Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.71.75

2.71
rāma uvāca //
daṇḍapraṇayanārthāya rājā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā //
devabhāgānupādāya sarvabhūtābhiguptaye //

tejasā yadayaṃ kaścinnaiva śaknoti vīkṣitum //
tadā bhavati lokeṣu rājā bhāskaravatprabhuḥ

yadasya darśane lokaḥ prasādamupagacchati //
nayanānandakāritvāttadā bhavati candramāḥ

cārairyadāyaṃ vyāpnoti sarvalokaṃ yadṛcchayā //
tadā bhavati lokeṣu rājā devaḥ samīraṇaḥ

yadā'parādhināṃ caiva vidhatte nigrahaṃ nṛpaḥ //
tadā bhavati lokeṣu rājā vaivasvataḥ sadā

yadā bhavati māhātmyātkruddhabuddhānnarānnṛpaḥ //
anicchannapi lokeṣu tadā bhavati pāvakaḥ

karoti ca yadā dānaṃ dhanānāṃ sarvato nṛpaḥ //
visargārthaṃ suraśreṣṭha tadā bhavati vittadaḥ

yadā ca dhanadhārābhirvarṣanplāvayate jagat //
tadā sa varuṇaḥ prokto rājā nayaviśāradaiḥ

kṣamā balena manasā dhārayansakalāḥ prajāḥ //
aviśeṣeṇa dharmajña pārthivaḥ pārthivo bhavet

yadādhipatyena janānsamagrānparirakṣati //
tadā bhavati devendraḥ sarvabhūtānukampitā

utsāhamaṃtraśaktiryā prabhuśaktiśca daivikī //
catasraḥ śaktayastatra vaiṣṇavyaḥ parikīrtitāḥ

kaḥ samarthaḥ prajāḥ pātuṃ vinā vaiṣṇavatejasā //
tisrastu śaktayastasya vaiṣṇavyaḥ pṛthivīpate

daṇḍapraṇayanaṃ samyak śrotumicchāmi tattvataḥ //
kathaṃ svaviṣaye tasya daṇḍanītirbhaveddhruvā

kathaṃ ca daṇḍaṃ praṇayannarendro dharmeṇa yujyedyaśasā ca vīra //
arthena kāmena ca sa sarvametadbravīhi yādogaṇa nāthaputra

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmavākyādhyāyo nāmaikasaptatitamo'dhyāyaḥ

2.72
puṣkara uvāca //
daṇḍapraṇayanaṃ rāma svadeśe śṛṇu bhūbhujām //
yasya samyakpraṇayanātsvargabhākpārthivo bhavet

triyavaṃ kṛṣṇalaṃ viddhi māṣastatpañcakaṃ bhavet //
kṛṣṇalānāṃ tathā ṣaṣṭyā karṣārdhaṃ rāma kīrtitam

suvarṇaśca vinirdiṣṭo rāma ṣoḍaśamāṣakaḥ //
niṣkaṃ suvarṇāścatvāro dharaṇaṃ daśabhistu taiḥ

tāmrarūpyasuvarṇānāṃ mānametatprakīrtitam //
tāmrakarṣāpako rāma proktaḥ kārṣāpaṇo budhaiḥ

paṇānāṃ dve śate sārdhe prathamaṃ sāhasaḥ smṛtaḥ //
madhyamaḥ pañca vijñeyaḥ sahasramapi cottamaḥ

bāladāyādakaṃ rikthaṃ tāvadrājānupālayet //
yāvatsa syātsamāvṛtto yāvadvātītaśaiśavaḥ

veśyāputrāsu caivaṃ syādrakṣaṇaṃ niṣkulāsu ca //
pativratāsu ca strīṣu vidhavāsvāturāsu ca

jīvantīnāṃ tu tāsāṃ ye taddhareyuḥ svabāndhavāḥ //
tāñśiṣyāccauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ

pranaṣṭasvāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet //
arvāk tryabdāddharetsvāmī pareṇa nṛpatirharet

mamedamiti yo brūyātso'nuyukto yathāvidhi //
sampādya rūpasaṃkhyādīnsvāmī taddravyamarhati

avedayāno naṣṭasya deśaṃ kālaṃ ca tattvataḥ //
varṇarūpaṃ pramāṇaṃ ca tatsamaṃ daṇḍamarhati

pranaṣṭādhigataṃ rikthaṃ tiṣṭhedarthairadhiṣṭhitam //
yāṃstatra caurāngṛhṇīyādghātayetkuñjareṇa tān

mamedamiti yo brūyādasatyenā tathā nidhim //
tasya daṇḍaṃ haredrājā svavittasyāṣṭamāṃśakam

caurairamuṣito yastu muṣito'smīti bhāṣate //
tatpradātari bhūpāle sa daṇḍyastāvadeva tu

yo yāvannihnu tārthaṃ mithyā yo vā vadettataḥ //
tau nṛpeṇa hyadharmajñau dāpyau taddviguṇaṃ dhanam

kūṭasākṣyaṃ tu kurvāṇāṃstrīnvarṇāndhārmiko nṛpaḥ //
pramāpayenmahābhāga brāhmaṇaṃ tu vivāsayet

yatsvāminānanujñātamādhiṃ bhuṅkte vicakṣaṇaḥ //
avadhyamūlaṃ kartavyaṃ tasya daṇḍaṃ mahīkṣitā //
vasā - - - - -tathā dharmo na hīyate

yo nikṣepaṃ yācayati yaśca nikṣipya yācate //
tāvubhau cauravacchāsyau dāpyau vā dviguṇaṃ dhanam

upadābhiśca yaḥ kaścitparadravyaṃ harennaraḥ //
sasahāyaḥ sa hantavyaḥ prakāśaṃ vividhairvadhaiḥ

yo yācitakamādāya na taddadyādyathākramam //
sa nigṛhya balāddāpyo daṇḍo vai pūrvasāhasam

ajñānādyaḥ pumānkuryātparadravyasya vikrayam //
nirdoṣo jñānaparyantaṃ cauravadvadhamarhati

mūlyamādāya yo vidyāṃ śilpaṃ vā na prayacchati//
daṇḍyaḥ samūlaṃ sakalaṃ dharmajñena mahīkṣitā

dvijabhojye tu samprāpte prātiveśyamabhojanam //
hiraṇyamāṣakaṃ daṇḍyaḥ pāpe nāsti hyatikramaḥ

āmantrito dvijo yastu vartamānaḥ pratigrahe //
niṣkāraṇaṃ na gacchedyaḥ sa dāpyo'ṣṭaśataṃ damam

pratiśrutyāpradātāraṃ suvarṇaṃ daṇḍayennṛpaḥ //

bhṛto'nārto na kuryādyo darpātkarma yathoditam //
sa daṇḍyaḥ kṛṣṇalānyaṣṭau na deyaṃ cāsya vetanam

akāle yastyajedbhṛtyaṃ daṇḍyaḥ syāttāvadeva tu //
yo grāmadeśasaṃghānāṃ kṛtvā satyena saṃvidam //
visaṃvadennaro lobhāttaṃ rāṣṭrādvipravāsayet

krītvā vikrīya vā kiñcidyasyehānuśayo bhavet //
sontardaśāhāttatsāmyāddadyāścaivādadīta ca

pareṇa tu daśāhasya na dadyānnaiva dāpayet //
ādadadvidadaccaiva rājñā daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ

yastu doṣavatīṃ kanyāṃ tvanākhyāya prayacchati //
tasya kuryānnṛpo daṇḍaṃ svayaṃ ṣaṇṇavatiṃ paṇān

akanyeti tu yaḥ kanyāṃ brūyāddveṣeṇa mānavaḥ //
sa śataṃ prāpnuyāddaṇḍaṃ kanyādoṣamadarśayan

yastvanyāṃ darśayitvānyāṃ voḍhuḥ kanyāṃ prayacchati //
uttamaṃ tasya kurvīta rājā daṇḍaṃ tu sāhasam

varo doṣānabhikhyāpya yaḥ kanyāṃ varayediha //
dattāpyadattā sā tasya rājñā daṇḍyaḥ śatadvayam

pradāya kanyāṃ yo'nyasmai punastāṃ samprayacchati //
daṇḍaḥ kāryo narendreṇa tasyāpyuttamasāhasaḥ

satyaṃkāreṇa vācā ca yuktaṃ paryāsamaṃ śayam //
lubdho'nyatra tu vikretā ṣaṭśataṃ daṇḍamarhati

vahecchulkaṃ tu vikretā satyaṃkāraṃ tu saṃtyajet //
dviguṇaṃ daṇḍayedenamiti dharmo vyavasthitaḥ

mūlyaikadeśaṃ dattvā tu yadi kretā dhanaṃ tyajet //
daṇḍayaḥ sa madhyamaṃ daṇḍaṃ tasya daṇḍasya mokṣaṇāt

druhyādbhṛtastu yaḥ pālaṃ gṛhītvā bhaktavetanam //
sa tu daṇḍyaḥ śataṃ rājñā suvarṇaṃ svāmyarakṣiṇā //

daṇḍaṃ dattvā na virametsvāmibhiḥ kṛtalakṣaṇaḥ //
baddhaḥ kṛtvāyasaiḥ pāśaistasya karmakaro bhavet

dhanuścatuḥparīmāṇaṃ grāmasya tu samantataḥ //
dviguṇaṃ triguṇaṃ vāpi nagarasya tu kalpayet

vṛtiṃ tatra prakurvīta yāmuṣṭro nāvalokayet //
chidraṃ nivārayetsarvaṃ śvasūkaramukhānugam

tatrāparadhṛtaṃ dhānyaṃ mahiṣyaḥ paśavo yadi //
na tatra kārayeddaṇḍaṃ nṛpatiḥ paśurakṣiṇām

anirdaśāhāṃ gāṃ sūtāṃ vṛṣāndevapaśūṃstathā //
sapālānvā vipālānvā na daṇḍyānmanurabravīt

ato'nyathā vinaṣṭasya daśāṃśaṃ daṇḍamarhati

pālastvapālakī svāmī vināśe kṣattriyasya tu //
bhakṣayitvopaviṣṭāsu dviguṇaṃ daṇḍamarhati

vairāddaśaguṇaṃ daṇḍaṃ vināśātkṣattriyasya tu //
gṛhaṃ taḍāgamārāmaṃ kṣetraṃ buddhvā hyapāharan //
śatāni pañca daṇḍyaḥ syādajñānāddviśato damaḥ

sīmābandhanakāle tu sīmābandhanakāriṇām //
teṣāṃ saṃjñāṃ dadhānastu jihvācchedanamāpnuyāt

arthenāpi ca yo vidyātsaṃvidaṃ vāpi gacchati //
uttamaṃ sāhasaṃ daṇḍya iti svāyaṃbhuvo 'bravīt

sthāpitāṃ cāpi maryādāṃ ye bhindyuḥ pāpakāriṇaḥ

sarve pṛthakpṛthagdaṇḍyā rājñā prathamasāhasam //
śataṃ brāhmaṇamākruśya kṣattriyo daṇḍamarhati

vaiśyaśca dviśataṃ rāma śūdraśca vadhamarhati //
pañcāśadbrāhmaṇo daṇḍyaḥ kṣattriyasyāpi śāsane

vaiśye cāpyardhapañcāśacchūdro dvādaśako'dhamaḥ //
kṣattriyasyāpnuyādvaiśyaḥ sāhasaṃ pūrvameva tu

śūdraḥ kṣatriyamātrasya jihvācchedanamāpnuyāt //
pañcāśatkṣatriyo daṇḍyastathā vaiśyābhiśāsane

śūdre caivārdhapañcāśattathā dharmo na hīyate //
vaiśyasyākrośane daṇḍyaḥ śūdraścottama sāhasam

śūdrākrośe tathā vaiśyaḥ śatārdhaṃ daṇḍamarhati //
savarṇākrośane daṇḍastathā dvādaśikaḥ smṛtaḥ

vādeṣu vacanīyeṣu tadeva dviguṇaṃ bhaveta //
ekajātirdvijātiṃ tu vācā dāruṇayā kṣipan //
jihvāyāḥ prāpnuyācchedaṃ jaghanyaprabhavo hi saḥ

nāmajātigrahaṃ teṣāmabhidroheṇa kurvataḥ //
nikhanyo'yomayaḥ śaṅkurjvalannāsye daśāṅgulaḥ

dharmopadeśadharmeṇa dvijānāmasya kurvataḥ //
taptamāsiñcayettailaṃ vaktre śrotre ca pārthivaḥ

śṛtaṃ deśaṃ ca jātiṃ ca karma śārīrameva ca //
vitathaṃ tu bruvandaṇḍyo rājñā dviguṇasāhasam

yastu pātakasaṃyuktaiḥ kṣipedvarṇāntarau viśaḥ //
uttamaṃ sāhasaṃ tasmindaṇḍaḥ pātyo yathākramam

rājño niveśya niyamaṃ prathamaṃ yānti ye mithaḥ

sarve dviguṇadaṇḍyāste vipralambhānnṛpasya tu //
prītyā mayāsyābhihitaṃ pramādenāthavā vadet //
bhūyo na caivaṃ vakṣyāmi sa tu daṇḍārdhabhāgbhavet

kāṇaṃ vāpyathavā khañjamandhaṃ vāpi tathāvidham //
tathyenāpi bruvandāpyo daṇḍaḥ kārṣāpaṇāvaram

mātaraṃ pitaraṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ śvaśuraṃ gurum //
ākṣārayacchataṃ daṇḍyaḥ panthānaṃ cādadadguroḥ

guruvarjyaṃ tu mārgārhe yo mārgaṃ na prayacchati //
sa rājñā kṛṣṇalaṃ daṇḍyastasya pāpasya śāntaye

ekajātirdvijātintu yenāṅgenāparādhnuyāt //
tadeva cchedayettasya kṣipramevāvicārayan

avaniṣṭhīvato darpāddvāvoṣṭhau chedayennṛpaḥ //
avasecayato meḍhramavaśabdayato gudam

mahāsanamabhiprepsurutkṛṣṭasyāvakṛṣṭajaḥ

kṛtāṅkaḥ sa vinirvāsyo hyaṅgaṃ vāsya vikartayet //
keśeṣu gṛhṇato hastau chedayedavicārayan //
pādayordaṇḍikāyāṃ tu grīvāyāṃ vṛṣaṇeṣu vā

tvagbhedakaḥ śataṃ daṇḍyo lohitasya ca darśakaḥ

asthibhettā ca ṣaṇṇiṣkānpramāpyaśca pramāpakaḥ //
aṅgabhaṅgakarasyāṃgaṃ tadevāpaharennṛpaḥ

daṇḍapāruṣyakṛddadyātsamutthānavyayaṃ tathā //
ardhapādakarāḥ kāryā gogajāśvoṣṭraghātakāḥ

paśukṣudramṛgāṇāṃ ca hiṃsāyāṃ dviguṇo damaḥ //
pañcāśattu bhaveddaṇḍastathaiva mṛgapakṣiṣu

kṛmikīṭeṣu daṇḍaḥ syādrajatasya tu māṣakam //
tasyānurūpaṃ mūlyaṃ ca pradadyātsvāmine tathā

sasvāmikānāṃ marake śeṣāṇāṃ daṇḍameva tu //
vṛkṣaṃ tu saphalaṃ chittvā suvarṇaṃ daṇḍamarhati

dviguṇaṃ daṇḍayeccaitye pathi sīmni jalāśaye //
chedanādaphalasyāpi madhyamaḥ sāhasaḥ smṛtaḥ

gulmavallīlatānāṃ tu suvarṇasya ca māṣakam //
vṛthā chede tṛṇasyāpi daṇḍaḥ kārṣāpaṇaṃ bhavet

tribhāgaṃ kṛṣṇalāndaṇḍayaḥ prāṇinastāḍane tathā //
deśakālānurūpeṇa mūlyaṃ rāma! drumādiṣu

tatsvāmini tathā dadyāddaṇḍamuktaṃ ca pārthive //
yatrātivartate yugyaṃ vaiguṇyādrajakasya tu

tatra svāmī bhaveddaṇḍyo nāptaścedvyājako bhavet //
prāṇakaśca bhavedāptaḥ prājako daṇḍamarhati

nāsti daṇḍaṃ ca tasyāpi tathā trāhīti jalpataḥ

dravyāṇi yo haredyasya jānato'jānato'pi vā //
sa tasyotpādayettuṣṭiṃ rājño dadyāttato damam

yastu rajjuṃ ghaṭaṃ kūpāddharedbhindyācca tāṃ prapām //
sa daṇḍaṃ prāpnuyānmāṣaṃ tacca saṃpratipādayet

dhānyaṃ daśabhyaḥ kumbhebhyo harato'bhyadhikaṃ budhaḥ //
śeṣe'pyekādaśaguṇaṃ daṇḍaṃ tasya prakalpayet

suvarṇarajatādīnāṃ cottamānāṃ ca vāsasām //
puruṣāṇāṃ kulīnānāṃ nārīṇāṃ ca viśeṣataḥ //
mukhyānāṃ caiva ratnānāṃ haraṇe vadhamarhati

mahāpaśūnāṃ haraṇe vastrāṇāmauṣadhasya ca //
kālamāsādya kāryaṃ ca rājā daṇḍaṃ prakalpayet

goṣu brāhmaṇasaṃsthāsu sthūlakāryāvibhedane //
aśvāpahārakaścaiva sadyaḥ kāryordhapādikaḥ

sūtrakārpāsakilvānāṃ gomayasya guḍasya ca //
dadhnaḥ kṣīrasya takrasya pānīyasya phalasya ca // ८८. //
veṇuvaidalabhāṇḍānāṃ lavaṇānāṃ tathaiva ca //
mṛṇmayānāṃ ca sarveṣāṃ mṛdo bhasmana eva ca

madyānāṃ pakṣiṇāṃ caiva tailasya ca ghṛtasya ca //
māṃsasya madhunaścaiva yaccānyatpaśusambhavam

anyeṣāmevamādīnāṃ matsyānāmodanasya ca //
pakvānnānāṃ ca sarveṣāṃ tanmūlyāddviguṇo damaḥ

puṣpeṣu harite dhānye gulmavallīlatāsu ca ///
alpeṣu paripūrṇeṣu daṇḍaḥ syātpañcamāṣakaḥ

paripūrṇeṣu dhānyeṣu śākamūlaphaleṣu ca //
niranvaye śataṃ daṇḍyaḥ sānvaye ca śataṃ damaḥ

yenayena yathāṅgena steno nṛṣu viceṣṭate //
tattadeva haredasya pratyādeśāya pārthivaḥ

dvijo'dhvagaḥ kṣīṇavṛttirdvāvikṣu dve ca mūlake //
trapusorvārukau dvaudvau tāvanmānaṃ phaleṣu ca

tathā ca sarvadhānyānāṃ muṣṭigrāheṇa bhārgava //
śākaṃ śākapramāṇena gṛhyamāṇo na duṣyati

vānaspatyaṃ mūlaphalaṃ dārvagnyarthaṃ tathaiva ca //
tṛṇaṃ ca gobhyo dānārthamasteyaṃ manurabravīt

adevavāṭajaṃ puṣpaṃ devatārthaṃ tathaiva ca //
ādadānaḥ parakṣetrānna daṇḍaṃ dātumarhati

śṛṅgiṇaṃ nakhinaṃ cāpi daṃṣṭriṇaṃ vā vadhodyatam //
yo hanyānna sa pāpena lipyate manujaḥ kvacit

guruṃ vā bālavṛddhau vā brāhmaṇaṃ vā bahuśrutam //
ātatāyinamāyāntaṃ hanyādevāvicārayan

nātatāyivadhe doṣaḥ karturbhavati kaścana //
prakāśaṃ vā'prakāśaṃ vā manyustaṃ manyumarhati

gṛhakṣetrābhihartāraṃ tathā patnyabhigāminam //
agnidaṃ garadaṃ caiva tathā hastodyatāyudham

abhicāraṃ ca kurvāṇaṃ rājagāmi ca paiśunam //
ete hi kathitā loke dharmajñairātatāyinaḥ

parastriyaṃ na saṃbhāṣettīrthe'raṇye gṛhe'pi vā //
nadīnāṃ caiva saṃbhede saṃgrahaṇamavāpnuyāt

na saṃbhāṣaṃ saha strībhiḥ pratiṣiddhaṃ samācaret //
pratiṣiddhastu saṃbhāṣaḥ suvarṇaṃ daṇḍamarhati

naiṣa cāreṇadāreṣu vidhirnātmopajīviṣu //
sajjayanti manuṣyaiste nigūḍhaṃ vicarantyuta

kiñcideva tu sakhyaṃ syātsaṃbhāṣetābhicārayan //
preṣyāsu caiva sarvābhirahaḥ pravrajitāsu ca

yo'kāmāṃ dūṣayetkanyāṃ sa sadyo vadhamarhati //
sakāmāṃ dūṣayāṇastu prāpyaḥ prathamasāhasam

bhikṣuko'pyathavā nārī yo'pi ca syātkuśīlavaḥ //
praviśetpratiṣiddhastu prāpnuyāddviśataṃ damam

yaśca saṃcārakastatra puruṣaḥ sa tathā bhavet //
pāradārikavaddaṇḍyo yaśca syādavakāśadaḥ

balātsaṃdūṣayanyastu parabhāryāṃ naraḥ kvacit //
vadhadaṇḍo bhavettasya nāparādho bhavetstriyāḥ

rajastṛtīyaṃ yā kanyā svagṛhe pratipadyate //
adaṇḍyā sā bhavedrājñā varayantī patiṃ svayam

svadeśe kanyakāṃ dattvā tāmādāya tathā vrajan //
paradeśe bhavedvadhyaḥ strīcauraḥ sa tathā bhavet

adravyāṃ mṛtapatnīṃ tu saṃgṛhṇannāparādhyati //
sārthāṃ vai tāṃ ca gṛhṇāno daṇḍamuttamamarhati

utkṛṣṭaṃ yā bhajetkanyā deyā tasyaiva sā bhavet //
jaghanyaṃ sevamānāṃ ca saṃyatāṃ vāsayedgṛhe

uttamāṃ sevamānastu jaghanyo vadhamarhati //
jaghanyamuttamā nārī sevamānā tathaiva ca

bhartāraṃ laṅghayedyā tu strī jñātibaladarpitā //
tāṃ śvabhiḥ khādayedrājā saṃsthāne bahusaṃsthite

hṛtādhikārāṃ malināṃ piṇḍamātropajīvinīm //
vāsayetsvairiṇīṃ nityaṃ savarṇenābhidūṣitām

jyāyasā dūṣitā nārī muṇḍanaṃ samavāpnuyāt //
māsaṃ ca malinā nityaṃ sā grāsānprāpnuyāddaśa

brāhmaṇaḥ kṣattriyo vaiśyaḥ kṣattraviṭśūdrayonayaḥ ///
vrajandāpyo bhavedrāma daṇḍa uttamasāhasam

vaiśyāgame tu viprasya kṣattriyasyantyajāgame //
madhyamaṃ prathamaṃ vaiśyo daṇḍyaḥ śadrāgame bhavet

śūdraḥ savarṇā'gamane śataṃ daṇḍyo mahībhujā //
vaiśyaśca dviguṇaṃ rāma kṣattriyastriguṇaṃ tathā

brāhmaṇaśca bhaveddaṇḍyastathā rāma caturguṇam //
guptāsveva bhaveddaṇḍamaguptāsvapi tatsmṛtam

mātā mātṛṣvasā śvaśrūrmātulānī pitṛṣvasā //
pitṛvyasakhiśiṣyastrī bhaginī tatsakhī tathā

bhāgineyī tathā caiva rājapatnī tathaiva ca //
ityagamyāstu nirdiṣṭāstāsāṃ tu gamane naraḥ

/
śiśnasyotkartanaṃ kṛtvā tatastu vadhamarhati //
bhrātṛbhāryāgame pūrvāddaṇḍastu vadhamarhati

caṇḍālīṃ vā śvapākīṃ vā gacchanvadhamavāpnuyāt //
tiryagyonau tu govarjyaṃ maithunaṃ yo niṣevate

sa paṇaṃ prāpnuyāddaṇḍaṃ tasyāśca yavasodakam //
suvarṇaṃ ca bhaveddaṇḍyo gāṃ vrajanmanujottama

veśyāgāmī bhaveddaṇḍyo veśyāśulkasamaṃ paṇam //
gṛhītvā vetanaṃ veśyā lobhādanyatra gacchati

vetanaṃ dviguṇaṃ dadyāddaṇḍaṃ ca triguṇaṃ tathā //
anyamuddiśya veśyāṃ yo nayedanyasya kāraṇāt

tasya daṇḍaṃ bhavedrāma suvarṇasya ca māṣakam //
nītvā bhogaṃ na yo dadyāddāpyo dviguṇavetanam

rājñā ca dviguṇaṃ daṇḍyastathā dharmo na hīyate //
bahūnāṃ vrajatāmekāṃ sarve taddviguṇaṃ damam

sarve pṛthakpṛthagrāma daṇḍaṃ ca dviguṇaṃ paṇāt //
na mātā na pitā na strī ṛtvigyājyasya sūnavaḥ

anyonyāḥ patitāstyājyāstyāge daṇḍyaḥ śatāni ṣaṭ //
patitā guravastyājyā na tu mātā kadācana

garbhadhāraṇapoṣābhyāṃ tena mātā garīyasī //
saṃdaṃśahīnau kartavyau kūṭākṣopadhidevinau

adhīyānamanadhyāye daṇḍaḥ karṣāpaṇatrayam //
adhyāpakaśca dviguṇaṃ tathācārasya laṅghane

antaṃ sasyabhave daṇḍaḥ suvarṇasya ca kṛṣṇalam //
bhāryā putraśca dāsaśca śiṣyo bhrātā ca sodaraḥ

prāptāparādhāste daṇḍyā rajvā veṇudalena vā //
pṛṣṭhatastu śarīrasya nottamāṅge kathaṃcana

atonyathā yatpraharetprāptaḥ syāccaurakilbiṣam //
dyūtaṃ samāhvayaṃ caiva yo niṣiddhaṃ samācaret

pracchannaṃ vā prakāśaṃ vā sa daṇḍyaḥ pārthivecchayā //
vāsāṃsi phalake ślakṣṇe nenijyādrajakaḥ śanaiḥ

ato'nyathā tu kurvīta daṇḍassyādrukmakṛṣṇalam //
rakṣāṃsyadhikṛtā rāma prajeyaṃ yairvilipyate

kāryikebhyo'rthamādāya hanyuḥ kāryāṇi kāryiṇām //
teṣāṃ sarvasvamādāya rājā kuryātpravāsanam

ye niyuktāḥ svakāryeṣu hanyuḥ kāryāṇi kāryiṇām //
nirghṛṇāḥ krūramanasaḥ sarvakāryoparodhinaḥ

dhanoṣmaṇā pacyamānāṃstānniḥsvānkārayennṛpaḥ //
kūṭaśāsanakartṝṃśca prakṛtīnāṃ ca dūṣakān

strībālabrāhmaṇaghnāṃśca vadhyāṃścāsevinastathā //
amātyaḥ prāḍvivāko vā yaḥ kuryātkāryamanyathā

tasya sarvasvamādāya taṃ rājā vipravāsayet //
brahmaghnaśca surāpaśca steyī ca gurutalpagaḥ

etānsarvānpṛthagvidyānmahāpātakino narān //
mahāpātakino vadhyā brāhmaṇaṃ tu vivāsayet

kṛtacihnaṃ svakāddeśācchṛṇu cihnakramaṃ tathā//
gurutalpe bhagaḥ kāryaḥ surāpāne surādhvajaḥ

steye tu śvapadaṃ vidyādbrahmahaṇyaśirāḥ pumān //
asambhāṣyā hyasaṃlāpyā asampādyā viśeṣataḥ

tyaktavyāśca tathā rāma! jñātisambandhibāndhavaiḥ //
mahāpātakino vittamādāya nṛpatiḥ svayam

apsu praveśayeddaṇḍaṃ varuṇāyopapādayet //
sahoḍhaṃ na vinā cauraṃ ghātayeddhārmiko nṛpaḥ

sahoḍhaṃ sopakaraṇaṃ ghātayedavicārayan//
grāmeṣvapi ca ye keciccaurāṇāṃ bhaktadāyakāḥ

bhāṇḍāvakāśadāścaiva sarvāṃstānapi ghātayet //
rāṣṭreṣu rāṣṭrādhipateḥ samantāccaiva dūṣakān

abhyāghāteṣu madhyasthāḥ kṣipraṃ śāsyāstu cauravat //
dasyuprapīḍitānāṃ hi pathi mohādidarśane

/
śaktitonābhidhāvanto nirvāsyāḥ saparicchadāḥ //
rājñaḥ koṣāpahartṝṃśca pratikūleṣu ca sthitān

arīṇāmupajaptṝm̐śca ghātayedvividhairvadhaiḥ //
sandhiṃ bhittvā tu ye cauryaṃ rājñaḥ kurvaṃti taskarāḥ

teṣāṃ chittvā nṛpo hastau tīkṣṇe śūle niveśayet //
taḍākabhedakaṃ hanyādapsu śuddhavadhena tu

yastu pūrvaṃ nivṛttasya taḍākasyodakaṃ haret //
āgamaṃ vāpyapāṃ kuryātsa dāpyaḥ pūrvasāhasam

koṣṭhāgārāyudhāgāradevatāgārabhedakān //
pāpānpāpasamācārānghātayecchīghrameva tān

samutsṛjedrājamārge yastvamedhyamanāpadi //
sa hi kārṣāpaṇaṃ daṇḍyastamamedhyaṃ ca śodhayet//

āpadgato'thavā vṛddho garbhiṇī bāla eva vā //
paribhāṣaṇamarhanti tacca śodhyamiti sthitiḥ

prathamaṃ sāhasaṃ daṇḍyaḥ yaśca mithyācikitsakaḥ //
puruṣe madhyamaṃ daṇḍyastūttame ca tathottamam

saṃkramadhvajayaṣṭīnāṃ pratimānāṃ ca bhedakān //
pratikuryuśca tatsarvaṃ dadyuḥ pañcaśatāni ca

adūṣitānāṃ dravyāṇāṃ dūṣaṇe bhedane tathā //
maṇīnāmapi bhedasya daṇḍaḥ prathamasāhasaḥ

samaiśca viṣamaṃ yo vai kurute mūlyato'pi vā //
samāpnuyānnaraḥ pūrvaṃ samaṃ vādhamameva vā

bandhanāni ca sarvāṇi rājamārge niveśayet //
kliśyanto yatra dṛśyante vikṛtāḥ pāpacāriṇaḥ

prākārasya tu bhettāraṃ parikhānāṃ ca bhedakam //
dvārāṇāṃ caiva bhettāraṃ kṣipraṃ nirvāsayetpurāt

mūlakarmābhicāreṣu kartavyo dviguṇo damaḥ //
abījavikrayī daivabījotkṛṣṭastathaiva ca

maryādābhedakaścaiva vikṛtaṃ vadhamāpnuyāt //
sarvasaṅkarapāpiṣṭhaṃ hemakāraṃ narādhipaḥ

anyāye vartamānaṃ tu lavaśaśchedayeccharaiḥ //
dravyamādāya vaṇijāmanargheṇāvarundhatām

rājā pṛthakpṛthakkuryāddaṇḍamuttamasāhasam //
dvyāvadūṣako yaśca praticchandakavikrayī

madhyamaṃ prāpnuyāddaṇḍaṃ kūṭakartā tathottamam //
śāstrāṇāṃ yajñatapasāṃ deśānāṃ kṣepako naraḥ

devatānāṃ satīnāṃ vai tūttamaṃ daṇḍamarhati //
ekasya daṇḍapāruṣye bahūnāṃ dviguṇo damaḥ

kalahāpahṛtaṃ deyaṃ daṇḍaśca dviguṇastataḥ //
madhyamaṃ brāhmaṇaṃ rājā viṣayādvipravāsayet

laśunaṃ ca palāṇḍuṃ ca sūkaraṃ grāmakukkuṭam //
tathā pañcanakhaṃ sarvaṃ bhakṣyādanyatra bhakṣiṇam

vivāsayetkṣiprameva brāhmaṇaṃ viṣayātsvakāt //
abhakṣyabhakṣaṇe daṇḍyaḥ śūdro bhavati kṛṣṇalam

brāhmaṇakṣattriyaviśāṃ catustridviguṇaṃ hitam //
yaḥ sāhasaṃ kārayati sa dadyāddviguṇa damam

yaścedamuktvāhaṃ dātā kārayetsa caturguṇam //
saṃdiṣṭasyāpradātāraṃ samudragṛhabhedakam

pañcāśatpaṇiko daṃḍastayoḥ kāryo mahīkṣitā //
aspṛśyeṣu śatārdhantu madhyo'dho yogakarmakṛt

puṃstvahartā paśūnāṃ ca dāsīgarbhavināśakṛt //
śūdrapravrajitānāṃ ca daive pitrye ca bhojakaḥ

avrajanbāḍhamuktvā ca tathaiva ca nimantraṇāt //
ete kārṣāpaṇaśataṃ sarve daṇḍyā mahīkṣitā

duḥkhotpādi gṛhe dravyaṃ kṣipandaṇḍyastu kṛṣṇalam //
pitāputravirodhe tu sākṣiṇāṃ dviśato damaḥ

tulāśāsanamānānāṃ kūṭakṛnnāṇakasya ca //
ebhiśca vyavahartā yaḥ sa dāpyo daṇḍamuttamam

viṣāgnidāṃ patigurunijāpatyapramāpaṇīm //
vikarṇakaranāsauṣṭhīṃ kṛtvā gobhiḥ pramāpayet

kṣetraveśmagrāmavananivītakhaladāhakāḥ //
rājapatnyabhigāmī ca dagdhavyāśca kaṭāgninā

ūnaṃ vāpyadhikaṃ vāpi likhedyo rājaśāsanam //
pāradārikacaurau ca muñcato daṇḍamuttamam

abhakṣyeṇa dvijaṃ dūṣya daṇḍamuttamasāhasam //
kṣatriyo madhyamaṃ vaiśyaḥ prathamaṃ śūdramardhikam

mṛtāṅgalagnavikreturgurostāḍayitustathā//
rājayānāsanāroḍhurdaṇḍa uttamasāhasaḥ //

yo manyetājito'smīti nyāyenāpi parājitaḥ ///
tamāyātaṃ punarjitvā daṇḍadyeddviguṇaṃ damam

āhvānakārī vadhyaḥ syādanāhūtamathāhvayan//
daṇḍikasya yo hastādabhiyuktaḥ palāyate

hīnaḥ puruṣakāreṇa taddadyāddāṇḍiko dhanam//
preṣyāparādhātpreṣyasya sa daṇḍaṃ dātumarhati

daṇḍārthaṃ niyamārthaṃ ca nīyamānastu bandhanam //
pathi kaścitpalāyeta daṇḍamaṣṭaguṇaṃ bhavet // १९२ /
aniṣṭhitavivāde tu nakharomāvatāraṇam //
kārayedyaḥ sa puruṣo madhyamaṃ daṇḍamarhati

bandhanaṃ vāthavā vadhyaṃ balānmocayato bhavet //
vadhye vimocite vadhyo daṇḍye dviguṇadaṇḍabhāk

durmṛṣṭavyavahārāṇāṃ sabhyānāṃ dviguṇo damaḥ //
jñātvā triṃśadguṇaṃ daṇḍaṃ prakṣepyamudake bhavet//

alpe daṇḍedhikaṃ kṛtvā vipule cālpameva ca //
ūnādhikaṃ tu taddaṇḍaṃ sadyo dadyātsvakādgṛhāt

yāvadvadhyaḥ sa vadhyeta tāvadvadhyasya mokṣaṇāt //
na jātu brāhmaṇaṃ hanyātsarvapāpeṣvavasthitam

vadhye vivāsayedrāṣṭrātsamagradhanamakṣatam //
na jātu brāhmaṇavadhātpāpamapyadhikaṃ kvacit

yasmāttasmātprayatnena brahmahatyāṃ vivarjayet //
adaṇḍyāndaṇḍayanrājā daṇḍyāṃścaivāpyadaṇḍayan //
ayaśomahadāpnoti narakaṃ caiva gacchati

jñātvāparādhaṃ puruṣaṃ ca rājā kālaṃ tathā cānumate dvijānām //
daṇḍyeṣu daṇḍaṃ parikalpayeta pāpasya ye tacchamanaṃ na kuryuḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० paraśurāmaṃ prati puṣkaropākhyāneṣu daṇḍapraṇayanannāma dvisaptatitamo'dhyāyaḥ

2.73
rāma uvāca //
kuryāddaṇḍapraṇayanaṃ prāyaścittamakurvatām //
nṛṇāṃ rājā tato brūhi prāyaścittavidhiṃ mama

puṣkara uvāca //
akāmataḥ kṛte pāpe prāyaścittaṃ vidurbudhāḥ //
kāmacārakṛte'pyetanmataṃ me śrutidarśanāt

prāyaścittaiḥ śamaṃ yāti pāpaṃ kṛtamasaṃśayam //
rājadaṇḍācchamaṃ yāti prāyaścittamakurvatām

prāyaścittavihīnā ye rājabhiścāpyavāsitāḥ //
narakaṃ pratipadyante tiryagyoniṃ tathaiva ca

mānuṣyamapi cāsādya bhavantīha tathāṃkitāḥ //
prāyaścittamataḥ kāryaṃ kalmaṣasyāpanuttaye

rājakruddhāturānnaṃ ca na bhuñjīta kadācana //
tathaivāhvāyakasyānnaṃ padā spṛṣṭaṃ ca kāmataḥ

/
mahāpātakinā spṛṣṭamavalīḍhaṃ patatriṇā //
tryṛbīmapakvaṃ yaścāpi spṛṣṭaṃ yaccāpyudakyayā

gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca vidviṣāṃ yajjugupsitama //
stenasya caiva tīkṣṇasya vārdhuṣergāyanasya ca

dīkṣitasya kadaryasya baddhasya nigaḍairapi //
abhiśastasya ṣaṇḍhasya puṃścalyā dāṃbhikasya ca

cikitsakasya mṛgayoḥ krūrasyocchiṣṭabhojinaḥ //
anarcitaṃ vṛthā māṃsamavīrāyāśca yoṣitaḥ

dviṣadannaṃ ca dāsānnamugrānnaṃ cāpyacākṣuṣam //
piśunānṛtinoścānnamastravikrayiṇastathā

rajakasya nṛśaṃsasya yasya copapatirgṛhe //
śailūṣatunnavāyānnaṃ kṛtaghnasyānnameva ca

parivitteśca duṣṭasya bandinaḥ kitavasya ca //
kuṇḍagolakayoścaiva strījitasya tathaiva ca

karmārasya niṣādasya raṅgāvatarakasya ca //
suvarṇakartuvenasya cailanirṇejakasya ca

mithyāpravrajitasyānnaṃ tailikasya tathaiva ca //
tathaiva vṛṣalasyānnaṃ brāhmaṇenānimantritam

eṣāmanyatamasyānnamamatyāttvā tryahaṃ kṣipeta //
matyā bhuktvā caretkṛcchraṃ retoviṇmūtrameva ca

mahāpātakayuktasya sūtikasya tathaiva ca //
bhuktvānnaṃ carmakārasya matyā kṛcchraṃ careddvijaḥ

caṇḍālaśvapacānnaṃ ca bhuktvā cāndrāyaṇaṃ careta//
antaścaturthipretānnaṃ gavāghrātaṃ tathaiva ca

śūdrocchiṣṭaṃ laghūcchiṣṭaṃ sūtikānnaṃ tathaiva ca //
taptakṛcchraṃ tu kurvīta tasya pāpasya śāntaye

bhuktvā tu brāhmaṇāśauce caretsāntapanaṃ dvijaḥ //
bhuktvā tu kṣatriyāśauce tathā kṛcchraṃ vidhīyate

vaiśyāśauce tathā bhuktvā taptakṛcchraṃ samācaret //
śūdrāśauce dvijo bhuktvā tathā cāndrāyaṇaṃ caret

aśauce yasya yo bhuktvā so'pyaśuddhastathā bhavet//
tāvadyāvadaśaucaṃ tu tasya rāma prakīrtitam

tasyāśaucavyapagame prāyaścittaṃ samācaret //
bhuktvottamasya cāśauce kṣapeta divasaṃ tathā

mṛtapañcanakhātkūpādamedhyena sakṛdyutāt //
apaḥ pītvā tryahaṃ tiṣṭhetsopavāso dvijottamaḥ

dvidinaṃ kṣattriyastiṣṭhedekāhaṃ vaiśya eva ca //
naktāśī ca tathā śūdraḥ pañcagavyena śudhyati

bhuktvāpyatha kaṣāyāṃśca pītvāmedhyānyapi dvijaḥ //
tāvadbhavatyaprayato yāvadannaṃ vrajatyadhaḥ

viḍvarāhakharoṣṭrāṇāṃ gomāyukapikāhvayoḥ //
prāśya mūtrapurīṣāṇi dvijaścāndrāyaṇaṃ caret

śuṣkāṇi jagdhvā māṃsāni bhaumāni kavakāni ca //
ajñātaṃ caiva sūnāsthaṃ caitadeva vrataṃ caret

kravyādasūkaroṣṭrāṇāṃ gomāyoḥ kapikākayoḥ//
gonarāśvakharoṣṭrāṇāṃ bhoktā pañcanakhāśca ye

māṃsaṃ ca kauñjaraṃ bhuktvā taptakṛcchreṇa śuddhyati//
grāmakukkuṭacchatrākau bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

keśakīṭāvapanne'pi pibedbrahmasuvarcalām//
āmaśrāddhe tathā bhuktvā taptakṛcchreṇa śuddhyati

saṃkalpite tathā bhuktvā trirātropoṣaṇaṃ bhavet //
vratacārī tathā bhuktvā madhumāṃsaṃ ca bhārgava

laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva pālaṇḍuṃ madyameva ca//
laśunādisamaṃ yacca gandhena manujottama

bhuktvā cāndrāyaṇaṃ kuryānmāsaṃ kravyabhujastathā //
lohitānvṛkṣaniryāsānkusthānaprabhavāṃstathā

śeluṃ gavyaṃ ca peyūṣaṃ viṣaṃ śleṣmātakaṃ mṛdam //
vṛthā kṛsarasaṃyāvapāyasāpūpaśaṣkulīḥ

gavāṃ ca mahiṣīṇāṃ ca varjayitvā tathāpyajāma //
sarvakṣīrāṇi varjyāni teṣāṃ caivāpyanirdaśam

syaṃdane'medhyabhakṣāyā vivatsāyāśca varjayet //
dadhivarjyaṃ ca śuktāni sarvāṇyeva vivarjayet

śubhaiḥ puṣpaphalairyāni bhaktairabhiyutāni ca //
viṣkirāñjālapādāṃśca raktapādāṃstathaiva ca

sarvaśuṣkāṃśca cūḍālānpratodāṃśca vivarjayet //
vartiko vartikā ceti tittiraśca kapiñjalaḥ

bhakṣyo mayūraśca tathā pakṣiṇāṃ ye vivarjitāḥ //
śaśakaḥ śallako godhā khaḍgaḥ kūrmastathaiva ca

bhakṣyāḥ pañcanakhāḥ proktāḥ pariveṣāśca varjitāḥ //
pāṭhīnānrohitānmatsyām̐llohatuṇḍāṃśca bhakṣayet

rājīvāṃśca saśalkāṃśca bhakṣyānāhurmanīṣiṇaḥ //
ato'nyānvarjayetsarvāṃstathā vai jalacāriṇaḥ

eteṣāṃ bhakṣaṇādrāma trirātrau kṣapaṇaṃ bhavet //
cakravākaṃ plavaṃ haṃsaṃ ṭiṭṭibhaṃ madgumeva ca

kākolaṃ ca śukaṃ bhāsaṃ dātyūhaṃ sārikāṃ tathā //
bakaśyenabalākāṃśca bhuktvā ṣaḍrātra mācaret

upavāsastathā kāryaḥ sūnāmāṃsāśane bhavet //
ajāvikānurohāṃśca pṛṣatānmāhiṣāṃstathā

raṅkunyaṃkūṃstathaiṇāṃśca gavayāṃścaiva bhakṣayet //
bhuktvā māṃsaṃ tato'nyasya tryahaṃ tiṣṭhedbubhukṣitaḥ /४६//
yavagodhūmajaṃ sarvaṃ payasaścaiva vikriyāḥ //
rāgaṣāḍavacukrādīnsasnehaṃ yacca kiñcana ///

etadvinā paryuṣitaṃ bhuktvā copavaseddinam //
madyabhāṇḍagatā mohātpītvā vāpo dvijottamaḥ

śaṅkhapuṣpāśritaṃ kṣīraṃ pibettu divasatrayam ///
surābhāṇḍagatā pītvā saptarātraṃ tathā pibet

śūdrocchiṣṭāttathā pītvā pañcarātraṃ tathā pibet//
svapne siktvā brahmacārī dvijaḥ śukramakāmataḥ

/
snātvā'rkamarcayitvā triḥ punarmāmityṛcaṃ japet //
agnihotrāpaviddhāgnirbrāhmaṇaḥ kāmacārataḥ

cāndrāyaṇaṃ carenmāsaṃ vīramapyāsanaṃ hitam //
brahmahatyā surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamaḥ

mahānti pātakānyāhuḥ saṃyogaścaiva taiḥ saha //
anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam

guroścālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā //
brahmojjhatā vedanindā kauṭasākṣyaṃ suhṛdvadhaḥ

varjitānnādyayorjagdhiḥ surāpānasamāni ṣaṭ//
nikṣepasyāpaharaṇaṃ narā'śvarajatasya ca

bhūmivajramaṇīnāṃ ca rukmasteyasamaṃ smṛtam//
retaḥsekassvayonīṣu kumārīṣvantyajāsu ca

sakhyuḥ putrasya ca strīṣu gurutalpasamaṃ viduḥ //
govadho'yājyasaṃyājyapāradāryātmavikrayaḥ

gurumātṛpitṛtyāgaḥ svādhyāyāgnyoḥ sutasya ca //
parivartitānujena parivedanameva ca

tayormānaṃ ca kanyāyāstayoreva ca yājanam //
kanyāyā dūṣaṇaṃ caiva vārdhuṣyaṃ vratalopanam

taḍāgārāmadārāṇāmapatyasya ca vikrayaḥ //
vrātyatā bāndhavatyāgo bhṛtādhyāpanameva ca

bhṛtādadhyayanādānamavikreyasya vikrayam //
sarvākareṣvadhīkāro mahāyantra pravartanam

hiṃsrauṣadhistriyājīvī kriyā yācanakarma ca //
indhanārthamaśuṣkāṇāṃ drumāṇāṃ caiva pātanam

ātmārthaṃ ca kriyārambho ninditānnādanaṃ tathā //
anāhitāgnitā steyamagamyāstrīniṣevaṇam

strīśūdraviṭkṣattrivadho nāstikyañcopapātakam //
brāhmaṇasya rujā kṛtyaṃ ghrātiraghreyamadyayoḥ

jaihmaṃ ca puṃsi maithunyaṃ jātibhraṃśakaraṃ smṛtam //
śvakharoṣṭramṛgebhānāmajāvyoścaiva māraṇam

saṃkīrṇakaraṇaṃ jñeyaṃ mīnāhinakulasya ca //
ninditebhyo dhanādānaṃ vāṇijyaṃ śūdrasevanam

apātrīkaraṇaṃ jñeyamasatyasya ca bhāṣaṇam //
kṛmi kīṭavayohatyāmanyānugatabhojanam

phalaidhakusumasteyamadhairyaṃ capalātmatā //
etānyenāṃsi sarvāṇi yathoktāni pṛthakpṛthak

yairyairvratairapoheta tāni samyaṅnibodhata //
brahmahā dvādaśābdāni kuṭiṃ kṛtvā vane vaset

bhikṣetātha viśuddhyarthamupāsīno vṛṣadhvajam //
lakṣaṃ śastrabhṛtāṃ vā syādvidviṣāmicchayātmanaḥ

prāśyedātmānamagnau vā samiddhe triravākchirāḥ //
yajeta vāśvamedhena svarjitāgosavena ca //

abhijidviśvajidbhyāṃ vā trivṛtāgniṣṭutāpi vā //
japanvānyatamaṃ vedaṃ yojanānāṃ śataṃ vrajet

brahmahatyāpanuttvarthaṃ mitabhuṅ niyatendriyaḥ //
sarvasvaṃ vā vedavide brāhmaṇāyopapādayet

dhanaṃ vā jīvanāyālaṃ gṛhaṃ vā saparicchadam //
vratairetairapoheta mahāpātakitāndvija

upapātakasaṃyukto goghno māsaṃ yavānadet //
kṛtapāpo vā nivaseccarmaṇā tena saṃvṛtaḥ

caturthakālamaśnīyādakṣāralavaṇa mitam //
gomūtreṇācaretsnānaṃ dvau māsau niyatendriyaḥ

divā'nugacchettā gāśca tiṣṭhannūrdhvamapaḥ pibet //
śuśrūṣitvā namaskṛtya rātrau vīrāsanaṃ caret

tiṣṭhaṃtīṣvanutiṣṭhettu vrajantīṣvapyanuvrajet //
āsīnāsu tathāsīno niyato vītamatsaraḥ

āturāmabhiṣiktāṃ ca cauravyāghrādibhirbhayaiḥ //
patita ṅkalīnāṃ vā sarvaprāṇairvimokṣayet

uṣṇairvarṣātiśītairvā mārute vāti vā bhṛśam //
na kurvītātmanastrāṇaṃ gorakṛtvā tu śaktitaḥ

ātmano yadi vā'nyeṣāṃ gṛhe kṣetre'tha vā khale //
khādamānāṃ na śaṃseta pibantaṃ caiva vatsakam

vṛṣabhaikādaśā gāstu dadhyāddhi caritavrataḥ //
avidyamāne sarvasvaṃ vedavidbhyo nivedayet

bandhane rodhane vāpi yojane ca gavāṃ rujā //
bhavedvā maraṇaṃ yatra nimitte tatra lipyate

pādamekaṃ caredgoṣṭhe dvau pādau bandhane caret // /
yojane pādahīnaṃ syāccaretsarvaṃ nipātane

kāntāreṣvatha durgeṣu viṣameṣu guhāsu ca //
yadi tatra vipattiḥ syādekaḥ pādo vidhīyate

bādhāmaraṇadoṣeṣu tathaivārdhaṃ vinirdiśet //
damane vāhane rodhe śakaṭasya ca yoktraṇe

nadyāṃ śakalapāśeṣu mṛte pādau samācaret //
vyāpannānāṃ bahūnāṃ tu bandhane rodhane'pi vā

bhiṣaṅ mithyācaraṃśceha dviguṇaṃ govrataṃ caret //
śṛṅgabhaṅge'sthibhaṅge vā lāṃgūlacchedane'thavā

yāvakaṃ tu pibettāvadyāvatsvasthā tu gaurbhavet //
ekā cedbahubhirdaivādyatra vyāpāditā bhavet

pādaṃpādaṃ tu hatyāyāṃ careyuste pṛthakpṛthak //
yantreṇa gościkitsārthe mūḍhagarbhavimokṣaṇe

yadi tatra vipattiḥ syāddoṣastatra na vidyate //
auṣadhaṃ snehamāhāraṃ dadyācca brāhmaṇādiṣu

dīyamāne vipattiḥ syāddāturdoṣo na vidyate //
etadeva vrataṃ kuryurupapātakinastathā

avakīrṇī viśuddhyarthaṃ cāndrāyaṇamathāpi vā //
avakīrṇī tu kālena saptamena catuṣpathe

pākayajñavidhānena yajate nibhṛtaṃ niśi //
hutvāgnau vidhivaddhomāṃstatastu samitityṛcam

vātendraguruvahnīnāṃ juhuyātsarpiṣāhutīḥ //
kāmato retasaḥ seke vratasthasya dvijanmanaḥ

ākramaṃ ca vratasyāhurdharmajñāḥ satyavādinaḥ //
etasminneva siddhārthe vasitvā gardabhājinam

saptāgāraṃ caredbhaikṣyaṃ svakarmaparidevayan //
tebhyo labdhena bhaikṣyeṇa vartayanneva kālikam

upa spṛśaṃstriṣavaṇamabdena sa viśudhyati //
hatvā garbhamavijñātaṃ brahmahatyāvrataṃ caret

rājanyavaiśyau cejānā ātreyīmeva ca striyam //
uktvā caivānṛtaṃ sākṣye prativadya gurūm̐stathā

apahṛtya ca nikṣepaṃ kṛtvā ca strīsuhṛdvadham //
surāṃ pītvā dvijo mohādagnivarṇāṃ surāṃ pibet

tayā sakāye nirdagdhe mucyate kilbiṣāttataḥ //
gomūtramagnivarṇaṃ vā pibedudakameva

payo ghṛtaṃ vā maraṇādgośakṛdrasameva vā//
kaṇānvā bhakṣayedabdaṃ piṇyākaṃ vā sakṛnniśi

surāpānāpanuttyarthaṃ cīravāsā jaṭī dhvajī//
surā vai malannānāṃ pāpmā ca malamucyate

tasmādbrāhmaṇarājanyau vaiśyaśca na surāṃ pibet //
gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca vijñeyā trividhā surā

yathaivaikā tathā sarvā na pātavyā dvijottamaiḥ //
yakṣarakṣaḥpiśācānāṃ madyaṃ māṃsaṃ surāśanam

tadbrāhmaṇena nāttavyaṃ devānāmaśnatā haviḥ //
mādhvīkamaikṣavaṃ ṭākaṃ kaulaṃ khārjūrapānasam

mṛdvīkārasamārdvīke mereyaṃ nārikelajam //
asevyāni daśaitāni madyāni brāhmaṇasya ca

yasya kāmagataṃ brahma madyenāplāvyate sakṛt //
tasya vyapaiti brāhmaṇyaṃ śūdratvaṃ ca sa gacchati

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi suvarṇasteyanirṇayam //
suvarṇasteyakṛdvipro rājānamabhiśasya tu

svakarma khyāpanbrūyānmāṃ bhavānapi śāstviti //
gṛhītvā musalaṃ rājā sakṛddadyāttu taṃ svayam

vadhena śudhyate steno brāhmaṇastapasaiva vā //
tapasā tvapanutsustu suvarṇasteyajaṃ malam

cīravāsā dvijo'raṇye caredbrahmahaṇo vratam //
gurutalpo'bhibhāṣyainaṃ talpe svapyādayomaye

sūrmīṃ jvalaṃtīmāśliṣya mṛtyunā tu viśudhyati //
svayaṃ vā śiśnavṛṣaṇāvutkṛtyādhāya svāñjalau

nairṛtīṃ diśamātiṣṭhedānipātādajihmagaḥ //
khaṭvāṅgī cīravāsā vā śmaśrulo vijane vane

prājāpatyaṃ caretkṛcchraṃ tvabdamekaṃ samāhitaḥ //
cāndrāyaṇaṃ tu trīnmāsānabhyasenniyatendriyaḥ

haviṣyeṇa yavāgvā ca gurutalpāpanuttaye //
jātibhraṃśakaraṃ karma kṛtvānyataramicchayā //

caretsāntapanaṃ kṛcchraṃ prājāpatyamanicchayā //
śaṃkarāyātra kṛtyāsu cāsaṃśodhanamaindavam

malinīkaraṇīyeṣu taptaḥ syādyāvakaṃ tryaham //
turīyaṃ brahmahatyāyāḥ kṣatriyasya vadhe smṛtam

vaiśye'ṣṭameṃśo hyanyattu śūdre jñeyastu ṣoḍaśa //
akāmatastu rājanyaṃ vinipātya dvijottamaḥ

vṛṣabhaikasahasraṃ gā dadyācchuddhyarthamātmanaḥ //
tryabdaṃ caredvā niyato jaṭī brahmahaṇo vratam

vaseddūratare grāmādvṛkṣamūlaniketanam //
etadevācaredabdaṃ prāyaścittaṃ dvijottamaḥ

pramāpya vaiśyaṃ vṛttasthaṃ dadyāccaikaśataṃ gavām //
etadeva vrataṃ kṛtsnaṃ ṣaṇmāsāñchūdrahā caret

vṛṣabhaikādaśā vāpi dadyādviprāya gāḥ sitāḥ //
mārjāranakulau hatvā cāṣaṃ maṇḍūkameva vā

śvagodholūka kākāṃśca śūdrahatyāvrataṃ caret //
payaḥ pibettrirātraṃ vā yojanaṃ vādhvano vrajet

upaspṛśetsravantyāṃ vā sūktaṃ vā trivṛtaṃ japet //
abhrīṃ kālāyasīṃ dadyātsarpaṃ hatvā dvijottamaḥ

palālabhārakaṃ ṣaṇḍhaṃ somakaṃ caiva māṣakam //
ghṛtakumbhaṃ varāhe tu tiladroṇaṃ tu tittire //

śuke dvihāyanaṃ vatsaṃ krauñcaṃ hatvā dvihāyanam //
hatvā haṃsaṃ balākāṃ ca vakaṃ barhiṇameva ca

vānaraṃ śyenabhāsau vā sparśayedbrāhmaṇāya gām //
vāso dadyāddhayaṃ hatvā pañcanīlānvṛṣāngajam

ajaṃ meṣamanaḍvāhaṃ kharaṃ hatvaikahāyanam //
kravyādāṃ hariṇīṃ hatvā dhenuṃ dadyātpayasvinīm

akravyādaṃ vatsatarīmuṣṭraṃ hatvā tu kṛṣṇalam //
jīvakārmukavatsādīnpṛthagdadyādviśuddhaye

caturṇāmapi varṇānāṃ nārīṃ hatvā na rāgataḥ //
varṇānāmānupūrvyeṇa trayāṇāmaviśeṣataḥ

pramāpya cāpramāpya strīṃ śūdrahatyāvrataṃ careta //
dhanena vadhanirṇekaṃ sarpādīnāmaśaknuvan

ekaikaśaścaretkṛcchraṃ dvijaḥ pāpāpanuttaye //
phaladānāṃ tu vṛkṣāṇāṃ chedane japyamṛkśatam

gulmavallīlatānāṃ ca puṣpitānāṃ ca vīrudhām //
asthanvatāṃ tu sattvānāṃ sahasrasya pramāpaṇe

pūrṇe vā tadanasthnāṃ tu śūdrahatyāvrataṃ caret //
kiñcideva tu viprāya dadyādasthimatāṃ vadhe

anasthnāṃ caiva hiṃsāyāṃ prāṇāyāmena śudhyati //
annādyajānāṃ sattvānāṃ rasajānāṃ ca sarvaśaḥ

phalapuṣpodbhavānāṃ ca ghṛtaprāśo viśodhanam //
kṛṣṇajānāmauṣadhīnāṃ jātānāṃ ca svayaṃ vane

vṛthārambheṇa gacchedgāṃ dinamekaṃ payovrataḥ //
etairvratairapohyaṃ syādeno hiṃsāsamudbhavam

steyadoṣāpahartṝṇāṃ vratānāṃ śrūyatāṃ vidhiḥ //
dhānyāni dhanacauryāṇi kṛtvā kāmāddvijottamaḥ

svajātīyagṛhādeva kṛcchrābdena viśudhyati //
manuṣyāṇāṃ tu haraṇe strīṇāṃ kṣetragṛhasya ca

kūpavāpījalānāṃ tu śuddhiścāndrāyaṇaṃ smṛtam //
dravyāṇāmalpasārāṇāṃ steyaṃ kṛtvā'nyaveśmataḥ

caretsāntapanaṃ kṛcchraṃ taṃ niryātyātmaśuddhaye //
bhakṣyabhojyāpaharaṇe yānaśayyāsanasya ca

puṣpamūlaphalānāṃ ca pañcagavyaṃ viśodhanam //
tṛṇakāṣṭhadrumāṇāṃ tu śuṣkānnasya guḍasya ca

cailacarmā'miṣāṇāṃ ca trirātraṃ syādabhojanam //
maṇimuktāpravālānāṃ tāmrasya rajatasya ca

ayaskāṃsyopalānāṃ ca dvādaśāhaṃ kaṇānnabhuk //
kārpāsakīṭakorṇānāṃ dviśaphaikaśaphasya ca

pakṣigandhauṣadhīnāṃ ca rajvāścaiva tryahaṃ payaḥ //
etairvratairapoheta pāpaṃ steyakṛtaṃ dvijaḥ

agamyagamanīyena vratairebhirapānudet //
gurutalpavrataṃ kuryādretaḥ siktvānyayoniṣu

sakhyuḥ putrasya ca strīṣu kumārīṣvantyajāsu ca //
paitṛṣvaseyīṃ bhaginīṃ svasrīyāṃ mātureva ca

mātuśca bhrātustanayāṃ gatvā cādrāyaṇaṃ caret //
etāstisrastu bhāryārthe nopayaccheta buddhimān

jñātayo nopayamanāḥ pituśca hyupayannadhaḥ //
amānuṣīṣu puruṣa udakyāṃ vāmayoniṣu

retaḥ siktvā jale caiva kṛcchraṃ sāntapanaṃ caret //
maithunaṃ tu samāsevya puṃsi yoṣiti vā dvijaḥ

goyāneṣu divā caiva savāsāḥ snānamācaret //
caṇḍālāntyajastrīyogādbhuktvā ca pratigṛhya ca

patatyajñānato vipro jñānātsāmyaṃ ca gacchati //
vipraduṣṭāṃ striyaṃ bhartā nirundhyādekaveśmani

yatpuṃsaḥ paradāreṣu taccaināṃ cārayedvratam //
sā cetpunaḥ praduṣyeta sadṛśenopamantritā

kṛcchraṃ cāndrāyaṇaṃ caiva tadasyāḥ pāvanaṃ smṛtam //
yatkarotyekarātreṇa vṛṣalīsevanāddvijaḥ

tadbhaikṣyabhugjapannityaṃ tribhirvarṣairvyapohati //
eṣā pāpakṛtāmuktā caturṇāmapi niṣkṛtiḥ

patitaiḥ saṃprayuktānāmimāḥ śṛṇuta niṣkṛtīḥ //
saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran

yājanādhyāpanāddānāduktipānāśanāsanāt //
yo yena patitenaiṣāṃ saṃsargaṃ yāti mānavaḥ

sa tasyaiva vrataṃ kuryāttatsaṃsargasya śuddhaye //
patitasyodakaṃ kāryaṃ sapiṇḍairbāndhavaiḥ saha

nindite'hani sāyāhne jñātyṛtviggurusannidhau //
dāsīghaṭamapāṃ pūrṇaṃ paryasyetpretavatsadā

ahorātramupāsīranna śaucaṃ bāndhavaiḥ saha //
nivartayerantasmāttu saṃbhāṣaṇasahāsane

dāyādasya pradānaṃ ca yātrāmeva ca laukikīm //
jyeṣṭhabhāgaṃ nivarteta jyeṣṭhāvāptaṃ ca yadvasu

jyeṣṭhāṃśaṃ prāpnuyāccāpi yavīyānguṇato'dhikaḥ //
prāyaścitte tu carite pūrṇaṃ kumbhamapāṃ navam

tenaiva sārdhaṃ prāpyeyuḥ snātvā puṇye jalāśaye //
satsvapsu taṃ ghaṭaṃ prāpya praviśya bhavanaṃ svakam

sarvāṇi jñātikāryāṇi yathāpūrvaṃ samācaret //
enameva vidhiṃ kuryādyoṣitsu patitāsvapi

vastrānnapānaṃ deyaṃ tu vaseyuśca gṛhāntike //
enasvibhiranirṇiktairnārthaṃ kiñcitsamācaret

kṛtanirṇejanāṃścaitānna jugupseta karhicit //
bālaghnāṃśca kṛtaghnāṃśca viśuddhānapi dharmataḥ

śaraṇāgatahaṃtṝśca strīhaṃtṝśca na saṃvaset //
yeṣāṃ dvijānāṃ sāvitrī nānucyeta yathāvidhi

tāṃścārayitvā trīnkṛcchrānyathāvidhyupanāyayet //
prāyaścittaṃ cikīrṣanti vikarmasthāstu ye dvijāḥ

brāhmaṇāśca parityaktā yeṣāṃ madhye tadādiśet //
yadgarhitenārjayanti brāhmaṇāḥ karmaṇā dhanama / 2.73.१७० //
tasyotsargeṇa śudhyanti japyena tapasaiva ca //
japitvā trīṇi sāvitryāḥ sahasrāṇi samāhitaḥ

māsaṃ goṣṭhe payaḥ pītvā mucyate'satpratigrahāt //
upavāsakṛśaṃ taṃ tu govrajātpunarāgatam

praṇataṃ paripṛccheyuḥ saumya saumyecchasīti kim //
satyamuktvā tu viprebhyo vitaredyavasaṃ gavām //! १७३ //
gobhiḥ pravartite tīrthe kuryustasya parigrahama //
vrātyānāṃ yājanaṃ kṛtvā pareṣāmaṃtyakarma ca //१ ७४ //
abhicāramahīnaṃ ca tribhiḥ kṛcchrairviśudhyati //
śaraṇāgataṃ parityajya vedaṃ viplāvya ca dvijaḥ

saṃvatsaraṃ yatāhārastatpāpamapagacchati//
śvaśṛgāloragairdaṣṭo grāmyaiḥ kravyādbhireva ca

gavāśvoṣṭravarāhaiśca prāṇāyāmena śuddhyati//
ṣaṣṭhānnakālamaśanaṃ saṃhitājāpa eva ca

homaśca śākalo nityamapaṅktyānāṃ viśodhanam//
uṣṭrayānaṃ samāruhya kharayānaṃ ca kāmataḥ

snātvā tu vipro digvāsāḥ prāṇāyāmena śudhyati//
vinā bhinnāpsu cādyantaḥ śarīraṃ saṃniveśayet

sacailo bahirāplutya gāmālabhya viśudhyati//
vedoditānāṃ nityānāṃ karmaṇāṃ samatikrame

snātakavratalope ca prāyaścittamabhojanam//
huṅkāraṃ brāhmaṇasyoktvā tvaṃkāraṃ tu garīyasaḥ

snātvānaśnannahaścaikamabhivādya prasādayet//
tāḍayitvā tṛṇenāpi kaṇṭhe baddhvāpi vāsasā

vivādenāpi nirjitya praṇipatya prasādayet//
avagūrya tvabdaśataṃ sahasramabhihatya ca

jighāṃsayā brāhmaṇasya narakaṃ pratipadyate//
śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnsaṃgṛhṇāti dvijanmanaḥ

tāvantyabdasahasrāṇi tatkartā narakaṃ vrajet//
avagūrya caretkṛcchramatikṛcchraṃ nipātane

kṛcchrātikṛcchraṃ kurvīta viprasyotpādya śoṇitam//
caṇḍālādiravijñāto yasya tiṣṭheta veśmani

samyagjñātastu kālena tasya kurvīta śodhanam//
cāndrāyaṇaṃ parākaṃ vā dvijānāṃ tu viśodhanam

prājāpatyaṃ tu śūdrāṇāṃ śeṣaṃ tadanusārataḥ//
guḍaṃ kusumbhaṃ lavaṇaṃ tathā dhānyāni yāni ca

kṛtvā gṛhe tato dvāri teṣāṃ dadyāddhutāśanam//
mṛṇmayānāṃ tu bhāṇḍānāṃ tyāga eva vidhīyate

dravyāṇāṃ pariśeṣāṇāṃ dravyaśuddhirvidhīyate//
yastasya bhuṅkte pakvānnaṃ kṛcchrārdhaṃ tasya dāpayet

śuṣkānnabhojinaḥ pādamityāha bhagavānmanuḥ//
kūpe tā nava saṃtārya sparśasaṃkalpadūṣitāḥ

śuddheyurupavāsena pañcagavyena cāpyatha//
yastu saṃspṛśya cāṇḍālamaśnīyādvā tvakāmataḥ

dvijaścāndrāyaṇaṃ kuryāttaptakṛcchramathāpi vā//
varṇasaṃkarasaṃkīrṇāścaṇḍālādijugupsitāḥ

bhuktvā pītvā tathā teṣāṃ ṣaḍrātreṇa viśudhyati//
antyānāṃ bhuktaśeṣaṃ tu bhakṣayitvā dvijātayaḥ

vrataṃ cāndrāyaṇaṃ kuryustrirātraṃ śūdra eva ca//
caṇḍālakūpabhāṇḍeṣu ajñānādyaḥ pibejjalam

dvijaḥ sāntapanaṃ kuryācchūdraścopavaseddinam //
ucchiṣṭo yadi saṃspṛṣṭaḥ śunā śūdreṇa vā dvijaḥ

upoṣya rajanīmekāṃ pañcagavyena śudhyati //
ucchiṣṭena yadi spṛṣṭa ucchiṣṭo brāhmaṇottamaḥ

trikālamācaretsnānaṃ naktaṃ bhuṃjīta vāgyataḥ //
kṣattriyeṇa tathā spṛṣṭaḥ snānaṃ naktaṃ samācaret

spṛṣṭaḥ savarṇenācāmedamedhyaṃ spṛśate yadi //
ahorātroṣito bhūtvā pañcagavyena śuddhyati

adhvānaṃ prasthito vipraḥ kāntāre yadyanūdake //
pakvānnena gṛhītena mūtroccāraṃ karoti vai

anidhāyaiva taddravyaṃ kṛtvāṃge uttame sthitam //
śaucaṃ kṛtvā yathānyāyamupaviśya yathāvidhi

annamabhyukṣayeccāpi uddhṛtyārkasya darśayet //
arkābhāve'pyathāgneśca bastasyātha pradarśayet

tyaktvā grāsatrayaṃ tasmāccheṣaṃ śuddhimavāpnuyāt //
mlecchairhṛtānāṃ caurairvā kāntāre vā pravāsinām

/
bhakṣyābhakṣyaviśuddhyarthaṃ teṣāṃ vakṣyāmi niṣkṛtim //
punaḥ prāpya svadeśaṃ ca varṇānāmanupūrvaśaḥ

kṛcchrasyārdhe brāhmaṇastu punaḥ saṃskāramarhati //
pādonānte kṣatriyastu ardhārdhe vaiśya eva ca

pādaṃ kṛtvā tathā śūdro dānaṃ dattvā viśudhyati //
udakyā tu savarṇā yā spṛṣṭā cetsyādudakyayā

ahorātroṣitā sā ca śuddhā snānena śudhyati //
mūtraṃ kṛtvā vrajenmārgaṃ smṛtibhraṃśājjalaṃ pibet

ahorātroṣito bhūtvā pañcagavyena śudhyati //
( mūtroccāraṃ ddvijaḥ kṛtvā'pyakṛtvā śaucamātmanaḥ

mohādbhuktvā trirātraṃ tu yavān pītvā viśudhyati //)
parityaktamahāyajñā pravrajyāvicyutāśca ye

anāśakanivṛttāśca teṣāṃ śuddhiḥ pravakṣyate //
cārayettrīṇi kṛcchrāṇi cāndrāyaṇamathāpi vā

jātakarmādisaṃskāraiḥ saṃskuryāttaṃ tathā punaḥ //
upānahamamedhyaṃ vā cāsya saṃspṛśate mukham

putrikāgomayau tasya pañcagavyaṃ viśodhanam //
vāpana vikrayaṃ caiva nīlavṛttyupajīvanam

patanīyaṃ hi viprasya nīlasūtrasya dhāraṇāt //
( snānaṃ dānaṃ tapo homaḥ svādhyāyaḥ pitṛtarpaṇam

vṛthā tasya mahāyajñā sūtrasūtrasya dhāraṇāt //)
nīlaraktaṃ yadā vastraṃ dvijoṃgeṣu hi dhārayet

upoṣya rajanīmekāṃ pañcagavyena śudhyati//
nīladāru yadā bhajyedbrāhmaṇasya tu pādayoḥ

śoṇitaṃ dṛśyate cāsya dvijaścāndrāyaṇaṃ caret//
vāpitaṃ yatra nīlaṃ tu tāvadevāśucirmahī

pramāṇaṃ dvādaśābdāni ata ūrdhvaṃ śucirbhavet //
antyajātiḥ śvapākena saṃspṛṣṭā strī rajasvalā

/
caturthe'hani śuddhāyāḥ prāyaścittaṃ viśodhanam //
trirātramupavāsaḥ syātpañcagavyaṃ tathaiva ca

ucchiṣṭena tu saṃspṛṣṭā kadācitstrī rajasvalā ///
yāvanna śuddhimāpnoti nāśnīyāttāvadeva tu

caṇḍālaśvapacau spṛṣṭvā śavadhūmañca sūtikām //
śavaṃ sparśayitā śvānaṃ sadyaḥ snānena śudhyati

nā spṛṣṭvā'sthi tu sasnehaṃ snātvā vipro viśudhyati//
ācamyaiva tu niḥsnehaṃ gāmālabhyārkamīkṣya vā

rathyākardamatoyena nābhispṛṣṭo bhavatyadhaḥ//
mṛttoyaiścarcayedaṅgaṃ tataḥ śuddhimavāpnuyāt

vāntaṃ viviktaḥ snātvā tu ghṛtaṃ pītvā viśudhyati//
kṣurakarma tataḥ kṛtvā snānenaiva viśudhyati

apāṅkteyaistu yaḥ paṅktyāṃ bhuṃkte kaściddvijottamaḥ//
ahorātroṣito bhūtvā pañcagavyena śudhyati

candrārkagrahaṇe bhuktvā dvijaścāndrāyaṇaṃ caret//
brahmacārī śunādaṣṭastryahaṃ sāyaṃ payaḥ pibet

gṛhastho vā trirātraṃ tu caikāhaṃ tvagnihotravān//
nābherūrdhvaṃ tu daṣṭasya tadeva dviguṇaṃ bhavet

bāhvośca triguṇaṃ jñeyaṃ mūrdhani syāccaturguṇam//
udgranthamṛtakaṃ pretaṃ yaḥ spṛśedbrāhmaṇaḥ kvacit

tasya śuddhiṃ vijānīyāttaptakṛcchreṇa nityaśaḥ//
ātmānaṃ ghātayedyastu rajjvādibhirupakramaiḥ

tasya pretakriyāṃ kṛtvā taptakṛcchreṇa śudhyati//
indriyeṣu praviṣṭaṃ syādamedhyaṃ yasya kasya cit

ahorātroṣitaḥ snātvā pañcagavyena śudhyati//
etairdvijātayaḥ śodhyā vratairāviṣkṛtairmayā

anāviṣkṛtapāpāṃśca mantrairhomaiśca sādhayet//
khyāpanenānutāpena tapasā'dhyayanena ca

pāpakṛnmucyate pāpāttathā dānena cāpare//
yathā yathānaro dharmaṃ svayaṃ kṛtvā na bhāṣate

tathā tathā ca yenaiva tasmātpāpātpramucyate//
kṛtvā pāpaṃ hi smartavyaṃ tasmātpāptpramucyate

yathāyathā manastasya duṣkṛtaṃ karma garhati//
tathātathā śarīraṃ tattenādharmeṇa mucyate

naitatkuryāṃ punariti nivṛtyāṃ prayatennaraḥ//
evaṃ saṃcintya manasā pretyakarmaphalodayam

manovākkarmabhirnnityaṃ śubhaṃ karma samācaret//
ajñānādyadi vā jñānātkṛtvā karma vigarhitam

tasmāddhi mucyate nityaṃ dvitīyaṃ na samācaret//
yasminkarmaṇyasya kṛte manasaḥ syādalāghavam//
tasmiṃstāvattapaḥ kuryādyāvattuṣṭikaraṃ bhavet

gurulaghutāṃ tu vicārya yathāvadyeṣu mayāgamanaṃ ca tavoktam//
teṣu na cetsahaniścitabuddhirvipravaraiḥ kuśalaiḥ sudhiyā vā

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० prāyaścittādhyāyo nāma trisaptatitamo'dhyāyaḥ

2.74
puṣkara uvāca//
ityetadenasāmuktaṃ prāyaścittaṃ yathāvidhi//
ata ūrdhvaṃ rahasyānāṃ prāyaścittaṃ nibodha me

pauruṣeṇa tu sūktena japyahomairdavijottamāḥ//
māsenaikena mucyante pātakaiḥ saṃyatendriyāḥ

savyāhṛtīkapraṇavāḥ prāṇāyāmāstu ṣoḍaśa//
api bhrūṇahanaṃ māsātpunantyaharahaḥ kṛtāḥ

kautsaṃ japtvāpa ityetadvasiṣṭhaṃ prati ca tryṛcam//
māheśaṃ śuddhavatyaśca surāpo'pi viśudhyati

sakṛjjaptvāsyavāmīyaṃ śivasaṃkalpameva ca//
apahṛtya suvarṇaṃ tu kṣaṇādbhavati nirmalaḥ

haviṣmatīyamasyeti tataḥ saṃhā itīti ca //
japtvā ca pauruṣaṃ sūktaṃ mucyate gurutalpagaḥ

enasāṃ sthūlasūkṣmāṇāṃ cikīrṣannapanodanam //
avetryṛcaṃ japedabdaṃ yatkiñcidapi tāni cet

pratigṛhyāpratigṛhyaṃ bhuktvā cānnaṃ vigarhitam //
japaṃstaratsamaṃdīyaṃ prayato mānavastryaham

somāraudraṃ tu vahnīnāṃ japansatyasya śudhyati //
sravantyāmācaretsnānaṃ paryasyamiti vā tryṛcam

advā rasānamityetadenasvī saptakaṃ japet //
aprakāśaṃ tu kṛtveno māsamāsīta bhaikṣyabhuk

mantraiḥ śākalahomīyairabdaṃ hutvā ghṛtaṃ dvijaḥ //
sugurvapyapahantyeno japtvā vāmana iṣyate

drupadā nāma sā devī yajurvede pratiṣṭhitā///
antarjale trirāvṛtya mucyate sarvakilbiṣaiḥ

mahāpātakasaṃyukto na gacchedgāḥ samāhitaḥ //
svabhyasya pāvamānīyaṃ bhaikṣyāhāro viśudhyati //

araṇye vā trirabhyasya prayato vedasaṃhitām //
mucyate pātakaiḥ sarvaiḥ parākaiḥ śodhitastribhiḥ

tryahaṃ tūpavasedyuktastriraho'bhyupayannapaḥ //
mucyate pātakaiḥ sarvairjaptvā triraghamarṣaṇam

yathāśvamedhaḥ sutarāṃ sarvapāpāpanodanaḥ //
tathāghamarṣaṇaṃ sūktaṃ sarvapāpāpanodanam

hatvā lokānapīmāṃstrīnaśnannapi yatastataḥ //
ṛgvedaṃ dhārayanvipro nainaḥ prāpnoti kiñcana

ṛksaṃhitāṃ samabhyasya yajuṣāṃ vā samāhitaḥ //
sāmnāṃ vā sarahasyānāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

yathā mahāhradaṃ prāpya kṣipraṃ loṣṭho vinaśyati//
tathā duścaritaṃ sarvaṃ vede trivṛti majjati

ṛco yajūṃṣi cādyāni sāmāni vividhāni ca //
eṣa jñeyastrivṛdvedo yo vai veda sa vedavit

ādyaṃ vai tryakṣaraṃ brahma trayī yasminpratiṣṭhitā //
sa guhyo'nyastrivṛdvedo yo vedainaṃ sa vedavit

vedābhyāso'nvahaṃ śaktyā mahāyajñakriyāsamaḥ//
nāśayantyāśu pāpāni mahāpātakajānyapi

yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute kṣaṇāt//
tathā jñānāgninā pāpaṃ kṣipraṃ dahati vedavit

ye vāsudevaṃ jagatāmadhīśaṃ bhaktyā gatāḥ sarvajagatpradhānam //
te pātakānyāśu vidhūya loke bhavanti candrārkasamaprabhāvāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० prāyaścitto nāma catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ

2.75
rāma uvāca //
pretaśuddhiṃ samācakṣva sūtikāśuddhimeva ca //
dravyaśuddhiṃ ca bhagavaṃstvaṃ hi vetsi yathātathā

puṣkara uvāca //
daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate //
janane ca tathāpyevaṃ brāhmaṇānāṃ bhṛgūttama

dvādaśāhena rājanyaḥ pakṣādvaiśyo viśudhyati //
māsena śuddhimāpnoti tathā śūdro'pi bhārgava

ānulomyena patnīnāṃ dāsīnāṃ ca bhṛgūttama //
svāmitulyaṃ bhavecchaucaṃ mṛte svāmini yautukam

ṣaḍbhistribhirathaikena kṣatraviṭśūdrayoniṣu //
brāhmaṇaḥ śuddhimāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

viṭśūdrayonau śuddhiḥ syātkṣattriyasya tathaiva ca //
ṣaḍrātreṇa trirātreṇa ṣaḍbhiḥ śūdrastathā viśaḥ

adantajātabāle tu sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate //
bāle tvakṛtacūḍe ca viśuddhirnaiśikī smṛtā

tathā cānupanīte tu trirātrācchuddhiriṣyate //
tataḥ paraṃ daśāhena śuddheyustasya bāndhavāḥ

ūnatrivārṣike śuddhe pañcāhā śuddhiriṣyate //
dvādaśāhena śuddhiḥ syādatīte vatsaratraye

gataiḥ saṃvatsaraiḥ ṣaḍbhiḥ śuddhirmāsena kīrtitā//
strīṇāmakṛtacūḍānāṃ viśuddhirnaiśikī smṛtā

tathā hi kṛtacūḍānāṃ tryahācchudhyanti bāndhavāḥ //
vivāhitāsu nāśaucaṃ pitṛpakṣe vidhīyate

pitṛgṛhe prasūtāyāṃ viśuddhirnaiśikī smṛtā //
sūtikā daśarātreṇa śuddhimāpnoti nānyathā

/
vivāhitā'pi cetkanyā mriyate pitṛveśmani //
tasyāstrirātrācchudhyanti bāndhavā nātra saṃśayaḥ

pitṛveśmani yā kanyā rajaḥ paśyatyasaṃskṛtā //
tasyāṃ mṛtāyāṃ nāśaucaṃ kadācidapi śāmyati

sasnānaṃ khalu śaucaṃ ca prathamena samāpayet //
asamānaṃ dvitīyena dharmarājavaco yathā

deśāntarasthā: śrutvā tu kulyānāṃ maraṇodbhavau //
yaccheṣaṃ daśarātrasya tāvadeva śucirbhavet

atīte daśarātre tu trirātramaśucirbhavet//
tathā saṃvatsare'tīte snāta eva ca śuddhyati

mātāmahe tathātīte ācārye ca tathā mṛte //
anauraseṣu putreṣu bhāryāsvanyagatāsu ca

parapūrvāsu bhāryāsu trirātrācchuddhiriṣyate //
nivāse rājani prete mātule śvaśure tathā

ācāryapatnīputreṣu śiṣye sabrahmacāriṇi //
ekarātramaśaucaṃ syādannadāne tathā mṛte

rātribhirmāsatulyābhirgarbhasrāve viśodhanam //
sapiṇḍe brāhmaṇe varṇāḥ sarva evāviśeṣataḥ

daśarātreṇa śuddhayanti dvādaśāhena bhūmipāḥ //
vaiśyaḥ pañcadaśāhena śūdro māsena bhārgava

bhṛgvagnyanāśanāṃbhobhirmṛtānāmātmaghātinām //
patitānāṃ ca nāśaucaṃ vidyucchastrahatāśca ye

satī vratī brahmacārī nṛpakārakadīkṣitāḥ //
nāśaucabhājaḥ kathitā rājakāryakarāśca ye

anugamyecchayā pretaṃ jñātimajñātimeva vā //
savāsā jalamāplutya ghṛtaṃ prāśya viśudhyati//
maithune kaṭadhūme ca sadyaḥ snānaṃ vidhīyate

jananamaraṇayoḥ śucirdaśāhena bhavati śaucavidherna viprayojyam //
na ca bhavati pratigraheṣu doṣo dvipada catuṣpadadhānyadakṣiṇāsu

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ०rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne śaucavidhirnāma pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ