વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.86.90

2.86
પુષ્કર ઉવાચ ॥
ઉપનીય ગુરુઃ શિષ્યં શિક્ષયેચ્છૌચમાદિતઃ ॥
આચારમગ્નિકાર્યં ચ સન્ધ્યોપાસનમેવ ચ

પ્રયતઃ કલ્યમુત્થાય સ્નાતો હુતહુતાશનઃ ॥
ભક્ત્યા ગુરોસ્તુ કુર્વીત અભિગમ્યાભિવાદનમ્

ગુરોસ્તુ વામં ચરણં વામહસ્તેન સંસ્પૃશેત્ ॥
દક્ષિણં દક્ષિણેનૈવ સ્વનામ પરિકીર્તયન્

અનુજ્ઞાતસ્તુ ગુરુણા તતોઽધ્યયનમાચરેત્ ॥
કૃત્વા બ્રહ્માઞ્જલિં પશ્યન્ગુરોર્વદનમાનતઃ

બ્રહ્માવસાને પ્રારમ્ભે પ્રણવં ચૈવ કીર્તયેત્ ॥
અનધ્યાયેષ્વધ્યયનં વર્જયેત્તુ પ્રયત્નતઃ

ભૈક્ષ્યચર્યાં તતઃ કુર્યાદ્બ્રાહ્મણેષુ યથાવિધિ ॥
ગુરોઃ કુલે ન ભિક્ષેત ભુઞ્જીત તદનુજ્ઞયા

આયુષ્યં પ્રાઙ્મુખો ભુઙ્ક્તે યશસ્યં દક્ષિણામુખઃ ॥
શ્રિયઃ પ્રત્યઙ્મુખો ભુઙ્ક્તે ઋતં ભુઙ્ક્તે હ્યુદઙ્મુખઃ

હિતં પ્રિયં ગુરોઃ કુર્યાદ્ભક્ત્યાહંકારવર્જિતઃ ॥
અન્વાસ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં પૂજયિત્વા હુતાશનમ્

અભિવાદ્ય ગુરું પશ્ચાદ્ગુરોર્વચનકૃદ્ભવેત્ ॥
મધુમાંસાઞ્જનં શ્રાદ્ધં ગીતં નૃત્યં ચ વર્જયેત્

હિંસાં પરાપવાદં ચ અશ્લીલં ચ વિશેષતઃ ॥
મેખલામજિનં દણ્ડં ધારયેત્પ્રયતઃ સદા

વિનષ્ટાનપ્સુ નિક્ષિપ્ય તથાન્યાન્ધારયેત્પુનઃ ॥
આદિષ્ટી નોદકં કુર્યાદાવ્રતસ્ય સમાપનાત્

સમાપ્તે તુ વ્રતં કુર્યાત્ત્રિરાત્રેણૈવ શુદ્ધ્યતિ ॥
અધઃશાયી ભવેન્નિત્યં બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ

એવં મતં તુ કુર્વીત વેદસ્વીકરણં દ્વિજઃ ॥
ગુરવે દક્ષિણાં દત્ત્વા સ્નાયાચ્ચ તદનન્તરમ્

આશરીરવિમોક્ષાદ્વા વસેદ્ગુરુકુલે સદા ॥
નૈષ્ઠિકો બ્રહ્મચારી ચ વાયુભૂતઃ ખમૂર્તિમાન્

તત્પદં સમવાપ્નોતિ યત્ર ગત્વા ન શોચતિ ॥
સ્નાને ચૈવ સગોદાને કાલઃ પૂર્વો વિધીયતે ॥
પૂજનં વાસુદેવસ્ય સર્વત્ર ચ વિધીયતે

સંપૂજ્ય દેવં ગુરવે ચ દત્ત્વા ધનં યથાવત્પરિપૂર્ણવિદ્યઃ ॥
ગૃહાશ્રમી સ્યાદ્વિધિવન્નૃસિંહ યત્રાસ્ય લોકદ્વિતયં પ્રદિષ્ટમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને બ્રહ્મચર્યવર્ણનો નામ ષડશીતિતમોઽધ્યાયઃ

2.87
પુષ્કર ઉવાચ ॥
વિપ્રશ્ચતસ્રો વિન્દેત ભાર્યાસ્તિસ્રસ્તુ ભૂમિપઃ ॥
દ્વે ચ વૈશ્યસ્તથા કામં ભાર્યૈકામપિ ચાન્ત્યજઃ

બ્રાહ્મણી ક્ષત્રિયા વૈશ્યા શૂદ્રી વિપ્રસ્ય કીર્તિતાઃ ॥
ક્રમેણ કામસક્તસ્ય વિવાહાઃ પરિકીર્તિતાઃ

વિવાહમુત્ક્રમાત્કૃત્વા નરકં પ્રતિપદ્યતે ॥
ધર્મકાર્યાણિ સર્વાણિ ન કાર્યાણ્યસવર્ણયા

અસવર્ણા તુ યા નારી રત્યર્થે સા પ્રકીર્તિતા ॥
આધાનં તસ્ય ધર્માર્થં ન પ્રશંસન્તિ સાધવઃ

પાણિર્ગ્રાહ્યઃ સવર્ણાસુ ગૃહ્ણીયાત્ક્ષત્રિયા શરમ્ ॥
વૈશ્યા પ્રતોદમાદદ્યાદ્દશાં ચૈવાન્ત્યજા તથા

ઉત્કૃષ્ટવેદનેઽપ્યેતદ્વિધાનં પરિકીર્તિતમ્ ॥
સકૃત્કન્યા પ્રદાતવ્યા હરંસ્તાં ચૌરદણ્ડભાક્

ન કન્યાવિકયં કાર્યં કદાચિદપિ કેનચિત્ ॥
કેશવિક્રયિણો યાન્તિ નરકાનેક વિંશતીન્

અપત્યવિક્રયાત્તસ્ય નિષ્કૃતિર્ન વિધીયતે ॥
કન્યાપ્રજીવનાત્કિંચિન્નોપજીવતિ યઃ પુમાન્

ન તચ્છુલ્કં સમુદ્દિષ્ટમાનૃશંસ્યં હિ તત્કૃતમ્ ॥
કન્યાદાનં શચીયાગો વિવાહોઽથ ચતુર્થિકા

વિવાહમેતત્કથિતં રામ કર્મચતુષ્ટયમ્ ॥
દત્તામપિ હરેત્કન્યાં વરશ્ચેદ્દોષભાગ્ભવેત્

નષ્ટે મૃતે પ્રવ્રજિતે ક્લીબેઽથ પતિતેઽપતૌ ॥
પઞ્ચસ્વાપત્સુ નારીણાં પતિરન્યો વિધીયતે

।
મૃતે તુ દેવરે દેયા તદભાવે યદૃચ્છયા ॥
પૂર્વાત્રિતયમાગ્નેયં વાયવ્યં ચોત્તરાત્રયમ્

રોહિણી ચેતિ વરુણં ભગણઃ શસ્યતે સદા ॥
નૈકગોત્રાં ચ વરયેન્નૈકાર્ષીયાં ચ ભાર્ગવ

પિતૃતઃ સપ્તમાદૂર્ધ્વં માતૃતઃ પઞ્ચમાત્તથા ॥
વરયેલ્લક્ષણોપેતાં સદા લોકદ્વયેચ્છયા

બ્રાહ્મો દૈવસ્તથૈવાર્ષઃ પ્રાજાપત્યસ્તથાસુરઃ ॥
ગાન્ધર્વો રાક્ષસશ્ચૈવ પૈશાચશ્ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ

આહુઃ પ્રદાનં બ્રાહ્મેણ કુલશીલયુતાય તુ ॥
તજ્જઃ પુનાત્યુભયતઃ પુરુષાનેકવિંશતીન્

દૈવશ્ચ ઋત્વિજે દાનં સ તુ યજ્ઞઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
તજ્જઃ પુનાતિ ધર્મજ્ઞ સ્વકુલે પુરુષત્રયાન્

શુલ્કેન ચાસુરં વિદ્યાત્સ તુ ધર્માદૃતે મતઃ ॥
પરસ્પરેચ્છયા રામ કન્યકાવરયોસ્તથા

ગાન્ધર્વો નામ નિર્દિષ્ટઃ સ તુ મન્મથલક્ષણઃ ॥
રાક્ષસો યુદ્ધહરણાત્પૈશાચઃ કન્યકાછલાત્

પ્રાજાપત્યસ્તથા બ્રાહ્મઃ સમવર્ણેષુ પૂજ્યતે ॥
દૈવસ્તુ બ્રાહ્મણસ્યૈવ નૈવ ચાન્યસ્ય કસ્યચિત્

ગાન્ધર્વરાક્ષસૌ શ્રેષ્ઠૌ ક્ષત્ત્રિયસ્યૈવ ભાર્ગવ ॥
પૂર્વં વિવાહાત્કર્તવ્યઃ શચીયાગો ભૃગૂત્તમ

વૈવાહિકેન્દૌ કુર્વીત કુમ્ભકારમૃદા શચીમ્ ॥
સર્વલક્ષણસંયુક્તાં કુશલેન ચ શિલ્પિના

તાં નયેત્સરસસ્તીરં નદીતીરમથાપિ વા ॥
સર્વભૂષણસંપન્ના સર્વાસ્ત્વવિધવાઃ સ્ત્રિયઃ

કૌસુંભરક્તવસનાઃ સર્વાઃ સ્યુઃ શસ્ત્રપાણયઃ ॥
માલ્યાનુલેપનૈર્ભક્ષ્યૈર્દીપૈર્ધૂપૈસ્તથૈવ ચ

કૌસુંભરક્તૈર્વસ્ત્રૈશ્ચ ભૂષણૈશ્ચૈવ શક્તિતઃ ॥
તતઃ શૂર્પેણ તાઃ સાધ્વ્યો દિક્ષુ દત્ત્વા બલિં શુભમ્

સંયમ્ય કેશાન્પ્રયતા ગૃહીત્વા ચ તથા શચીમ્ ॥
વાદ્યગીતેન મહતા દ્વિજવાચનકેન ચ

ગૃહે પ્રવેશયેત્પુંસાં શક્રપત્નીમનિંદિતામ્ ॥
ત્રિસન્ધ્યં તત્ર સા પૂજ્યા ગન્ધમાલ્યાન્નસમ્પદા

વન્દનીયોદ્વાહસમયે તત્ર કાલં નિબોધ મે ॥
પ્રસુપ્તે કેશવે રામ ન તુ કાર્યં કથઞ્ચન

ન પૌષે ન તથા ચૈત્રે ન ચાર્કકુજવાસરે ॥
કૃષ્ણત્રિભાગે નૈવાન્ત્યે નાદ્યે શુક્લસ્ય ભાર્ગવ

તથા રિક્તતિથૌ નૈવ ન વિષ્ટૌ કરણે તથા ॥
ન શુક્રેઽસ્તમનં પ્રાપ્તે તથા ચાસ્તે બૃહસ્પતૌ

શશાંકેઽન્યગ્રહાશ્ચૈવ વિવાહો ન પ્રશસ્યતે ॥
અર્કાર્કિભૌમયુક્તે ભે વ્યતીપાતહતે તથા

દિવ્યાન્તરિક્ષભૌમેન તથોત્પાતેન ઘાતિતે ॥
તથા શિખિશિખાધ્વસ્તે સૈંહિકેયયુતે તથા

વૈવાહિકાન્યતો વક્ષ્યે નક્ષત્રાણિ ભૃગૂત્તમ ॥
સૌમ્યં પિત્ર્યં ચ વાયવ્યં સાવિત્રં રૌહિણં તથા

ઉત્તરાત્રિતયં મૂલં મૈત્રં પૌષ્ણં તથૈવ ચ ॥
મૂહૂર્તાશ્ચ તથૈતેષાં શુભા અભિજિતા સહ

માનુષ્યાખ્યસ્તથા લગ્નો માનુષ્યાખ્યસ્તથાંશકઃ ॥
અમાનુષ્યાખ્યે લગ્નેઽપિ માનુષ્યાખ્યેંશકો હિતઃ

તૃતીયે ચ તથા ષષ્ઠે દશમૈકાદશાષ્ટમે ॥
અર્કાર્કિભૌમતનયાઃ પ્રશસ્તા ન કુજોષ્ટમઃ

સપ્તાન્ત્યાષ્ટમવર્જ્યેષુ શેષાઃ શસ્તા ગ્રહોત્તમાઃ ॥
તેષામપિ તથા સૂર્યશ્ચન્દ્રઃ ષષ્ઠો ન શસ્યતે ॥ ૩૭
સંકલ્પવિધિના કાર્યો વિવાહસ્તદનન્તરમ્ ॥
વૈવાહિકેઽહ્નિ કર્તવ્યાસ્તથૈવ ચ ચતુર્થિકે ॥

ન દાતવ્યા ગ્રહાસ્તત્ર ચતુરાદ્યાસ્તથૈકગાઃ ॥
અતઃ પરં ગૃહે ગચ્છેદૃતુકાલે સદા સ્ત્રિયમ્

પર્વવર્જ્યં સદા ગચ્છેત્સ્ત્રીણાં વા સંસ્મરન્વરમ્ ॥
સર્વકાલં રતિર્દત્તા તાસાં સત્યં ભૃગૂત્તમ

પરસ્પરાતિક્રમણં દંપત્યોઃ પરિવર્જયેત્ ॥
નિષ્કારણં તથા રામ ન કાર્યમધિવેદનમ્

અપ્રજા રોગિણી મૂઢા તથા ચ કલહપ્રિયા ॥
કન્યાપ્રજા તથા યા ચ યા ચૈવાપ્રિયવાદિની

એતાઃ ખલ્વધિવેત્તવ્યા ગૃહકાર્યપરાઙ્મુખીઃ ॥
અધિવિન્ના વિશેષેણ પાલનીયા સુતં ભવેત્

ધર્મકાર્યેષુ સર્વેષુ તથા જ્યેષ્ઠાં નિયોજયેત્ ॥
ધર્માધર્મૌ સમૌ રામ દમ્પત્યોરુભયાત્મકૌ

પોષ્યા ચ નિત્યં પરિપાલનીયા ભાર્યા ભવેદ્ધર્મપરાયણસ્ય ॥
ધર્માર્થકામાન્સતતં દ્વિજેન્દ્ર તાન્રક્ષયેત્સમ્યગથાનયા સ્વાન્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ધર્મવર્ણનન્નામ સપ્તાશીતિતમોધ્યામ્ ॥ ૮૭
2.88
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
નિદ્રાં જહ્યાદ્ ગૃહી રામ નિત્યમેવારુણોદયે ॥
વેગોત્સર્ગં તતઃ કૃત્વા દન્તધાવનપૂર્વકમ્

સ્નાનં સમાચરેત્પ્રાતઃ સર્વકલ્મષનાશનમ્ ॥
વેગોત્સર્ગં ન કુર્વીત ફાલકૃષ્ટે તથા શુચૌ

ગોષ્ઠે ન ચાગ્નૌ ન તટે દ્રુમચ્છાયાસુ શાદ્વલે ॥
પથિ ભસ્મનિ તોયે ચ નાંગણે ન ચ ગોપથે

નાગ્ન્યર્કાનાગતોયેષુ પ્રતિવાતે તથૈવ ચ ॥
ન વેગિતો ન કાર્યસ્થો વેગોત્સર્ગં સમાચરેત્

ઉદઙ્મુખસ્તુ સન્ધ્યાસુ દિવા વૈ ભૃગુનન્દન ॥
દક્ષિણાભિમુખો રાત્રૌ નાકાશે તુ કથઞ્ચન

કર્ણસ્થબ્રહ્મસૂત્રસ્તુ વસ્ત્રાચ્છાદિતમસ્તકઃ ॥
અભ્યુદ્ધૃતાભિરદ્ભિસ્તુ મૃદ્ભિઃ શૌચં સમાચરેત્

કૃતશૌચઃ શુચૌ દેશે પ્રાઙ્મુખઃ સુસમાહિતઃ ॥
ઉદઙ્મુખસ્તુ ધર્મજ્ઞ તથાન્તર્જાનુરેવ ચ

ઉપસ્પૃશેચ્ચ ધર્મજ્ઞ શુદ્ધપાદકરઃ સદા ॥
એકહસ્તાર્પિતેનાઽથ ફેણબુદ્બુદિના તથા

અગ્નિપક્વેન તોયેન નનુ નોપસ્પૃશેદ્બુધઃ ॥
અઙ્ગુલ્યગ્રે ભવેદ્દૈવં બ્રાહ્મમઙ્ગુલિમૂલકે

પૈત્ર્યં તર્જનિમૂલે સ્યાત્કનિષ્ઠાયાશ્ચ માનુષમ્ ॥
બ્રાહ્મેણ ત્રિઃ પિબેદાપઃ પ્રમૃજ્યાત્તુ તતો મુખમ્

ખાન્યદ્ભિઃ સંસ્પૃશેત્પશ્ચાન્મૂર્ધાનં નાભિમેવ ચ ॥
ઉપસ્પૃશ્ય તતઃ પશ્ચાદ્ભક્ષયેદ્દન્તધાવનમ્

ભુક્ત્વા ચ નિક્ષિપેદ્રામ નિત્યમેવ સમાહિતઃ ॥
ઉદઙ્મુખઃ પ્રાઙ્મુખો વા ન યામ્યાશાપરાઙ્મુખઃ

માંસન્ન ભક્ષયેચ્ચૈવ નોર્ધશુષ્કં ન પિચ્છિલમ્॥
સુશિરં મધુરં ચામ્લં વિત્વચં પત્રસંયુતમ

સમપૂર્વમતિસ્થૂલં કુબ્જકીટવિનાશિતમ્ ॥
શાલ્મલ્યશ્વત્થભવ્યાનાં ધવકિંશુકયોરપિ

કોવિદારશમીપીલુશ્લેષ્માતકબિભીતકાન્ ॥
વર્જયેદ્દન્તકાષ્ઠેષુ ગુગ્ગુલં ક્રમુક તથા

વટાસનાર્કખદિરકરવીરાંશ્ચ ભક્ષયેત્ ॥
જાત્યશ્વબિલ્વબદરં મૂલં ચ કકુભસ્ય ચ

અરિમેદં પ્રિયઙ્ગું ચ કણ્ટકિન્યાશ્ચ ભાર્ગવ ॥
પ્રક્ષાલ્ય ભક્ષયેત્પૂર્વં પ્રક્ષાલ્યૈવ ચ સંત્યજેત્

પતિતેઽભિમુખં શસ્તં શાન્તાશાભિમુખે દિનમ્ ॥
સૌભાગ્યકામો વામેન ભક્ષયેત્પ્રાક્ સુસંયતઃ

મુખભાગેન ધર્મજ્ઞ વાગ્યતશ્ચૈવ ભક્ષયેત્ ॥
મલશૌચં તતઃ કૃત્વા સમ્યક્ સ્નાનમથાચરેત્

ન સ્નાનમાચરેદ્ભુક્ત્વા નાવિજ્ઞાતે જલાશયે ॥
નાતુરો નારુણકરૈરનાક્રાન્તે નભસ્તલે

અપ્રશસ્તં નિશિ સ્નાનં રાહોરન્યત્ર દર્શનાત ॥
પરાંભસિ તથૈવાલ્પે નાસિરસ્કઃ કથઞ્ચન

નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં ક્રિયાઙ્ગં મલકર્ષણમ્ ॥
ક્રિયાસ્નાનં તથા ષષ્ઠં ષોઢા સ્નાનં પ્રકીર્તિતમ્

ખાનિ રાત્રૌ શયાનસ્ય સ્રવન્તિ પુરુષસ્ય ચ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પ્રાતઃસ્નાનં સમાચરેત્

પ્રાતઃસ્નાયી સદા રામ નરકં ન ચ પશ્યતિ ॥
યઃ કરોતિ સદા રામ સ્નાનં તુ સવનદ્વયમ્

સ તુ સ્વર્ગમનુપ્રાપ્ય ત્રિદશૈરપિ પૂજ્યતે ॥
તથા ત્રિષવણસ્નાયી સ્વર્ગલોકે મહીયતે

માનુષ્યં પ્રાપ્ય ભવતિ રૂપયૌવનસંયુતઃ ॥
ધનધાન્યવતિ સ્ફીતે કુલે ચૈવ પ્રસૂયતે

રૂપૌદાર્યગુણોપેતાઃ સ્ત્રિયશ્ચાપ્નોત્યનિન્દિતાઃ ॥
ધર્મે મતિશ્ચાસ્ય ભવેદ્યશસા ચ વિરાજતે

તસ્માત્સદા ધર્મપરેણ રામ તીર્થેષુ મુખ્યેષુ સરસ્સુ ચૈવ ॥
સ્નાનં ચ કાર્યં સુમલાપહર્તૃ નાકપ્રદં કામકરં સુખાય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને સ્નાનવર્ણનો નામાષ્ટાશીતિતમોઽધ્યાયઃ

2.89
પુષ્કર ઉવાચ॥
માલ્યં લક્ષ્મીકરં નામ નિત્યં શિરસિ ધારયેત્ ॥
નાન્યત્ર ધારયેત્પ્રાજ્ઞો બહિર્ગન્ધં ન ધારયેત્

યશ્ચ કણ્ટકિસમ્ભૂતં કૃષ્ણં રક્તં ચ ભાર્ગવ ॥।
કણ્ટકિભ્યોઽપિ યજ્જાતં શુક્લં ધાર્યં તુ તદ્ભવેત્

કૃષ્ણરક્તે તથા ધાર્યે યદિ સ્યાતાં જલોદ્ભવે ॥
ચન્દનેનાનુલિપ્તેન કુંકુમાગુરુભિસ્તથા

।
કર્પૂરેણ તથાઙ્ગાનિ શુભેન ચ પ્રિયઙ્ગુના ॥
વસ્ત્રં નાન્યધૃતં ધાર્યં ન રક્તં મલિનં તથા

જીર્ણં નાપદશં ચૈવ શ્વેતં ધાર્યં પ્રયત્નતઃ ॥
ઉપાનહં નાન્યધૃતં બ્રહ્મસૂત્રં ચ ધારયેત્

હીનાઙ્ગૈરધિકાઙ્ગૈશ્ચ બાલૈર્વૃદ્ધૈર્બુભુક્ષિતૈઃ ॥
વ્યાલૈરદાન્તૈર્વાહૈશ્ચ ન વ્રજેચ્ચ કદાચન ॥ ૬
સ્નાનભોજનપાનાદિ તેષામાદ્યો ન વાચરેત્ ॥
નૈકઃ પ્રપદ્યેદધ્વાનં નાધાર્મિકસહાયવાન્

ન રાત્રૌ ન ચ મધ્યાહ્ને ન ચ દેવે પ્રવર્ષતિ ॥
ન ચાતિવિષમે વાતે સન્ધ્યયોશ્ચ તથા દ્વિજ

નાસન્નિહિતપાને વા ન વેગાન્ન ચ સન્તતમ્ ॥
સાતપત્ર પદત્રાણઃ સોષ્ણીષશ્ચ તથા ચરેત્

ચતુષ્પથં ન સઃ કુર્યાદ્વિખ્યાતાંશ્ચ વનસ્પતીન્ ॥
મઙ્ગલ્યાનિ ચ સર્વાણિ પથિ કુર્યાત્પ્રદક્ષિણમ્

અમઙ્ગલ્યાનિ વામાનિ કર્તવ્યાનિ વિજાનતા ॥
વરસ્ય ભૂમિપાલસ્ય સ્નાતકસ્યાથ ચક્રિણઃ

ભારાક્રાન્તસ્ય ગુર્વિણ્યાઃ પન્થા દેયઃ પ્રયત્નતઃ ॥
વ્યાલયુદ્ધં ન ચેક્ષેત વિના વિષમમાસ્થિતઃ

ન પશ્યેચ્ચાર્કમુદ્યન્તં નાસ્તં યાન્તં ન ચામ્ભસિ ॥
તિરસ્કૃતં તુ વસ્ત્રેણ ન કુદ્ધસ્ય ગુરોર્મુખમ્

ન સ્ત્રીં સ્રવન્તીં નોદક્યાં ન નગ્નાં નાન્યસઙ્ગતામ્ ॥
ન પત્નીં ભોજનસ્વપ્નસ્નાનાસક્તાં વિભૂષણામ્

નાઞ્જયન્તીં સ્વકે નેત્રે નાશ્લીલં કિઞ્ચિદેવ તુ ॥
નાનાસ્થાનં ન પશ્યેચ્ચ ન પશ્યેચ્ચ મહાનસમ્

જલાશયતટસ્થાંશ્ચ ન પશ્યેત્તુ કદાચન ॥
હીનાઙ્ગૈરધિકાઙ્ગૈશ્ચ બાલૈર્વૃદ્ધૈર્બુભુક્ષિતૈઃ

વ્યાલૈરદાન્તૈર્વાહૈશ્ચ ન વ્રજેત્તુ કદાચન ॥
સ્નાનભોજનપાનાદિ તેષામાદૌ ન ચાચરેત્

ચતુષ્પથસ્તુષાઙ્ગારશન્યવેશ્માટવીસ્તથા

કાર્પાસાસ્થિ તથા ભસ્મ નાક્રમેદ્યશ્ચ કુત્સિતમ્ ॥
અન્તઃપુરં ઋતુગૃહં પરદૂતગૃહં તથા

નારોહેદ્વિષમાં નાવં ન વૃક્ષં ન ચ પર્વતમ્ ॥
ન લોષ્ટેન ન કાષ્ઠેન નાશ્મના ચ ફલદ્રુમાન્

ન પાતયેન્ન કુર્વીત સર્વત્ર ચ કુતૂહલમ્ ॥
અર્થાયતનશાસ્ત્રેષુ સર્વત્ર સ્યાત્કુતૂહલી

દણ્ડેન કરપાતૈર્વા ન કુર્યાદમ્બુવાદનમ્ ॥
તૃણચ્છેદં ન કુર્વીત ન ચ લોષ્ટાભિમર્દનમ્

નખાનાં ભક્ષણં ચૈવ દન્તાનાં કુટ્ટનં તથા ॥
છેદનં ચ નખૈર્લોમ્નાં વૃથા ચેષ્ટાં વિવર્જયેત્

મુખાઙ્ગવાદનં ચૈવ ક્ષ્વેડોત્ક્રુષ્ટં તથા વૃથા ॥
અવગુંઠ્ય શિરો રાત્રૌ ન શયીત કદાચન ॥॥

પર્યટેન્ન તથા રાત્રૌ વિના રામ પ્રદીપિકામ્ ॥
નાદ્વારેણ પશુગૃહે નાદ્વારેણ રિપોર્ગૃહમ્

પ્રવિશેન્ન ચ તિષ્ઠેચ્ચ નિદ્રિતં ન ચ બોધયેત્ ॥
નાક્ષિપેત્પરવાક્યં તુ ન ચ રક્તં વિરાગયેત્

કથાભઙ્ગં ન કુર્વીત ન ચ વાસોવિપર્યયમ્ ॥।
નોર્ધ્વજાનુશ્ચિરં તિષ્ઠેદુત્પતન્તીં ન લંઘયેત્

પરક્ષેત્રે ચરન્તીં ગાં પાયયન્તીં ચ વત્સકમ્॥
નાચક્ષીત તથાન્યસ્ય શક્રચાપં ન દર્શયેત્

ભદ્રં ભદ્રમિતિ બ્રૂયાન્નાનિષ્ટં વર્તયેત્ક્વચિત્ ॥
પાલાશમાસનં વર્જ્યં પાદપીઠં ચ પાદુકે

સુરાર્ચા ગુરુભૂપાનાં બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ ॥
નાક્રમેચ્ચ તથા છાયાં શ્વપચસ્ય ચ ભાર્ગવ

દ્વિજયોશ્ચૈવ દમ્પત્યોર્ભૂપયોર્યુધ્યમાનયોઃ ॥
અગ્નિબ્રાહ્મણયોશ્ચૈવ દ્વિજભૂપાલયોસ્તથા

શિષ્યોપાધ્યાયયોશ્ચૈવ ન ચ મધ્યે ન પૂજ્યયોઃ ॥
તૈલે જલે તથા વક્ત્રમાદર્શે ચ મલાન્વિતે

ન પશ્યેન્ન તથા પશ્યેદુપરક્તં દિવાકરમ્ ॥
નોચ્છિષ્ટસ્તારકારાહુઃ સ્તુતિનાશં હુતાશનમ્

ન તિષ્ઠેત્પ્રતિવાતં ચ તથા ચ પ્રતિભાસ્કરમ્ ॥
ન સંહતાભ્યાં પાણિભ્યાં કણ્ડૂયેદાત્મનઃ શિરઃ

રોદનં ચ તથા નગ્નઃ કુર્યાત્તોયાવગાહનમ્ ॥
નિષ્કારણં નદીપારં બાહુભ્યાં ન તરેત્તથા

ન પ્રશંસેન્નદી તોયે નદીમન્યાં કથંચન ॥
ન ગિરૌ પર્વતં રામ ન રાજ્ઞઃ પુરતો નૃપમ્

અસંતર્પ્ય પિતુર્દેયં નદીપારં ન ચ વ્રજેત્ ॥
ભોજનં વર્જયેન્નાવિ ષ્ઠીવનં ચ તથાંભસિ

નૈવાપ્સુ પ્રક્ષિપેદ્વિદ્વાનમેધ્યં રુધિરં વિષમ્ ॥
સમાલ્યો નાચરેત્સ્નાનં ન દ્વિવાસા વિકારણમ્

આત્મનશ્ચ તથા રામ નૈવ ત્વપનયેત્સ્રજમ્ ॥
સ્નાતઃ શિરો નાવધુનેન્નાંગેભ્યસ્તોયમુદ્ધરેત્

તદ્દિને ચાનુલિપ્તાંગં તથા સ્નાનં વિવર્જયેત્ ॥
શિરઃસ્નાતશ્ચ તૈલેન સ્પૃશેદંગં ન કિઞ્ચન

વાસસા વામભાગસ્ય રજસા પૂર્વવાસસા ॥
સંમાર્જનં રજોવર્જ્યઃ ખરાશ્વાદેસ્તથૈવ ચ

મેધ્યાનિ ચ તથા રામ ગોગજાશ્વરજાંસિ ચ ॥
નાધઃ કુર્વીત દહનં ન ચ પાદૌ પ્રતાપયેત્

દર્ભૈર્ન માર્જયેત્પાદૌ ન ચ કાંસ્યે પ્રધાપયેત્ ॥
ગોગજાશ્વાજપુચ્છેષુ ખરસ્ય ચ વિશેષતઃ

યલ્લગ્નમુદકં તસ્માદ્વિપ્રુષો દૂરતસ્ત્યજેત્ ॥
અકસ્માદપ્યશસ્તાસ્તાઃ ખઞ્જાંગસ્પર્શનં તથા

હીનં વા ન વહેદ્રામ શ્રુતરૂપધનાદિભિઃ॥
હીનૈર્ન ચ વસેત્સાર્ધં ન દેશે વૈદ્યવર્જિતે

ન ભૂપાલવિહીને ચ ન સાંવત્સરવર્જિતે ॥
દુષ્ટકૂપાન્વિતે રામ તથા ચ બહુનાયકે

સ્ત્રીનાયકે બાલપતૌ શૂદ્રરાજ્યે તથૈવ ચ ॥
મ્લેચ્છવેષો ન કર્તવ્યો મ્લેચ્છભાષા તથૈવ ચ

ચણ્ડાલૈઃ પતિતૈર્મ્લેચ્છૈર્ભાષણં ન કદાચન ॥
નકારં કાયતઃ કૃત્વા કીર્તયેત્કેશવં વિભુમ્

નાસંવૃતમુખઃ કુર્યાદ્ધાસં જૃમ્ભાં તથા ક્ષુતમ્ ॥
ગોપયેજ્જન્મનક્ષત્રમૃણસારં ગૃહે મલમ્

પ્રભોરપ્યવમાનં સ્વં તસ્ય દુશ્ચરિતં ચ યત્ ॥
નાનુકૂલ્યં તથા કાર્યમિન્દ્રિયાણાં સુખેપ્સુના

યુક્ત્યા ચ કામસેવી સ્યાન્નાકસ્માન્નિઃસુખી ભવેત્ ॥
વેગરોધં ન કર્તવ્યમન્યત્ર ક્રોધવેગતઃ

।
નોપેક્ષિતવ્યો વ્યાધિઃ સ્યાદ્રિપુરલ્પોઽપિ ભાર્ગવ ॥
સ્નાત્વા ભુક્ત્વા ચ ધર્મજ્ઞ ભક્તિકામઃ સુરાર્ચને

મલાયનાનાં સંસ્પર્શે મલાનાં ચૈવ ભાર્ગવ ॥
વાસસશ્ચ પરીધાને રથ્યાચંક્રમણે તથા

આચમેચ્ચ તથા રામ તથા સ્વપ્નોત્થિતો નરઃ ॥
ન હુંકુર્યાચ્છિવં પૂજ્યં બિભૃયાન્નાગ્નિચારિણીમ્

ન ભુક્તમાત્રં પ્રાયસ્યેન્નીચસેવાં વિવર્જયેત્ ॥
પાદેન નાક્રમેત્પાદં ન કણ્ડૂયેન્ન શૌચયેત્

વર્જયેચ્છવધૂમં ચ ગિરં ચાશ્લીલસંયુતામ્ ॥
પ્રત્યક્ષં વા પરોક્ષં વા કસ્યચિન્નાપ્રિયં વદેત્

વેદશાસ્ત્રનરેન્દ્રર્ષિદેવનિન્દાં વિવર્જયેત્ ॥
નાસ્તિક્યમનૃતં ચૈવ ચેતસો દૂષણં તથા

સ્ત્રીણામીર્ષ્યા ન કર્તવ્યા વિશ્વાસં તાસુ વર્જયેત્ ॥
લાડિતાસ્તાડિતાઃ કાર્યા દેહે સ્વે સ્ત્રીકુમારિકાઃ ॥

સર્વેષામેવ ધર્માણાં કર્તવ્યં શ્રવણં તથા ॥
નમસ્કારં ચ દેવાનાં સર્વેષામેવ કારયેત્

સર્વેષાં ચરિતં રામ ધર્મતો ન વિકુત્સયેત્ ॥
ન ચાચરેચ્ચ ધર્મજ્ઞ તે હિ તેજોપહાહતાઃ

ધર્મસ્યાર્થસ્ય કામસ્ય પીડાવર્જ્યા પરસ્પરમ્ ॥
દેવસ્ય વયસશ્ચૈવ શિલ્પસ્ય સ્વકુલસ્ય ચ

આચરેત્સદૃશં વેષં વ્યવસાયાનુરૂપતઃ ॥
સ્નાત એવાશુ બિભૃયાત્સોષ્ણીષે ધૌતવાસસી

અનુલિપ્યેત્તથાંગાનિ સિતં માલ્યં ચ ધારયેત્ ॥
નાસંસ્કૃતં ચ બિભૃયાત્કાઞ્ચનં પુરુષોત્તમ

નિરાશનસ્ય સુપ્તસ્ય શયાનસ્ય તથૈવ ચ ॥
તથા ભુક્તવતો રામ સ્નાતસ્ય ભાષિતસ્ય ચ

યાત્રાયુદ્ધોત્સુકસ્યાપિ શ્મશ્રુકર્મ વિવર્જયેત્ ॥
વૈષ્ણવં વારુણં ત્વાષ્ટ્રં સાવિત્રં વાસવં તથા

વાયવ્યમિન્દ્રિકં પૌષ્ણં શાક્રમાશ્વિનમેવ ચ ॥
મૈત્રાદિત્યે તથા પુષ્યઃ શંખચક્રગણં ભવેત્

નક્ષત્રાણામથૈતેષાં મુહૂર્તાશ્ચ હિતપ્રદાઃ ॥
અર્કાર્કિભૌમવારાશ્ચ રિક્તાશ્ચ તિથયસ્તથા

પ્રતિપચ્ચ તથા ષષ્ઠી વર્જયેત્ક્ષૌરકર્મણિ ॥
વર્જયેજ્જન્મનક્ષત્રં નાનુકૂલં તથૈવ ચ

જન્મનક્ષત્રગે સૌમ્યે શિરઃસ્નાનેન યત્નતઃ ॥
પૂજા સોમસ્ય કર્તવ્યા નક્ષત્રસ્ય તથાત્મનઃ

શ્રાદ્ધં કુર્યાત્પ્રયત્નેન વહ્નિબ્રાહ્મણપૂજનમ્ ॥
વાહનાયુધચ્છત્રાદ્યં પૂજનીયં પ્રયત્નતઃ

સુરાણામર્ચનં કાર્યં કેશવસ્ય વિશેષતઃ ॥
સમં સ્વલંકૃતસ્તિષ્ઠેચ્છિરસ્નાતશ્ચ માનવઃ

નિર્મલાનિ ચ કાર્યાણિ દન્તકેશનખાનિ ચ ॥
અષ્ટમીં ચ તથા ષષ્ઠીં નવમીં ચ ચતુર્દશીમ્

શિરોભ્યઙ્ગં ન કુર્વીત પર્વસન્ધૌ તથૈવ ચ ॥
તથૈવામલકસ્નાનં સપ્તમીષુ વિવર્જયેત્

વિના તુ સતતં સ્નાનં ન સ્નાયાદ્દશમીષુ ચ ॥
અમાવસ્યાં સુરાર્ચાસુ નવવસ્ત્રં ન ધારયેત્

ન ચ ભૌમદિને રામ તેષ્વનક્તેષુ ચાપ્યથ ॥
સાવિત્ર રૌહિણં મૈત્રમાદિત્યં તિષ્યમાશ્વિનમ્

ઉત્તરાત્રિતયં ચિત્રા વાયવ્યં વસુદૈવતમ્ ॥
ઇન્દ્રાગ્નિદૈવતં પૌષ્ણં તાનિ શસ્તાનિ નિર્દિશેત્

નક્ષત્રાણામથૈતેષાં મુહૂર્તાશ્ચ હિતપ્રદાઃ ॥
પરદ્રોહં તથા હિંસાં પ્રયત્નેન વિવર્જયેત્

કેશગ્રહાન્પ્રહારાંશ્ચ શિરસ્યેતાં તથૈવ ચ ॥
દૂરાદાવસન્થામૂત્રં પૂરીષં ચ સમુત્સજેત્

પાદપ્રક્ષાલનં ચૈવ ભિન્નભાણ્ડાદિકં ચ યત્ ॥
સર્વમેતત્ત્યજેત્પ્રાજ્ઞો યેન સ્યાદરિમર્દનમ્

।
તણ્ડુલોદકનિક્ષેપં વિપરીતં તુ કારયેત્ ॥
તથૈકમનસા કાર્યં દેવતાનાં ચ પૂજનમ્

વહ્નિસંપૂજનં ચૈવ ન ચાસ્નાતેન ભાર્ગવ ॥
માલ્યાનુલેપનાદીનિ ન પ્રપદ્યાત્તુ કસ્યચિત્

અન્યે ચ દેવતાવિપ્રગુરૂણાં ભૃગુનન્દન ॥
કોવિદારગણાશાકં ચતુર્થી પિપ્પલી તથા

વર્જયે --ન્માંસં સુખાર્થી સર્વમેવ તુ ॥
રાજદ્વિષ્ટં ન કર્તવ્યં વિરોધં ચ મહાજનૈઃ

શુષ્કવૈરં વિવાદં ચ પ્રયત્નેન વિવર્જયેત્ ॥
ન વસેચ્ચ તથા વાસં વાસ્તુવિદ્યાવિગર્હિતમ્

આગારાદ્યાખુઘાતાં ચ પરોચ્છિષ્ટાં તથૈવ ચ॥
ઊષરાચ્ચૈવ વલ્મીકાન્મૃદં શૌચે વિવર્જયેત્

યેનેચ્છેદ્વિપુલાં પ્રીતિં તેન સાર્ધમરિન્દમ ॥
ન કુર્યાદર્થસંબન્ધં દારસંદર્શનં તથા

આત્માભિષ્ટવનં નિન્દાં પરસ્ય ચ વિવર્જયેત્ ॥
દૃઢભક્તો ભવેન્નિત્યં કૃતજ્ઞશ્ચ વિશેષતઃ

ઇન્દ્રિયાણાં જયે યોગમાતિષ્ઠેચ્ચ સદા નરઃ ॥
ઇન્દ્રિયાણાં જયાચ્ચૈવ લોકયોઃ સુખમાપ્નુયાત્

અભિગત્વા તુ ધર્મજ્ઞો યોગક્ષેમાર્થમીશ્વરમ્ ॥
ગૃહં પ્રવિશ્ય કુર્વીત સ્વાધ્યાયં સતતં બુધઃ

અર્થલાભેઽપિ મહતિ સ્વાધ્યાયં ન સમુત્સૃજેત્ ॥
કુલાન્યકુલતાં યાન્તિ સ્વાધ્યાયસ્ય વિવર્જનાત્

યસ્તુ વર્ષશતં પૂર્ણં ત્વરણ્યે તપતે તપઃ ॥
ઋચમેકાં ચ યોધ્યેતિ સમૌ સ્યાતાં ન ચાધિકઃ ॥
સ્વાધ્યાયાઽનન્તરં સ્નાતઃ કૃતજપ્યઃ સમાહિતઃ

સંપૂજનં દેવવરસ્ય કુર્યાત્તસ્યાપ્રમેયસ્ય જનાર્દનસ્ય ॥
સંપૂજનાદ્યસ્ય સમસ્તયજ્ઞૈઃ કૃતૈઃ ફલં શીઘ્રમવાપ્નુવન્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને આચારાધ્યાયો નામૈકોનનવતિતમોધ્યાયઃ ॥ ૮૯
2.90
॥ પુષ્કર ઉવાચ॥
સ્વાચાન્તઃ પ્રયતઃ સ્નાતઃ પ્રવિશેદ્દેવતાગૃહમ્ ॥
નમસ્કારં તુ કુર્વીત તત્ર ભક્ત્યા સમાહિતઃ

આપોહિષ્ઠેતિ તિસૃભિસ્તતોઽર્ઘ્યં વિનિવેદયેત્ ॥
હિરણ્યવર્ણા ઇતિ ચ પાદ્યં ચ તિસૃભિર્દ્વિજઃ

શન્ન આપ ઇત્યનેન દેયં સૌદામનં ભવેત્ ॥
ઇદમાપઃ પ્રવહત સ્નાનમન્ત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥।

રથે અક્ષેષુ ચ તથા ચતસ્રસ્ત્વનુલેપને ॥
યુવા સુવાસ ઇતિ ચ મન્ત્રો વાસસ ઈરિતઃ

પુષ્પં પુષ્પવતીત્યેવ ધૂપં ધૂરસિ ચાપ્યથ ॥
તેજોસિ શુક્રમસિ દીપં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ

દધિક્રાવ્ણો ઇતિ તથા મધુપર્કં નિવેદયેત્ ॥
હિરણ્યગર્ભ ઇત્યષ્ટૌ ઋચઃ પ્રોક્તા નિવેદને

અન્નસ્ય મનુજશ્રેષ્ઠ પાનસ્ય ચ સુગન્ધિનઃ ॥
ચામરવ્યજને માત્રાં છત્રં યાનાસને તથા

યત્કિઞ્ચિદેવમાદિઃ સ્યાત્સાવિત્રેણ નિવેદયેત્ ॥
પૌરુષં ચ જપેત્સૂક્તં તદેવ જુહુયાત્તથા

અર્ચાભાવે તથા વેદ્યાં સ્થલે પૂર્ણઘટે તથા ॥
નદીતીરેઽથ કમલે કેશવં પૂજયેન્નરઃ

સર્વાશુભાનાં પરિઘાતકારિ સંપૂજનં દેવવરસ્ય વિષ્ણોઃ ॥
કૃત્વાનઘાન્ક્ષિપ્રમનુપ્રયાતિ યત્રૈક્યતાં યાતિ પિતામહસ્ય

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને દેવકર્માધ્યાયો નામ નવતિતમોઽધ્યાયઃ