Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.66.70

2.66
rāma uvāca //
daive puruṣakāre ca kiṃ jyāyastadvadasva me//
atra me saṃśayo deva saṃśayacchidbhavām̐stathā

puṣkara uvāca //
svameva karma daivākhyaṃ viddhi dehāntarārjitam //
tasmātpauruṣameveha śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ

pratikūlaṃ tathā daivaṃ pauruṣeṇa vihanyate//
maṅgalācārayuktānāṃ nityamutthānaśālinām

yeṣāṃ pūrvakṛtaṃ karma sāttvikaṃ manujottama //
pauruṣeṇa vinā teṣāṃ keṣāñciddṛśyate phalam

karmaṇā prāpyate loke rājansamyaktathā phalam //
pauruṣeṇāpyate rāma mārgitavyaṃ phalaṃ naraiḥ

daivameva na jānāti naraḥ pauruṣavarjitaḥ //
tasmātsatkāryayuktasya daivaṃ tu saphalaṃ bhavet

pauruṣaṃ caiva sampattyā kāle phalati bhārgava //
daivaṃ puruṣakāraśca kālaśca manujottama

trayametanmanuṣyasya piṇḍitaṃ syātphalāvaham //
kṛṣivṛṣṭisamāyogāddṛśyante phalasiddhayaḥ

tāstu kālena dṛśyante naivākāle kathañcana //
tasmātsadaiva kartavyaṃ sadharmaṃ pauruṣaṃ nṛbhiḥ

vipattāvapi yasyeha paraloke phalaṃ dhuvam //
nālasāḥ prāpnuvantyarthānna ca daivaparāyaṇāḥ //
tasmātsarvaprayatnena pauruṣe yatnamācaret //2.66.१ ०//
tyaktālasāndaivaparānmanuṣyānutthānayuktānpuruṣānhi lakṣmīḥ//
anviṣya yatnādvṛṇute dvijendra tasmātsamutthānavatā hi bhāvyam

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmapuṣkarasaṃvāde puruṣakārādhyāyo nāma ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

2.67
rāma uvāca //
upāyāṃstvaṃ samācakṣva sāmapūrvānmahādyute //
lakṣaṇaṃ ca tathā teṣāṃ prayogaṃ varuṇātmaja

puṣkara uvāca //
sāmabhedau tathā rāma daṇḍaṃ ca manujottama //
upekṣā ca tathā māyā indrajālañca bhārgava

prayogāḥ kathitāḥ sapta tanme nigadataḥ śṛṇu //
dvividhaṃ kathitaṃ sāma tathyaṃ cātathyameva ca

tatrāpyatathyaṃ sādhūnāmākrośāyaiva jāyate //
tacca sādhupriyaṃ te ca sāmasādhyā na rāma te

mahākulīnā ṛjavo dharmaniṣṭhā jitendriyāḥ //
sāmasādhyā na cātathyaṃ teṣu sāma prayojayet

tathyaṃ ca sāma kartavyaṃ kulaśīlādivarṇanam //
tathā tadubhayaṃ rāma kṛtānāṃ caiva varṇanam

anayaiva tathā yuktyā kṛtajñakhyāpanaṃ svakam //
evaṃ sāntvena kartavyā vaśagā dharmatatparāḥ

sāmnā yadyapi rakṣāṃsi gṛhṇantīti parā śrutiḥ //
tathāpyetadasādhūnāṃ prayuktaṃ nopakārakam

atisandhikamityeva puruṣaṃ sāmavādinam //
asādhavo vijānanti tasmāttatteṣu varjitam

ye śuddhavaṃśā ṛjavaḥ pratītā dharme sthitāḥ satyaparā vinītāḥ //
te sāmasādhyāḥ puruṣāḥ pradiṣṭā mānonnatā ye satataṃ ca rāma

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmapuṣkarasaṃvāde sāmavidhirnāma saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

2.68
puṣkara uvāca //
parasparaṃ tu ye duṣṭāḥ kruddhā bhītāvamānitāḥ //
teṣāṃ bhedaṃ prayuñjīta bhedasādhyā hi te matāḥ

ye tu yenaiva doṣeṇa parasmādrāma bibhyati //
te tu taddoṣapālena bhedanīyā bhṛśaṃ tataḥ

ātmīyāddarśayedāśāṃ parasmāddarśayedbhayam //
evaṃ hi bhedayedbhinnānyathāvadvaśamānayet

saṃhitā hi vinā bhedaṃ śakreṇāpi sadaḥsahā //
bhedameva praśaṃsanti tasmānnayaviśāradāḥ

svamukhenātha yaddhedaṃ bhedaṃ paramukhena ca //
parīkṣya sādhu manye'haṃ bhedaṃ paramukhācchrutam

bhedyā svakāryamuddiśya kuśalairye hi bheditāḥ //
bheditāste vinirdiṣṭā naiva rājārthavādibhiḥ

antaḥkopabahiḥkopau yatra syātāṃ mahīkṣitām //
antaḥkopo mahāṃstatra nāśanaḥ pṛthivī kṣitām

sāmantakopo bāhyastu kopaḥ prokto manīṣibhiḥ //
mahiṣībhlavarājābhyāṃ tathā senāpaterdvija

amātyānmantriputrācca rājaputrāttathaiva ca //
antaḥkopo vinirdiṣṭo dāruṇaḥ pṛthivīkṣitām

bahiḥkope samutpanne sumahatyapi pārthivaḥ //
śuddhāntastu mahābhāga śīghrameva jayedarīn

api śakrasamo rājā kopenāntarvinaśyati //
svāntaḥkopaṃ prayatnena tasmādyatnātparīkṣatā

parāntaḥkopamutpādya bhedena vijigīṣuṇā //
rakṣyaścaiva prayatnena jñātibhedastathātmanaḥ

jñātayaḥ paritapyante satataṃ yadyapi śriyā //
tathāpi teṣāṃ kartavyaṃ sugambhīreṇa cetasā

grāhaṇaṃ dānamānābhyāṃ bhedastebhyo bhayaṅkaraḥ///
nājñātiranugṛhṇāti nājñātiḥ snehamicchati

/
jñātibhirbhedanīyāstu ripavastena pārthivaiḥ

bhinnā hi śakyā ripavaḥ prabhūtāḥ svalpena senyena nihantumājau //
susaṃhitenātha tatastu bhedaḥ kāryo ripūṇāṃ nayaśāstravidbhiḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० bhedavidhānannāmāṣṭaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

2.69
puṣkara uvāca //
sarveṣāmapyupāyānāṃ dānaṃ śreṣṭhatamaṃ matam //
sudattenaiva bhavati dānenobhayalokajit

sa nāsti rāma dānena vaśago yo na jāyate //
dānavāngocaraṃ naiti tathā rāmāpadāṃ kvacita

dānavāneva śaknoti saṃhatānbhedituṃ parān //
yadyapyalubdhā gambhīrāḥ puruṣāḥ sāgaropamāḥ

na gṛhṇaṃti tathāpyete jāyante pakṣapātinaḥ //
anyatrāpi kṛtaṃ dānaṃ karotyanyāṃstathā paraiḥ //

upāyebhyaḥ prayacchaṃti dānaṃ śreṣṭhatamaṃ narāḥ //
dānaṃ saṃvardhanaṃ śreṣṭhaṃ dānaṃ śreyaskaraṃ param

dānavāneva lokeṣu putravatprīyate sadā //
na kevalaṃ dānaparā jayanti bhūlokamekaṃ puruṣapravīra //
jayanti te rāma surendralokaṃ sudurjayaṃ yadvibudhādhivāsam

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ०rāmapuṣkarasaṃvāde dānavidhirnāmaikonasaptatitamo'dhyāyaḥ

2.70
puṣkara uvāca//
na śakyā ye svayaṃ kartuṃ copāyatritayena tu//
daṇḍena tānvaśīkuryāddaṇḍo hi vaśakṛtparaḥ

samyakpraṇayanaṃ tasya sadā kāryaṃ mahīkṣitā //
dharmaśāstrānusāreṇa susahāyena dhīmatā

tasya samyakpraṇayanaṃ tridaśānapi pīḍayet //
vānaprasthāṃśca dharmajña nirdeśānniṣparigrahān

svadeśe paradeśe ca dharmaśāstraviśāradāḥ //
samīkṣya praṇayeddaṇḍaṃ sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam

āśramī yadi vā varṇī pūjyo'thavā gururmahān//
nādaṇḍyo rāma rājñā tu yaḥ svadharme na tiṣṭhati/////
adaṇḍyāndaṇḍayanrājā daṇḍyāṃścaivāpyadaṇḍayan //
iha rājyaparibhraṣṭo narakaṃ pratipadyate

tasmādrājñā vinītena dharmaśāstrānusārataḥ //
daṇḍapraṇayanaṃ kāryaṃ lokānugrahakāmyayā

yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati nirbhayaḥ //
prajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati

bāla vṛddhātura yati dvijāti vikalābalāḥ //
matsyanyāyena bhakṣeranyadi daṇḍo na pālayet

devadaityoraganarāḥ siddhabhūtapatatriṇaḥ //
utkrāmeyuḥ svamaryādāṃ yadi daṇḍo na pālayet

eṣa brahmābhiśāpeṣu sarvapraharaṇeṣu ca //
sarvavikramakopeṣu vyavasāye ca tiṣṭhati

pūjyante daṇḍino devā na pūjyante tvadaṇḍinaḥ //
na brāhmaṇaṃ na dhātāraṃ na pūṣāryamaṇāvapi

yajante mānavāḥ kecitpraśāntāḥ sarvakarmasu //
rudramagniṃ ca śakraṃ ca sūryācandramasau tathā

viṣṇuṃ devagaṇām̐ścānye daṇḍinaḥ pūjayanti hi //
daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati

daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ //
rājadaṇḍabhayādeva pāpāḥ pāpaṃ na kurvate

yamadaṇḍabhayādanye parasparabhayādapi //
evaṃ sāṃsiddhike loke sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam

andhe tamasi majjeyuryadi daṇḍo na pālayet // //
tasmāddamyāndamayati uddaṇḍāndaṇḍayatyapi

damanāddaṇḍanāccaiva tasmāddaṇḍaṃ vidurbudhāḥ //
daṇḍasya bhītaistridaśaiḥ samastairbhāgo dhṛtaḥ śūladharasya yajñe //
cakruḥ kumāraṃ dhvajinīpatiṃ ca varaṃ śiśūnāṃ ca bhayādbalastham

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० puṣkaropākhyāneṣu daṇḍapraśaṃsā nāma saptatitamo'dhyāyaḥ