્નૌ વિધિપૂર્વકમ્ ॥
વૈશ્વદેવં તુ કર્તવ્યં હુતોત્સૃષ્ટં તુ લૌકિકે

યત્ર ક્વચન વા રામ દીપ્યમાનેઽથ ચોદકે ॥
પરિસમૂહ્ય પર્યુક્ષ્ય પરિસ્તીર્ય પરિસ્તરેત્

સર્વાન્નમગ્નાવુદ્ધૃત્ય જુહુયાત્પ્રયતસ્તતઃ ॥
વાસુદેવાય દેવાય પ્રભવે નાપ્યયેન ચ

અગ્નયે ચૈવ સોમાય મિત્રાય વરુણાય ચ ॥
ઇન્દ્રાય ચ મહાભાગ ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં તથૈવ ચ

વિશ્વેભ્યશ્ચૈવ દેવેભ્યઃ પ્રજાનાં પતયે તથા ॥
અનુમત્યૈ તથા રામ ધન્વંતરિણ એવ ચ

વાસ્તોષ્પત્યૈ તથા દેવ્યૈ તતઃ સ્વિષ્ટિકૃતેઽગ્નયે ॥
ચતુર્થ્યન્તેન નત્વા ચ હુત્વૈતેભ્યો બલિં હરેત્

તક્ષોપતક્ષાવભિતઃ પૂર્વેણાગ્નિમતઃ પરમ્ ॥
અમ્બાનામાસિ ધર્મજ્ઞ દુર્ગા નામાનિ ચાપ્યથ

નિવન્તી ચ પનીકા ચ પ્રભવન્તી તથૈવ ચ ॥
મેધવન્તી ચ નામાસિ સર્વેષામેવ ભાર્ગવ॥૮।
આગ્નેયાદ્યાક્રમેણાથ તતઃ સૂક્તિષુ નિક્ષિપેત્ ॥
નિર્દિત્યૈ વસુભાગ્યૈ ચ સુમઙ્ગલ્યૈ ચ ભાર્ગવ

ભદ્રંકર્યૈ તતો દત્ત્વા સ્થૂણાયૈ ચ તથા શ્રિયૈ ॥
હિરણ્યકેશ્યૈ ચ તથા વનસ્પતય એવ ચ

ધર્માધર્માભ્યાં ચ દ્વારે ગૃહમધ્યે ધ્રુવાય ચ ॥
મૃત્યવે ચ બહિર્દદ્યાદ્વરુણાયોદકાશયે

ભૂતેભ્યશ્ચ બહિર્દદ્યાચ્છરણે ધનદાય ચ ॥
ઇન્દ્રાયેન્દ્રપુરુષેભ્યો દદ્યાત્પૂર્વેણ માનવઃ

યમાય તત્પુરુષેભ્યો દદ્યાદ્દક્ષિણતસ્તતઃ ॥
વરુણાય તત્પુરુષેભ્યો દદ્યાત્પશ્ચિમતસ્તતઃ

સોમાય સોમપુરુષેભ્ય ઉદગ્દદ્યાદનન્તરમ્ ॥
બ્રહ્મણે બ્રહ્મપુરુષેભ્યો મધ્યે દદ્યાત્તથૈવ ચ

આકાશે ચ તથૈવોર્ધ્વં સ્થણ્ડિલે ચ તથા ક્ષિતૌ ॥
દિવાચરેભ્યશ્ચ દિવા રાત્રૌ રાત્રિચરાય ચ

બલિં બહિસ્તથા દદ્યાત્સાયં પ્રાતસ્તુ પ્રત્યહમ્ ॥
પિણ્ડનિર્વાપણં કાર્યં સાયં પ્રાતર્ન કારયેત્

પિત્રે તુ પ્રથમં પિણ્ડં તત્પિત્રે તદનન્તરમ્ ॥
તતો દદ્યાચ્ચ તત્પિત્રે માત્રે ચ તદનન્તરમ્

પિતૃમાત્રે તતો દદ્યાચ્છ્વશ્ર્વૈ તદનન્તરમ્ ॥
દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ સલિલેષુ વિશેષતઃ

યત્કિઞ્ચિત્પશ્યતે ગેહે ભક્ષ્યં વા ભોજ્યમેવ વા ॥
નિવેદયેચ્ચ તત્સર્વં શુભં પાનં વિશેષતઃ

પુષ્પૈર્ધૂપેન દીપેન પૂજયેત્સતતં પિતૄન્ ॥
નામગોત્રે સદા વાચ્યે પિણ્ડનિર્વાપણે તથા

પિણ્ડં દદ્યાચ્ચ કાકાનાં તત્ર મન્ત્રમિમં પઠેત્ ॥
ઐન્દ્રા વરુણવાયવ્યા યામ્યા વૈ નૈરૃતાસ્તથા

તે કાકાઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તુ ઇમં પિણ્ડં મયોદ્ધૃતમ્ ॥
તતઃ પિણ્ડં શુનાં દદ્યાન્મન્ત્રં તત્ર નિબોધ મે

વૈવસ્વતકુલે જાતૌ દ્વૌ શ્યામશબલૌ શુનૌ ॥
તાભ્યાં પિણ્ડં પ્રદાસ્યામિ પથિ રક્ષન્તુ માં સદા

તતો ગ્રાસં ગવાં દદ્યાદત્ર મન્ત્રં નિબોધ મે ॥
સૌરભેય્યઃ સર્વહિતાઃ પવિત્રાઃ પાપનાશિનીઃ

પ્રતિગૃહ્ણન્તુ મે ગ્રાસં ગાવસ્ત્રૈલોક્યમાતરઃ ॥
તતઃ સ્વસ્તયયનં કાર્યં ભિક્ષા દેયા ચ ભિક્ષવે

દત્ત્વા તુ સંસ્કૃતાં ભિક્ષાં ગોદાનફલમાપ્નુયાત્ ॥
બાલઃ સુવાસિની વૃદ્ધા ગર્ભિણ્યાતુરકન્યકાઃ

ભૃત્યાઁશ્ચ ભોજયેદ્રામ પૂજયિત્વા તથાતિથીન્ ॥
નૈકગ્રામીણમતિથિં વિદ્યાન્નાબ્રાહ્મણં તથા

અતિથિં ભોજયેત્પૂર્વં તતો ભૃત્યાંશ્ચ પૂજયેત્ ॥
રાજન્યમથવા વૈશ્યં શૂદ્રં વા દ્વિજસત્તમ

વૈશ્વદેવે ચ સંપ્રાપ્તં ભૃત્યૈઃ સહ ચ ભોજયેત્॥
વયોભ્યશ્ચ તથા દદ્યાચ્ચણ્ડાલેભ્યસ્તથા ભુવિ

સાધારણં તત્સર્વેષાં શેષકં ગૃહિણાં ગૃહે ॥
વૈશ્વદેવે ચ સંપ્રાપ્તે ન કથંચિદવમાનયેત્

આદાય સુકૃતં યાતિ ભગ્નાશશ્ચાતિથિર્ગતઃ ॥
અધ્વના યસ્તુ ભગ્નાય બ્રાહ્મણાય તથા દિવિ

સત્કૃત્ય ભોજનં દદ્યાત્તેન સ્વર્ગે મહીયતે ॥
દેવા બ્રાહ્મણરૂપેણ ચરન્તિ પૃથિવીમિમામ્

તસ્માત્સંપ્રાપ્તમતિથિં પ્રયત્નેન તુ પૂજયેત્ ॥
અતિથિં પૂજયેચ્ચાગ્રે દશગોદફલં લભેત્

પાદશૌચં તતો દત્ત્વા પ્રાપ્તાયાંતિથયે ગૃહે ॥
ગોદાનફલમાપ્નોતિ દત્ત્વા ચૈવ તથાસનમ્

પ્રતિશ્રયપ્રદાનેન નાકપૃષ્ઠે મહીયતે ॥
તાલવૃન્તાનિલં કૃત્વા તથા પ્રાપ્તાય માનવઃ

ગોદાનફલમાપ્નોતિ વાયુલોકં સ ગચ્છતિ ॥
તાલવ્યજનહસ્તસ્તુ કૃત્વા તદભિચારણમ્

અતિથિર્ભોજને પ્રાપ્તે ગોદાનફલમાપ્નુયાત્ ॥
શીતાહતાતિથિં પ્રાપ્ય કાષ્ઠાન્પ્રજ્વાલયેન્નરઃ

પ્રતાપયેન્મહાભાગ દશધેનુફલં લભેત્ ॥
કાયાગ્નિદીપ્તિમાપ્નોતિ પ્રાકાશ્યં પરમં તથા

તૃષ્ણાર્તાયોદકં દત્ત્વા પાને ગોદાનમાપ્નુયાત્ ॥
શ્રાન્તસંવાહનં કૃત્વા ધેનુદાનફલં લભેત્

રોગિણઃ પરિચર્યાં ચ કૃત્વા દશગુણં લભેત્ ॥
પાદાભ્યંગં નરઃ કૃત્વા પ્રાપ્તાયાતિથયે ગૃહે

ગોદાનફલમાપ્નોતિ નાગલોકં ચ ગચ્છતિ॥
પ્રતિશ્રયં તથા દીનં દત્ત્વા ચાતિથયે નરઃ

ધેનુદાનફલં પ્રાપ્ય સૂર્યલોકે મહીયતે ॥
ચક્ષુષ્માંશ્ચ પ્રકાશાંશ્ચ વિરોધશ્ચૈવ જાયતે

શયનીયપ્રદાનેન વસુદાનફલં લભેત્ ॥
દન્તકાષ્ઠપ્રદાનેન સૌભાગ્યં મહદાપ્નુયાત્

શૌચોદકપ્રદાનેન ગોદાનફલમાપ્નુયાત્ ॥
મૃત્પ્રદાનેન ધર્મજ્ઞ વિરોધો નાભિજા યતે

દત્ત્વાનુલેપનં માલાં પરાં લક્ષ્મીમુપાસતે ॥
તથૌષધિપ્રદાનેન વિરોગસ્ત્વભિજાયતે

સ્નાનાભ્યઙ્ગપ્રદાનેન રૂપવાનભિજાયતે ॥
તથા સ્નાનીયદાનેન ગન્ધર્વૈઃ સહ મોદતે

સ્નાનોદકપ્રદાનેન વારુણં લોકમાપ્નુયાત્ ॥
ઉપાનહઃ પ્રદાનેન વિમાનમધિરોહતિ

તથા છત્રપ્રદાનેન ગાણપત્યમવાપ્નુયાત્ ॥
વસ્ત્રપ્રદાનાદ્ભવતિ રૂપવાન્સુભગસ્તથા

અશ્વમેધમવાપ્નોતિ તથા ભૂમિપ્રદો નરઃ ॥
યાનદઃ સ્વર્ગમાપ્નોતિ પૌણ્ડરીકપદં તથા

વારિધાનીસ્તથા દત્ત્વા પૂર્ણાઃ શીતેન વારિણા ॥
સર્વા સભક્ષાઃ પ્રાપ્નોતિ ગોલોકં માનુષોત્તમ

ત્રપુષૈર્વારુકાયુક્તૈઃ શર્કરાઘૃતસંયુતૈઃ ॥
સક્તુભિર્લવણોપેતૈઘૃર્તૈર્હરિતસંયુતૈઃ

તર્પયિત્વાતિથિં સમ્યગ્વારિધાન્યૈશ્ચ ગોરસૈઃ ॥
ગોલોકં ચિરમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

તૃપ્તિમાપ્નોતિ ચ તથા યત્રયત્રાભિજાયતે ॥
કિમિચ્છકેન સંયોજ્ય ચાશ્વમેધફલં લભેત્

તાંબૂલસ્ય પ્રદાનેન ગન્ધર્વૈઃ સહ મોદતે ॥
ઉપ્તિમાસાવૃતં કૃત્વા સ્વર્ગલોકે મહીયતે

ઇતિહાસાનથાશ્રાવ્ય ગોદાનફલમાપ્નુયાત ॥
ગોપ્રદાનેન વિત્તેન તોષયિત્વા તથાતિથિમ્

મહત્ફલમવાપ્નોતિ ગન્ધર્વૈઃ સહ મોદતે ॥
અનુવ્રજ્યાતિથિં રામ ગોદાનફલમાપ્નુયાત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૂજયેદતિથિં સદા ॥
રાજન્યા વિપ્રદૈવત્યા નાર્યશ્ચ પતિદેવતાઃ ॥
ગૃહસ્થોઽતિથિદૈવત્યસ્તસ્માત્તં પૂજયેત્સદા

સતતમિહ નરો યઃ પૂજનં ચાતિથીનાં તૃણજલમૃદુવાક્યૈઃ સારશક્ત્યા વિદધ્યાત્ ॥
સુરસદસિ સ પૂજ્યો દેવતાનાં તથા સ્યાદ્ભવતિ ચ નરલોકે જાયમાનઃ સમૃદ્ધઃ ॥

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરવાક્યે વૈશ્વદેવકથનન્નામ દ્વિનવતિતમોઽધ્યાયઃ

2.93
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
ચન્દ્રસ્ય યદિ વા ભાનોર્યસ્મિન્નહનિ ભાર્ગવ ॥
ગ્રહણં તુ ભવેત્તત્ર ન પૂર્વં ભોજનક્રિયા

નાચરેત્સગ્રહે તસ્મિંસ્તથૈવાસ્તમુપાગતે ॥
યાવત્સ્યાદુદયં તસ્ય નાશ્નીયાત્તાવદેવ તુ

ગોબ્રાહ્મણશ્ચોપરાગે ન ચાશ્નીયાત્પ્રયત્નતઃ ॥
ન રાજ્ઞો વિપ્લવેઽશ્નીયાત્સુરાર્ચાવિપ્લવે તથા ॥

ન હુત્વા ન ચ દત્ત્વા ચ નાશૌચે ન ચ ગર્હિતમ્ ॥
નાપથ્યં ન ચ બાલાનાં તથા ભાર્ગવ પશ્યતામ્

પ્રાર્થિતં બાલકાનાં ચ દાતવ્યં સ્યાત્પ્રયત્નતઃ ॥
બાલાનાં પ્રાર્થિતં દત્ત્વા નાકલોકે મહીયતે

બાલકા લાલનીયાશ્ચ ધર્મકામૈઃ સદા નરૈઃ ॥
તેષાં ભોજ્યપ્રદાનેન ગોદાનફલમાપ્નુયાત્

તેષાં ક્રીડનકં દત્ત્વા મોદતે નન્દને ચિરમ્ ॥
આહ્લાદં યાન્તિ સતતં યસ્મિન્દૃષ્ટ્વા તુ બાલકાઃ

સૌભાગ્યં મહદાપ્નોતિ યત્રયત્રાભિજાયતે ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન બાલાનગ્રે તુ ભોજયેત્

અભુક્તવત્સુ બાલેષુ ન ચાશ્નીયાત્કથઞ્ચન ॥
યો ન દદ્યાન્ન ચાશ્ની યાત્કદાચિદપિ તન્મયમ્

ય એકો મિષ્ટમશ્નાતિ ન તતોઽન્યોઽસ્તિ પાતકી ॥
નૈકવાસાસ્તથાશ્નીયાદ્ભિન્નભાણ્ડે ન માનવઃ

ભિન્નાસનોપવિષ્ટશ્ચ શયનીયગતસ્તથા ॥
અનાર્દ્રપાણિપાદાન્તસ્તથા ચૈવાર્દ્રમસ્તકઃ

નોત્સઙ્ગે ભક્ષયેદ્ભક્ષ્યાન્ન પાણૌ લવણં તથા ॥
સકૃદ્દાનં પૃથક્પાનં માંસેન પયસા નિશિ

દન્તચ્છેદનમુષ્ણં ચ સપ્તકન્તુ સુવર્જયેત્ ॥
દધિ રાત્રૌ ન ચાશ્નીયાજ્જલન્નાઞ્જલિના પિબેત્ ॥

સર્વં તૈલસમૃદ્ધં ચ નાદ્યાદસ્તમિતે રવૌ ॥
વર્જનીયા દિવા ધાનાઃ કોવિદારઃ સદૈવ તુ

દિવા ધાનાઃ સ્વરં હન્તિ રાત્રૌ ચ દધિ સક્તુષુ ॥
અલક્ષ્મીઃ કોવિદારેષુ નિત્યમેવ કૃતાલયા

નિઃશેષકૃત્તથા રામ ન સ્યાદન્યત્ર માક્ષિકાત્ ॥
ક્ષીરસ્ય રામ સક્તૂનાં પાથસસ્યોદકસ્ય ચ

શેષં તુ કાર્યમન્યસ્ય ન તુ નિઃશેષકૃદ્ભવેત્ ॥
શૂદ્રાય દદ્યાન્નોચ્છિષ્ટં નોચ્છિષ્ટશ્ચ ઘૃતં સ્પૃશેત્

મૂર્ધાનં ન સ્પૃશેદ્રામ ન સ્પૃશેચ્ચ હુતાશનમ્ ॥
નાનુકુત્સા ચ કર્તવ્યા સુમનાસ્તન્મનાસ્તથા

ભુઞ્જીત પ્રયતો ભૂત્વા દિશશ્ચાનવલોકયન્ ॥
વામહસ્તેન પાનીયં પીતોચ્છિષ્ટં તથૈવ ચ

ન પિબેન્ન તથાશ્નીયાત્કૃત્વા પર્યસ્તિકં નરઃ ॥
પાદપ્રસારણં કૃત્વા ન ચ વેષ્ટિતમસ્તકઃ

આચમ્ય તુ તતઃ કાર્યં દન્તકાષ્ઠસ્ય ભક્ષણમ્ ॥
ભૂયોઽપ્યાચમ્ય કર્તવ્યં તતસ્તામ્બૂલધારણમ્

શ્રવણં ચેતિહાસસ્ય તતઃ કુર્યાત્સમાહિતઃ ॥
શાસ્ત્રાન્વેષા ચ કર્તવ્યા તતઃ સમ્યગ્ભૃગૂત્તમ

શાસ્ત્રાન્વવેક્ષણં કૃત્વા કૃત્વા ચંક્રમણં તતઃ ॥
ઉપાસ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં તિષ્ઠેત્પ્રયતમાનસઃ

।
પૂર્વાં સન્ધ્યાં જપંસ્તિષ્ઠેદુપવિષ્ટશ્ચ પશ્ચિમામ્ ॥
અર્ક્કસ્યોદયનાત્તાવદ્યાવદ્ભાસ્કરદર્શનમ્

પૂર્વાં સન્ધ્યાં જપેત્સ્નાતઃ પશ્ચિમાં સતિ ભાસ્કરે ॥
ઉપવિષ્ટો જપેત્તાવદ્યાવત્તારકદર્શનમ્

સમ્પૂજનં દેવવરસ્ય કૃત્વા તતશ્ચ કુર્યાત્ખલુ વૈશ્વદેવમ્ ॥
ભુક્ત્વા તતોઽન્નં લઘુ યચ્ચ હૃદ્યં તતઃ સ્વપેદ્ભાર્ગવવંશમુખ્ય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ભોજનવિધિર્નામ ત્રિનવતિતમોધ્યાયઃ

2.94
પુષ્કર ઉવાચ॥
શૂન્યાલયે શ્મશાને વાનેકવૃક્ષે ચતુષ્પથે ॥
મહાદેવગૃહે વાપિ માતૃવેશ્મનિ વા સ્વપેત્

ન યક્ષનાગાયતને સ્કન્દસ્યાયતને તથા॥
કૂલચ્છાયાસુ ચ તથા શર્કરાલોષ્ટપાંસુષુ

પ્રસ્વપેચ્ચ તથા દર્ભે વિના દીક્ષાં વ્રતં ન ચ ॥
ધાન્યગોદેવવિપ્રાણાં ગુરૂણાં ચ તથોપરિ

।
ન ચાપિ ભિન્નવિષયે નાશુચૌ નાશુચિસ્તથા ॥
નાર્દ્રપાદશ્ચ નગ્નશ્ચ નોત્તરાપરમસ્તકઃ

નાકાશે સર્વતઃ શૂન્યે ન ચ ચૈત્યદ્રુમે તથા॥
ન ગચ્છેદ્ગુર્વિણીં નારીં ન ગચ્છેત્સિતમૂર્ધજામ્

રજસ્વલાં રોગવતીં નાયોનૌ ન બુભુક્ષિતઃ ॥
નાભ્યક્તો ન તથાભ્યક્તાં ન ચ પર્વણિ ભાર્ગવ ॥
શુક્રમોક્ષમથાકાશે તિર્યગ્યોનૌ ચ વર્જયેત્

એવં સદા યઃ કુરુતે નૃવીર સમ્યગ્યથોક્તં સુમનાસ્તરસ્વી ॥
તસ્યાશુ પાપં વિલયં પ્રયાતિ શ્રિયં ચ મુખ્યાં લભતે સુખં ચ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને આચારકથનન્નામ ચતુર્નવતિતમોઽધ્યાયઃ

2.95
પુષ્કર ઉવાચ॥
વૈવાહિકેઽગ્નૌ કુર્વીત કર્મ સ્માર્તં સદા ગૃહી ॥
દાયકાલાહૃતે વાપિ પિતુર્મરણકાલિકે

માતુર્વા ભૃગુજશ્રેષ્ઠ શ્રૌતં વૈતાનિકાગ્નિષુ ॥
દેવતાનાં પિતૄણાં ચ ઋષીણાં ચ તથા નરઃ

ઋણવાઞ્જાયતે યસ્માત્તન્મોક્ષે પ્રયતેત્સદા ॥
દેવાનામનૃણો જન્તુર્યજ્ઞૈર્ભવતિ માનદ

સ્વલ્પવિત્તશ્ચ પૂજાભિરુપવાસૈર્વ્રતૈસ્તથા ॥
શ્રાદ્ધેન પૂજયા ચૈવ પિતૄણામનૃણો ભવેત્

ઋષીણાં બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન તપસા તથા ॥
હુતં ચૈવાહુતં ચૈવ નિર્વાપ્યં પ્રહુતં તથા

પ્રાશિતં ચ મહાભાગ પઞ્ચયજ્ઞાન્ન હાપયેત્ ॥
હુતમગ્નૌ વિજાનીયાદહુતં બલિકર્મ યત્

પિણ્ડનિર્વાપણં રામ નિર્વાપ્યં પરિકીર્તિતમ્ ॥
પ્રહુતં ચ યથાયજ્ઞં પિતૃયજ્ઞં તથૈવ ચ

પ્રાશનં ચ તથા પ્રોક્તં યદ્ભુક્તં તદનન્તરમ્ ॥
પઞ્ચયજ્ઞાન્સદા કુર્યાદ્ ગૃહી પાપાપનુત્તયે

દેવયજ્ઞં ભૂતયજ્ઞં પિતૃયજ્ઞં તથૈવ ચ ॥
માનુષ્યમૃષિયજ્ઞં ચ કુર્યાન્નિત્યમતન્દ્રિતઃ

દેવયજ્ઞં હુતં વિદ્યાદ્ભૂતયજ્ઞં બલિક્રિયા ॥
પિતૃયજ્ઞં તથા પિણ્ડૈરૃષિયજ્ઞં ચ ભાર્ગવ

સ્વાધ્યાયસેવા વિજ્ઞેયા તથૈ વાતિથિપૂજનમ્ ॥
મનુષ્યયજ્ઞો વિજ્ઞેયઃ પઞ્ચયજ્ઞાન્ન હાપયેત્

વિષ્ણું યજેત્તથા દેવં હવિર્યજ્ઞૈશ્ચ સપ્તભિઃ ॥
અગ્ન્યાધાનં મહાભાગ તથાગ્નિહવનક્રિયા

દર્શં ચ પૌર્ણમાસં ચ ચાતુર્માસ્યં તથૈવ ચ ॥
દ્વિરાગ્રહાયણેષ્ટિશ્ચ પાકે ચ યવધાન્યયોઃ

વિરૂઢા પશુબન્ધશ્ચ તથા સૌત્રામણિર્દ્વિજઃ ॥
સપ્તભિઃ સોમસંસ્થાભિર્યજેદ્દેવં સનાતનમ્

અગ્નિષ્ટોમં મહાભાગ ચાત્યગ્નિષ્ટોમમેવ ચ ॥
ઉક્થં ચ પાવનીં ચૈવ પ્રતિરાત્રં તથૈવ ચ

વાજપેયઞ્ચ ધર્મજ્ઞ આપ્તોર્યામં તથૈવ ચ ॥
અન્યૈશ્ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈઃ પૌણ્ડરીકાદિભિસ્તથા

ગોસવેનાશ્વમેધેન રાજસૂયેન વા પુનઃ ॥
તથા પુરુષમેધેન સર્વમેધેન ભાર્ગવ

અન્યૈશ્ચ વિવિધૈર્યજ્ઞૈર્નામકલ્પોચિતૈસ્તથા ॥
યજનં દેવદેવસ્ય વાસુદેવસ્ય કારયેત્

યજ્ઞો વિષ્ણુર્મહાતેજા યજમાનઃ સ એવ હિ ॥
ત એવ યજ્ઞપાત્રાણિ યજ્ઞદ્રવ્યાણિ યાનિ ચ

તં યજેત્સતતં રામ સર્વદેવમયં હરિમ્ ॥
સત્યેન વૈ યજેદ્દેવં પ્રત્યબ્દં મુનિપુઙ્ગવ

પશુપ્રત્યયનં કુર્યાચ્ચાતુર્માસિકમેવ ચ ॥
ઇષ્ટિં વૈશ્વાનરીં કુર્યાત્તથા સ્વલ્પધનો નરઃ

અત્યેવાલ્પે ધને સોમં પિબેદ્ભાર્ગવસત્તમ ॥
આયુઃ પુત્રાન્યશો મેધાં ધનમન્ત્રગણં તથા ॥ ।૨૨ ॥
હન્ત્યલ્પદક્ષિણો યજ્ઞસ્તસ્માન્નાલ્પધનો યજેત્ ॥
યસ્ય ત્રૈવાર્ષિકં ભક્તં પર્યાપ્તં ભૃત્યતૃપ્તયે

અધિકં વાપિ વિદ્યેત સ સોમં પાતુમર્હતિ ॥
પ્રાજાપત્યમદત્ત્વા ચ અગ્ન્યાધેયસ્ય દક્ષિણા

અનાહિતાગ્નિર્ભવતિ બ્રાહ્મણો વિભવે સતિ॥
સર્વદેવમયો વિષ્ણુઃ પ્રત્યહં તસ્ય પૂજનમ્

પ્રતિમાયામપિ તથા કર્તવ્યં ભૃગુસત્તમ ॥
વિષ્ણુમેવાભિજાનન્તિ સર્વયજ્ઞેષુ વૈ દ્વિજાઃ

પાયસૈઃ સુમનોભિશ્ચ તસ્યાપિ યજનં સ્મૃતમ્ ॥
તત્તદ્દેવનિકાયેષુ તથૈવ સ્વયમેવ વા

પૂજા કાર્યા બહિર્વેદૌ શ્રદ્ધયા ભૃગુનન્દન ॥
નત્વલ્પદક્ષિણૈર્યજ્ઞૈર્યજેતેહ કદાચન

વિષ્ણું દેવનિકાયસ્થં યથાશ્રદ્ધમરિન્દમ ॥
તપસા પૂજયેન્નિત્યં તસ્માદલ્પધનો નરઃ

સંપૂજ્ય દેવં પરમાન્નગન્ધૈર્ધૂપૈઃ સુગન્ધૈશ્ચ ફલૈશ્ચ મુખ્યૈઃ ॥
તસ્માદવાપ્નોતિ સ સર્વયજ્ઞાંસ્તસ્માત્પ્રપૂજ્યઃ સતતં મહાત્મા

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ગૃહસ્થધર્મ વર્ણનન્નામ પઞ્ચનવતિતમોઽધ્યાયઃ