Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.81.85

2.81
// puṣkara uvāca //
ānulomyena varṇānāṃ jātirmātṛsamā smṛtā //
caṇḍālo brāhmaṇīputraḥ śūdraḥ syātpratilomajaḥ

māgadhaśca tathā vaiśyācchūdrādāyogavo bhavet //
vaiśyāyāḥ prātilomyena pratilomātsahasraśaḥ

vivāhasadṛśaisteṣāṃ nottamairnādhamaistathā //
caṇḍālakarma nirdiṣṭaṃ vadhyānāṃ ghātanaṃ tathā

strījīvanaṃ ca tadrakṣā proktaṃ vaidehakasya ca //
sūtānāmaśvasārathyaṃ pukkasānāṃ ca vyādhatā

stutikriyā māgadhānāṃ tathā cāyogavasya ca //
raṅgāvataraṇaṃ proktaṃ tathā śilpaiśca jīvanam

sūtānāmasti saṃskārastathā vai yājanakriyā //
bahirgrāmanivāsaśca mṛtacailasya dhāraṇam

asaṃsparśastathaivānyaiścaṇḍālasya vidhīyate //
brāhmaṇārthe gavārthe vā deha tyāgānupaskṛtaḥ

strībālādyupapattau ca bāhyānāṃ śuddhikāraṇam //
saṃkare jātayastvetāḥ pitṛmātṛpradarśitāḥ

pracchannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ //
anāryatā niṣṭhuratā purato niṣkriyātmatā

puruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam //
piturvā bhajate śīlaṃ māturvobhayameva vā

na kathaṃcana duryoniḥ prakṛtiṃ svāṃ na gacchati //
kule mukhye'pi jātasya yasya syādyonisaṅkaraḥ

sa śrayatyeva tacchīlaṃ naro'lpamapi vā bahu //
yatra tvete paridhvaṃsā jāyante varṇasaṅkarāḥ

rāṣṭriyaiḥ saha tadrāṣṭraṃ kṣiprameva vinaśyati //
śūdrāyāṃ brāhmaṇājjātaḥ śreyasā cetprajāyate //
aśreyāñśreyasīṃ jātiṃ gacchatyāsaptamādyugāt

rājñā svakālaṃ parirakṣaṇīyaṃ ghoraṃ nṛṇāṃ saṅkarametadeva //
āsādya ghorāṇi hi saṅkarāṇi naśyanti rāṣṭrāṇi sarājakāni

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne saṅkaradharmonāmaikāśītitamo'dhyāyaḥ

2.82
puṣkara uvāca //
ājīvaṃ tu yathoktena brāhmaṇaḥ svena karmaṇā //
jīvetkṣatriyadharmeṇa sā hyasya vṛttyanantarā

ubhābhyāmapyajīvanvai vaiśyavṛttiṃ samācaret //
brāhmaṇaḥ kṣattriyo vaiśyaḥ śūdravṛttiṃ vivarjayet //

śūdro brāhmaṇavṛttiṃ ca viśeṣeṇa vivarjayet //
ājīvatsu sa vṛtyā ca madhyavṛttiṃ samācaret

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyavṛttyā tu vartayan //
ayaḥ śastraṃ viṣaṃ māṃsaṃ somaṃ gandhāṃśca sarvaśaḥ

kṣīraṃ kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ tailaṃ majjāṃ guḍaṃ kuśam //
madyaṃ nīlaṃ ca lākṣāṃ ca lavaṇaṃ prāṇino'pi ca

vikrīṇīta tilānnaiva pakvānnaṃ gorasāṃstathā //
rasā rasairnihantavyā gandhena lavaṇaṃ rasaiḥ

kṛtānnaṃ ca kṛtānnena tiladhānyena tatsamam //
vaiśyo vā kṣattriyo vāpi varjayeddvijajīvikām

sadyaḥ patati māṃsena lākṣayā lavaṇena ca//
tryahācca śūdro bhavati brāhmaṇaḥ kṣīravikrayī

itareṣāṃ hi paṇyānāṃ vikrayāṃ manujottama //
brāhmaṇaḥ saptarātreṇa vaiśyabhāvaṃ hi gacchati

kṣiprāṇi yāni rūkṣāṇi carāṇi ca mṛdūni ca //
vāṇijye tāni śasyante tithiṃ riktāṃ vivarjayet //2.82.१ ० // //
dvikaṃ śataṃ tu gṛhṇīyātkusīdenāpi vardhayan //
tato'dhikaṃ tu gṛhṇānaścaurasyāpnoti kilbiṣam

pratipaddvādaśī ṣaṣṭhī nakṣatrāṇi dhruvāṇi ca //
kusīde varjanīyāni nityaṃ sūryasutasya ca

kṛṣibhūmipaterbhāgaṃ dattvā kuryādyathoditam //
dhruvāṇi saumyaṃ maitraṃ ca vāyavyaṃ pauṣṇmāśvinam// /

vāsavaṃ śravaṇaṃ citrā viśākhā mūlameva ca //
kṛṣyārambhe praśasyante tathā puṣyapunarvasū

kṛṣyārambhe prayatnena tithiṃ riktāṃ vivarjayeta//
aṅgārakadinaṃ varjyaṃ divasaṃ sūryajasya ca

nakṣatrāṇāṃ yathoktānāṃ muhūrteṣu ca kārayet //
muhurte yadi vā brāhme sarvakarmasu pūjite

varāhaṃ pūjeyaddevaṃ śeṣaṃ pṛthvīṃ tathaiva ca //
parjanyaṃ bhāskaraṃ vāyuṃ deveśaṃ śaśinaṃ tathā

phālaṃ ca goyugaṃ caiva gandhamālyānnasampadā //
tato'gnihavanaṃ kuryātsusamiddhe hutāśane

devatānāṃ yathoktānāṃ juhuyācca ghṛtāhutīḥ //
gāvo bhaga iti dvābhyāṃ sīrāṃ yuñjantyatastribhiḥ

phālaṃ śunāṃ suphāleti lāṅgalaṃ ca tatheti vai //
hutvā viprānsamabhyarcya dakṣiṇābhiryathāvidhi

pūrvodakpravaṇāṃ bhūmiṃ vāhayetprāgghalena tu //
sīrāyuñjanta ityetadṛktrayaṃ kīrtayedbudhaḥ

yā oṣadhaya ityevaṃ bījaṃ tadanu mantrayet //
kṛtvā suvarṇatoyāktaṃ lakṣaṇyo vāpayetpumān

prāṅmukhairvāhayedgobhiḥ prāṅmukhaiścaiva vāpayet //
śaṃkhapuṇyāhaghoṣeṇa bījavāpaḥ praśasyate

bījavāpe tathā mantraṃ nibodha gadato mama //
prajāpate kaśyapāya devalāya namaḥ sadā

sadā me ṛddhatāṃ devī bījeṣu ca dhaneṣu ca //
bhojayedbrāhmaṇāṃścātra tathaiva ca kṛṣīvalān

kālaśca sarvaḥ pūrvoktaḥ saṃgrahe'pi praśasyate //
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca kṛtvā tatrāpi pūjanam

navavastraparīdhānaḥ śvetamālyānulepanaḥ//
prāṅmukhaḥ prāśanaṃ kuryātpātre sauvarṇarājate

tatrāpi bhojayedviprāṃstathaiva ca kṛṣīvalān//
kṛṣye viśeṣataḥ kāryaṃ phalayajñaṃ bhṛgūdvaha

yūpoyaṃ nihito madhye peṣīvāsaiṣakārṣakaiḥ//
tasmādatandrito dadyādannaṃ dhānyārthadakṣiṇā

bhūmiṃ bhittvauṣadhīśchittvā hatvā kīṭapipīlikam//
punanti khalu yajñena karṣikā nātra saṃśayaḥ// 2.82.३०
aṣṭāgavaṃ dharmahalaṃ ṣaḍgavaṃ jīvitārthinām//
caturgavaṃ nṛśaṃsānāṃ dvigavaṃ brahmaghātinām

āpadaṃ ca samuttīrya tyaktvā vittaṃ ca karmaṇā//
yadarjitaṃ tataḥ kuryātprāyaścittaṃ vicakṣaṇaḥ

śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt//
svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ

ṛtena jīvedanṛtena jīvenmitena jīvetpramitena jīvet//
satyānṛtābhyāmathavāpi jīvecchvavṛttimekāṃ parivarjayettu

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne āpaddharmo nāma dvyaśītitamo'dhyāya

2.83
// rāma uvāca //
kāmyaṃ karma samācakṣva vāṇijyaṃ yena śudhyati//
kṛṣiṃ ca bahulāṃ caiva karmaṇā kena cāśnute

//puṣkara uvāca//
mūlenopoṣitaḥ kuryādidaṃ karma purohitaḥ//
upoṣitasya dharmajña jayamānasya nityaśaḥ

prāptāmuttaraṣāḍhāsu prāṅmukhaṃ snāpayennaram//
yuktairvetasamūlena śaṅkhamuktāphalaistathā

maṇibhiśca yathālābhaṃ kanakena tathaiva ca//
akālamūlaiḥ kalaśaiścaturbhirbhṛgunandana

navaistu pūjayeddevaṃ śaṅkhacakragadādharam//
pūrvāṣāḍhāṃ tathaivā'po varuṇaṃ ca niśākaram

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā//
eteṣāmeva juhuyāttathā nāmnā ghṛtaṃ dvija

nīlavāsāvṛto bhūtvā kṣipedapsu samāhitaḥ//
nīlāni rāma vāsāṃsi payāṃsi vividhāni ca

tadā maṃthaṃ surāṃ caiva maireyaṃ vividhaṃ tathā//
śuklāni caiva mālyāni dhūpaṃ dadyāttu kambunā

timyasthi makarādasthi śaṅkhamuktāphale tathā//
suvarṇāntaritaṃ kṛtvā dhārayecca tathā maṇim

kṛtvaitatsiddhimāpnoti vāṇijye nātra saṃśayaḥ//
samudrayāne ca tathā kāntāre na viṣīdati

nīlāni rāma vāsāṃsi dakṣiṇā cātra śasyate//
śaṅkhaṃ suvarṇaṃ rūpyaṃ ca tathā muktāphalāni ca

hotre kartre dvijebhyaśca sarvametadvidhīyate//
brāhmaṇānbhojayeccātra paramānnaṃ tu saṃskṛtam

alaṃghayannityamathāpyamṛkṣaṃ karoti karmaitadatandritātmā//
na jātu lābhādvinivartate'sau samudramārgādiva nimnagā vai

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne pūrvāṣāḍhāsnānavarṇano nāma tryaśītitamo'dhyāya

2.84
puṣkara uvāca//
svayaṃ sūpoṣito vidvānyajamānamupoṣitam//
mūlena snāpayennityaṃ tathāpyāśāmukhāsthitam

dūrvākuśa śamīpatrapūrṇena sudṛḍhena ca //
kumbhadvayena snātastu pūjayenmadhumūdanam

virūpākṣaṃ savaruṇaṃ candraṃ mūlaṃ tathaiva ca //
gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

eteṣāmeva juhuyāttathā nāmnā ghṛtaṃ dvija //
pītavāsāstato bhūtvā matsyakulmāṣasūkaraiḥ

surākṛsarasaṃyuktaiḥ snānoktāśāmukhasthitaḥ //
baliṃ nirṛtaye dadyājjānu kṛtvā tataḥ kṣitau

tatoṣṭādaśabhiḥ puṣpairmūlaiḥ pañcabhireva ca //
suvarṇagarbhaṃ ca maṇiṃ vidvāñśirasi dhārayet

kṛtvaitatsakalaṃ karma kṛṣiṃ bahuphalāṃ labhet //
dakṣiṇā cātra dātavyā mūlāni ca phalāni ca

pītāni caiva vastrāṇi kanakaṃ rajataṃ tathā //
bhojanaṃ cātra dātavyaṃ brāhmaṇānāmabhīpsitam

alaṃghayanmūlamidaṃ hi kurvansnānaṃ sadā bhārgava vaṃśamukhya //
kṛṣiṃ samāpnoti sadaiva vidvānyathepsitaṃ nātra vicāramasti

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne mūlasnānavarṇano nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ

2.85
rāma uvāca //
dharmamārgamahaṃ tvattaḥ śrotumicchāmi me vada //
tvaṃ hi vettha mahābhāga sarvadharmānyathāvidhi

puṣkara uvāca //
ṣoḍaśartu niśāḥ strīṇāmādyāstisrastu garhitāḥ //
vrajedyugmāsu putrārthī tataḥ paramiti śrutiḥ

ayugmāsu tathā rāma duhitārthī striyaṃ vrajet //
vikṛṣṭayugmāmuta ye praśastāḥ priyadarśanāḥ

dīrghāyuṣo dharmaparā bhavantīha dhanānvitāḥ //
garbhasya sṛṣṭatādhāne garbhādhānikamiṣyate

purā tu sparśanaṃ kāryaṃ sevanaṃ tu vicakṣaṇaiḥ //
ṣaṣṭhe'ṣṭame vā sīmantakarmasveteṣu ca triṣu

punnāmadheyaṃ nakṣatraṃ putrakāmasya śasyate //
ādityapuṣyasāvitrasaumyamūlāḥ savaiṣṇavāḥ

punnāmadheyā nirdiṣṭāḥ svātiścaivātra saptamam //
aṅgārakadinaṃ varjyaṃ tithiṃ riktāṃ ca varjayet

acchinnanābhyāṃ kartavyaṃ jātakarma vicakṣaṇaiḥ //
āśauce tu vyatikrānte nāmakarma vidhīyate

athavā bhārgavaśreṣṭha dine pūjitalakṣaṇe //
mṛdudhruveṣu ṛkṣeṣu nāmakarma vidhīyate

tatrāpyaṅgārakadinaṃ tithiṃ riktāṃ ca varjayet //
nāmadheyaṃ tu varṇānāṃ kartavyaṃ tu samākṣaram //2.85.१ ०//
māṅgalyaṃ brāhmaṇasyoktaṃ kṣatriyasya balānvitam //
vaiśyasya dhanasaṃyuktaṃ śūdrasya tu jugupsitam

śarma varma dhanārthaṃ tu dāsāntaṃ cānupūrvaśaḥ //
nāmadheyaṃ tu kartavyaṃ svakulānugamena vā

strīṇāṃ sukhodyamakrūraṃ vispaṣṭārthaṃ manoharam //
nāma kāryaṃ mahābhāga na kāryaṃ viṣamākṣaram

bālaṃ tu kṛtanāmānaṃ pūjitasya gadābhṛtaḥ //
nivedayenmahābhāga tava putro'yamityuta

śiṣyaḥ preṣyaśca dāsaśca saṃvibhājyaśca keśavaḥ //
nityaṃ santi vibhāgena śubhena madhusūdanaḥ

tatastu pūjanaṃ kāryaṃ brāhmaṇānāṃ yathāvidhi //
bhojayedbrāhmaṇāṃścātra paramānnaṃ sadakṣiṇam

cūḍākarma tataḥ kāryaṃ bhṛguputra yathākulam //
nakṣatrāṇyatra śasyante mṛdu kṣipracarāṇi ca

tithiṃ vivarjayedriktāṃ sūryārārkidinānyapi //
tatrāpi vāsudevasya pūjāṃ kṛtvā viśeṣataḥ

garbhāṣṭame'bde kartavyaṃ brāhmaṇasyopanāyanam //
garbhādekādaśe rājñaḥ garbhācca dvādaśe viśaḥ

cūḍākarmaṇi yaḥ proktaḥ kālaḥ so'trāpi śasyate //
nakṣatrāṇāṃ yathoktānāṃ muhūrtāśca śubhapradāḥ

ṣoḍaśā'bde hi viprasya rājanyasya daviviṃśatiḥ//
viṃśateśca catuṣkaṃ tu vaiśyasya parikīrtitam

sāvitrī nātivarteta ata ūrdhvaṃ nivartate //
vijñātavyāstrayo'pyete yathākālamasaṃskṛtāḥ

sāvitrīpatitā vrātyā vrātyastomakramādṛte //
muñjasya bilvajānāṃ ca kramānmauñjaḥ prakīrtitaḥ

mārgavaiyāghracarmāṇi vastrāṇi vratacāriṇām //
parṇapippalabilvānāṃ kramāddaṇḍāḥ prakīrtitāḥ

kacadeśalalāṭāṃsatulyāḥ proktāḥ krameṇa tu //
avakrā satvacaḥ sarve nāgniśuṣkāstathaiva ca

vāsopavītakārpāsakṣaumorṇānāṃ yathākramam //
ādimadhyāvasāneṣu bhavacchabdopalakṣitam

prathamaṃ tatra bhikṣeta yatra bhikṣā dhruvaṃ bhavet //
pūjayedvāsudevaṃ ca tatra devaṃ viśeṣataḥ

hṛṣīkeśaṃ vrateśaṃ ca sarvavighneśvaraṃ prabhum //
yathokteṣu ca ṛkṣeṣu traividyāṃ kārayedguruḥ

naivādhikarī vede syādvinā traividyakena tu //
strīṇāṃ saṃskāramatroktaṃ sakṛtkāryaṃ vijānatā

kṣetrasaṃskārametaddhi sakṛdeva vijāyate //
saṃskārāṇi pitā kuryānmekhalābandhanātmanaḥ //
mekhalā bandhanādyāni kāryāṇi guruṇā tathā

sarvāṇi kāryāṇi hi laukike'gnau svakalpamālokya bhṛgupradhāna //
sarveṣu pūjā ca tathā vidheyā tasyāprameyasya janārdanasya

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne saṃskāravarṇanonāma pañcāśītitamodhyāyaḥ