Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.76.80

2.76
puṣkara uvāca /
dvijaṃ na nirharetpretaṃ śūdreṇa tu kathaṃcana /
na ca śūdraṃ dvijenāpi tayordoṣo'bhijāyate

anāthaṃ brāhmaṇapretaṃ ye vahanti dvijātayaḥ /
padepade kratuphalaṃ cānupūrvāllabhanti te

saṃskārārthamanāthasya yastu kāṣṭhaṃ prayacchati //
kāṣṭhāgnidātā prākāśyaṃ saṃgrāme labhate jayam

saṃjvālya bāndhavaṃ pretamapasavyena tāṃ citim //
parikramya tataḥ snānaṃ kuryuḥ sarve svabāndhavāḥ

pretāya ca tathā dadyustisro vai codakāñjalīḥ //
dvāryaśmani padaṃ dattvā praviśeyustathā gṛham //

akṣatā nikṣipeyuśca tathā vahnau samāhitāḥ //
vidaśya nimbapatrāṇi śayīraṃśca pṛthak kṣitau

krītalabdhāśanāścaiva bhaveyuḥ susamāhitāḥ //
na caiva māṃsamaśnīyurvrajeyurna ca yoṣitam

nivartayeyustathaivaikaṃ piṇḍaṃ pretasya nityadā //
aśaucaṃ yāvadeva syāttasminvyapagate punaḥ

śmaśrukarma tadā kṛtvā snātāḥ siddhārthakaistilaiḥ //
pūjayeyurdvijānrāma parivartitavāsasaḥ

adantajātestanaye śiśau garbhacyute tathā //
kāryo naivā'gnisaṃskāro naiva cāsyodakakriyā

caturthe ca dine kāryaścaivāsthnāṃ rāma saṃcayaḥ //
asthisaṃcayanādūrdhvaṃ kulasparśo vidhīyate

mṛtasya bāndhavaiḥ sārdhaṃ kṛtvāśrupatanaṃ naraḥ //
asthisaṃcayanādarvāk sacailaṃ snānamācaret

snātaśca śuddhimāpnoti tataḥ paramiti śrutiḥ //
asthnāṃ gaṅgāmbhasi kṣepātpretasyābhyudayo bhavet

asthnāṃ hi plāvanārthāya sāgarāṇāṃ mahātmanām //
gaganādbhuvamānītā gaṅgā gaganamekhalā

bhagīrathena dharmajña tapasā mahatā purā //
sagarasya sutāḥ sarve narakasthā bhṛgūttama

gaṅgātoyāplutā rāma divamakṣayyamāgatāḥ //
gaṅgātoyena yasyāsthi yāvatsaṃkhyaṃ nimajjati

tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate //
ātmanastyāgināṃ nāsti patitānāṃ tathā kriyā

teṣāmapi tathā gaṅgātoye syātpatanaṃ hitam //
patitānāṃ tu yaddattaṃ śrāddhaṃ cātha jalāñjaliḥ

na tatpretaḥ samāpnoti gagane pravilīyate //
anugraheṇa sahitā pretasya patitasya tu

nārāyaṇabaliḥ kāryastenānugrahamaśnute //
anādinidhano devaḥ śaṃkhacakragadādharaḥ

akṣayaḥ puṇḍarīkākṣastatra dattaṃ na naśyati //
yathākathaṃcidyaddattaṃ devadeve janārdane

avināśi tu tadviddhi pātrameko janārdanaḥ //
parasmāttrāyate yasmāttasmātpātraṃ prakīrtitam //
patatāṃ trāṇadastveko devo madhuniṣūdanaḥ

amitabalaparākramo mahaujā duritabhayāpaharo harirmahātmā //
aghaśatamalinaiśca sevyamāno bhavati nṛṇāṃ tridivāya vāsudeva

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne pretanirhaṇonāma ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ

2.77
// puṣkara uvāca //
aśauce tu vyatikrānte snātaḥ prayatamānasaḥ //
snātānalaṅkṛtānbhaktyā gandhavastrojjvalāndvijān /

udaṅmukhānbhojayīta svāsīnānsusamāhitān //
mantrohāścātra kartavyāstathaikavacanena ca

ucchiṣṭasannidhāvekaṃ tathā piṇḍaṃ niveśayet //
kīrtayecca tathā tasya nāmagotre samāhitaḥ /

bhuktavatsu ca vipreṣu pūjiteṣu tathā dhanaiḥ //
visṛṣṭākṣayatoyeṣu gotranāmānukīrtanaiḥ

caturaṅgulavistāramutkhātaṃ tāvadantaram //
vitastidīrghaṃ kartavyaṃ karṣūṇāṃ ca tathā trayam

karṣūṇāṃ tu samīpe ca jvālayejjvalanatrayam //
somāya vahnaye rāma yamāya ca samāhitaḥ

juhuyādāhutīḥ samyak tathaiva ca trayastrayaḥ //
piṇḍanirvapaṇaṃ kuryātprāgvadeva pṛthakpṛthak

annena dadhnā madhunā tathā māṃsena pūrayet //
madhye cedadhivāsaḥ syātkuryādabhyadhikaṃ tataḥ

athavā dvādaśāhena sarvametatsamāpayet //
saṃvatsarasya madhye cedyadi syādadhimāsakaḥ

tato dvādaśake śrāddhe kāryaṃ tadadhimāsikam //
tato dvādaśake śrāddhe kāryaṃ tadadhikaṃ bhavet

saṃvatsare samāpte tu śrāddhaṃ śrāddhavadācaret //
pretāya tasmādūrdhvaṃ ca tasyaiva puruṣatraye

piṇḍānvinirvapeccātra caturaḥ susamāhitaḥ //
saṃsṛjaṃ pṛthivīṃ dattvā samānāveti cāpyatha

yojayetpretapiṇḍaṃ tu piṇḍeṣvanyeṣu bhārgava //
pretapātraṃ ca pātreṣu tathaiva viniyojayet

pṛthakpṛthak ca kartavyaṃ karmaitatkarmaṇāṃ traye //
mantravarjamidaṃ karma śūdrasyāpi vidhīyate

amantroccāraṇaṃ strīṇāṃ kāryametattathā bhavet //
yāvajjīvaṃ tathā kuryācchrāddhaṃ tu prativatsaram //
anenaiva vidhānena bhakttyā prayatamānasaḥ//१५/
pretāyānnaṃ sodakumbhaṃ pradeyaṃ nityaṃ bhaktyā yāvadabdāvasānam //
etatkāryaṃ bāndhavairnaiva kāryaḥ śokaḥ śocannaiva kiñcitprakuryāt

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaravākye pretakriyā nāma saptasaptatitamo'dhyāyaḥ

२.७८
puṣkara uvāca //
budhairāśvasanīyāśca bāndhavairmṛtabāndhavāḥ //
vacanairdharmasaṃyuktaistāni cānyāni me śṛṇu

nityamasminnirālambe kāle satatayāyini //
na tadbhūtaṃ prapasyāmi sthitiryasya bhaveddhruvā

gaṅgāyāḥ sikatādhārāstathā varṣati vāsave //
śakyā gaṇayituṃ loke na vyatītāḥ pitāmahāḥ

caturdaśa vinaśyanti kalpekalpe sureśvarāḥ //
sarvalokapradhānāśca manavaśca caturdaśa

bahūnīndrasahasrāṇi daityendraniyutāni ca //
vinaṣṭānīha kālena manujeṣvatha kā kathā

rājarṣayaśca bahavaḥ sarve samuditā guṇaiḥ //
devā brahmarṣayaścaiva kālena nidhanaṃ gatāḥ

ye samarthā jagatyasminsṛṣṭisaṃhārakāraṇe//
te'pi kālena nīyante kālo hi duratikramaḥ

ākramya sarvaṃ kālena paralokāya nīyate //
karma paśyati no jantustatra kā paridevanā

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca //
asminduṣparihārye'rthe nāsti loke sahāyatā

śocanto nopakurvanti mṛtasya hi janā yadā //
ato na śocitavyaṃ syātkriyā kāryā suyatnataḥ

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cobhau sahāyau yasya gacchataḥ //
bāndhavaistasya kiṃ kāryaṃ śocadbhiratha vā na vā

bāndhavānāmaśauce tu sthitiṃ preto na vindati //
atastvabhyeti tāneva piṇḍatoyapradāyinaḥ

arvāk sapiṇḍīkaraṇātpreto bhavati yo mṛtaḥ //
pretalokagatasyānnaṃ sodakumbhaṃ prayacchata

pitṛlokagataścānnaṃ śrāddhaṃ bhuṅkte sudhāsamam //
pitṛlokagatasyāsya tasmācchrāddhaṃ prayatnataḥ

devatve yātanāsthāne tiryagyonau tathaiva ca //
mānuṣye ca tathā'pnoti śrāddhe datte svabāndhavaiḥ

pretasya śrāddhakartuśca puṣṭiḥ śrāddhe kṛte dhruvam //
tasmācchrāddhaṃ sadā kāryaṃ śokaṃ tyaktvā nirarthakam

etāvadeva kartavyaṃ sadā pretasya bandhubhiḥ//
nopakuryānnaraḥ śocanpretasyātmana eva ca

dṛṣṭvā lokamanākrandaṃ mriyamāṇāṃśca bāndhavān //
dharmamekaṃ sahāyārthe kārayadhvaṃ sadā narāḥ

mṛto'pi bāndhavaḥ śakto nānugantuṃ narairyataḥ //
jāyāvarjyaṃ hi sarvasya yasyā bhartā vibhidyate

dharma eko'nuyātyenaṃ yatra kutra ca gāminam //
nanvasāre triloke 'smindharma kuru mā ciram

śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhṇe tvaparāhṇikam //
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtamasya na vā kṛtama

kṣetrāpaṇagṛhāsaktamanyatra gatamānasam //
vṛkīvā'raṇyamāsādya mṛtyurādāya gacchati

na kālasya priyaḥ kaścidveṣyaścāsya na vidyate //
āyuṣye karmaṇi kṣīṇe prasahya harate janam

nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatairapi //
kuśāgreṇāpi saṃspṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati

nauṣadhāni na mantrāśca na homā na punarjapāḥ //
trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā vāpi mānavam

āgāminamanarthaṃ tu pratighātaśatairapi //
na nivārayituṃ śaktāstatra kā paridevanā

yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram //
tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāraṃ vindate dhruvam /

avyaktādīni sarvāṇi vyaktamadhyāni cāpyatha //
avyaktanidhanānyeva tatra kā paridevanā

dehinosminyathā dehaṃ kaumāraṃ yauvanaṃ jarā //
tathā janmāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati

gṛhṇātīva yathā vastraṃ tyaktvā pūrvadhṛtaṃ naraḥ//
gṛhṇātyevaṃ navaṃ dehaṃ dehīkarmanibandhanaḥ

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ //
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ

acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca //
nityaḥ sarvagataḥsthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ

avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yameva ca //
tasmādevaṃ vidittvainaṃ nānuśocitumarhatha

āścaryavatpaśyati kaścidenamāścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ //
āścaryavaścainamanyaḥ śṛṇoti śrutvāpyenaṃ veda na caiva kaścit

/
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne bāndhavasamāśvāsanaṃ nāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ

2.79
// puṣkara uvāca / /
mṛnmayaṃ bhājanaṃ sarvaṃ punaḥ pākena śudhyati //
madyairmūtrapurīṣairvā ṣṭhīvanaiḥ pūyaśoṇitaiḥ

saṃspṛṣṭaṃ naiva śudhyeta punaḥpākena mṛnmayam //
etaireva tathā spṛṣṭaṃ tāmrasauvarṇarājatam

śudhyatyātāpitaṃ paścādanyathā kevalāmbhasā//
amlodakena tāmrasya sīsasya trapusastathā

kṣāreṇa śuddhiṃ kāṃsyasya lohasya ca vinirdiśet//
muktāmaṇipravālānāṃ śuddhiḥ prakṣālanena tu

anyeṣāṃ caiva bhāṇḍānāṃ sarvasyāśmamayasya ca //
śākarajjumūlaphalavaidalānāṃ tathaiva ca

mārjanādyajñabhāṇḍānāṃ pāṇinā cāgnikarmaṇi //
uṣṇāmbhasā tathā śuddhiḥ sasnehānāṃ vinirdiśet

śayanāsanayānānāṃ sphyaśūrpaśakaṭasya ca //
śuddhiḥ saṃkṣepaṇājjñeyā palālendhanayostathā

mārjanādveśmanāṃ śuddhiḥ kṣitau śodhanataḥ kṣaṇāt //
saṃmārjitena toyena vāsasāṃ śuddhiriṣyate //

bahūnāṃ prokṣaṇācchuddhiḥ dhānyānāṃ ca vinirdiśet //
śuddhirdrumāṇā vijñeyā nityasatpavanena tu

prokṣaṇātsaṃhatānāṃ tu dāravāṇāṃ ca takṣaṇāt //
siddhārthakāṇāṃ kalkena śṛṅgadantamayasya ca

govālaiḥ phalapatrāṇāmasthnāṃ syācchṛṅgavastathā //
niryāsānāṃ guḍānāṃ ca lavaṇānāṃ tathaiva ca

kusumbhakuṃkumānāṃ ca ūrṇākārpāsayostathā //
prokṣaṇātkathitā śuddhirityāha bhagavān hi saḥ

bhūmiṣṭhamudakaṃ śuddhaṃ tathaiva ca śilāgatam //
varṇagandharasairduṣṭairvarjitaṃ yadi tadbhavet

śuddhaṃ nadīgataṃ toyaṃ sarva eva tathākarāḥ //
śuddhaṃ prasāritaṃ paṇyaṃ śuddhe cāśvājayormukhe

mukhavarjaṃ ca gauḥ śuddhā mārjāraḥ śvā ca no śuciḥ //
śayyā bhāryā śiśurvastramupavītaṃ kamaṇḍaluḥ //

ātmanaḥ kathitaṃ śuddhaṃ na parasya kathañcana //
nārīṇāṃ caiva vatsānāṃ śakunīnāṃ śunāṃ mukham

ratau prasravaṇe vṛkṣe mṛgayāyāṃ sadā śuciḥ //
śuddhā bhartuścaturthe'hni snātā nārī rajasvalā

daivakarmaṇi pitrye ca pañcame'hani śudhyati //
kṛtvā mūtrapurīṣaṃ vā snātvā bhoktumanāstathā // १८ /!
bhuktvā kṣuttvā tathā suptvā pītvā cāmbho'vagāhya ca //
rathyāmākramya vācāmedvāso viparidhāya ca

kṛtvā mūtrapurīṣaṃ ca lepagandhāpahaṃ budhaḥ //
uddhṛtenāmbhasā śaucaṃ mṛdā śaucaṃ samācaret

mehane mṛttikāḥ pañca liṅge dve parikīrtite //
ekasminviṃśatirhaste dvayo jñeyāścaturdaśa

tisrastu mṛttikā jñeyāḥ kṛtvā tu nakhaśodhanam //
tisrastisraḥ pādayośca śaucakāmaistu nityadā

śaucametadgṛhasthānāṃ dviguṇaṃ brahmacāriṇām //
triguṇaṃ tu vanasthānāṃ yatīnāṃ ca caturguṇam

mṛttikā ca vinirdiṣṭā tripūrvaṃ pūryate yayā //
śuddhiśca kācabhāṇḍānāṃ kevalena tathāmbhasā

śrīphalairaṃśupaṭṭānāṃ kṣaumāṇāṃ gaurasarṣapaiḥ //
śuddhiḥ padmākṣatoyena mṛgalomnāṃ prakīrtitā //
puṣpāṇāṃ candanānāṃ ca prokṣaṇācchuddhiriṣyate

siddhārthakaiḥ śuddhimudāharanti lomnāṃ tathā bhārgavavaṃśamukhya //
sarvasya jīvasya viśuddhiruktā mṛdā ca toyena vigandhalepāt

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne dravyaśuddhirnāmaikonaśītitamo'dhyāyaḥ

2.80
rāma uvāca //
varṇānāmāśramāṇāṃ ca vetti sarvamidaṃ bhavān //
puṣkara uvāca //
ahiṃsāsatyavacanaṃ te syādbhūteṣvanugrahaḥ

tīrthānusaraṇaṃ dānaṃ brahmacaryamamatsaram //
devadvijātiśuśrūṣā gurūṇāṃ ca bhṛgūttama

śravaṇaṃ sarvadharmāṇāṃ pitṝṇāṃ pūjanaṃ tathā //
bhaktiśca bhūpatau nityaṃ tathā sacchāstranetratā

ānṛśaṃsyantitikṣā ca tathā cāstikyameva hi //
dharmasāmānyametatte kathitaṃ bhṛgusattama

yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ tathaivādhyāpanakriyā //
pratigrahaṃ cādhyayanaṃ viprakarmāṇi nirdiśet

dānamadhyayanaṃ caiva yajanaṃ ca yathāvidhi//
kṣattriyasya ca vaiśyasya karmedaṃ parikīrtitam

kṣatriyasya viśeṣastu prajānāṃ paripālanam //
kṛṣigorakṣavāṇijyaṃ vaiśyasya parikīrtitam

śūdrasya dvijaśuśrūṣā sarvaśilpāni cāpyatha //
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ

teṣāṃ janmādvitīyaṃ tu vijñeyaṃ mauñjibandhanam //
ācāryastu pitā tatra sāvitrī jananī tathā //
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ mauñjībandhanajanmani

vṛttyā dvijāḥ śūdrasamā bhavanti yāvanna vede prabhavanti rāma //
tataḥ paraṃ te dvijatāṃ labhante samastakāryeṣvadhidaivataṃ ca

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne varṇadharmādhyāyo nāmāśītitamo'dhyāyaḥ // ८०