વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.66.70

2.66
રામ ઉવાચ ॥
દૈવે પુરુષકારે ચ કિં જ્યાયસ્તદ્વદસ્વ મે॥
અત્ર મે સંશયો દેવ સંશયચ્છિદ્ભવાઁસ્તથા

પુષ્કર ઉવાચ ॥
સ્વમેવ કર્મ દૈવાખ્યં વિદ્ધિ દેહાન્તરાર્જિતમ્ ॥
તસ્માત્પૌરુષમેવેહ શ્રેષ્ઠમાહુર્મનીષિણઃ

પ્રતિકૂલં તથા દૈવં પૌરુષેણ વિહન્યતે॥
મઙ્ગલાચારયુક્તાનાં નિત્યમુત્થાનશાલિનામ્

યેષાં પૂર્વકૃતં કર્મ સાત્ત્વિકં મનુજોત્તમ ॥
પૌરુષેણ વિના તેષાં કેષાઞ્ચિદ્દૃશ્યતે ફલમ્

કર્મણા પ્રાપ્યતે લોકે રાજન્સમ્યક્તથા ફલમ્ ॥
પૌરુષેણાપ્યતે રામ માર્ગિતવ્યં ફલં નરૈઃ

દૈવમેવ ન જાનાતિ નરઃ પૌરુષવર્જિતઃ ॥
તસ્માત્સત્કાર્યયુક્તસ્ય દૈવં તુ સફલં ભવેત્

પૌરુષં ચૈવ સમ્પત્ત્યા કાલે ફલતિ ભાર્ગવ ॥
દૈવં પુરુષકારશ્ચ કાલશ્ચ મનુજોત્તમ

ત્રયમેતન્મનુષ્યસ્ય પિણ્ડિતં સ્યાત્ફલાવહમ્ ॥
કૃષિવૃષ્ટિસમાયોગાદ્દૃશ્યન્તે ફલસિદ્ધયઃ

તાસ્તુ કાલેન દૃશ્યન્તે નૈવાકાલે કથઞ્ચન ॥
તસ્માત્સદૈવ કર્તવ્યં સધર્મં પૌરુષં નૃભિઃ

વિપત્તાવપિ યસ્યેહ પરલોકે ફલં ધુવમ્ ॥
નાલસાઃ પ્રાપ્નુવન્ત્યર્થાન્ન ચ દૈવપરાયણાઃ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૌરુષે યત્નમાચરેત્ ॥2.66.૧ ૦॥
ત્યક્તાલસાન્દૈવપરાન્મનુષ્યાનુત્થાનયુક્તાન્પુરુષાન્હિ લક્ષ્મીઃ॥
અન્વિષ્ય યત્નાદ્વૃણુતે દ્વિજેન્દ્ર તસ્માત્સમુત્થાનવતા હિ ભાવ્યમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામપુષ્કરસંવાદે પુરુષકારાધ્યાયો નામ ષટ્ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

2.67
રામ ઉવાચ ॥
ઉપાયાંસ્ત્વં સમાચક્ષ્વ સામપૂર્વાન્મહાદ્યુતે ॥
લક્ષણં ચ તથા તેષાં પ્રયોગં વરુણાત્મજ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
સામભેદૌ તથા રામ દણ્ડં ચ મનુજોત્તમ ॥
ઉપેક્ષા ચ તથા માયા ઇન્દ્રજાલઞ્ચ ભાર્ગવ

પ્રયોગાઃ કથિતાઃ સપ્ત તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥
દ્વિવિધં કથિતં સામ તથ્યં ચાતથ્યમેવ ચ

તત્રાપ્યતથ્યં સાધૂનામાક્રોશાયૈવ જાયતે ॥
તચ્ચ સાધુપ્રિયં તે ચ સામસાધ્યા ન રામ તે

મહાકુલીના ઋજવો ધર્મનિષ્ઠા જિતેન્દ્રિયાઃ ॥
સામસાધ્યા ન ચાતથ્યં તેષુ સામ પ્રયોજયેત્

તથ્યં ચ સામ કર્તવ્યં કુલશીલાદિવર્ણનમ્ ॥
તથા તદુભયં રામ કૃતાનાં ચૈવ વર્ણનમ્

અનયૈવ તથા યુક્ત્યા કૃતજ્ઞખ્યાપનં સ્વકમ્ ॥
એવં સાન્ત્વેન કર્તવ્યા વશગા ધર્મતત્પરાઃ

સામ્ના યદ્યપિ રક્ષાંસિ ગૃહ્ણન્તીતિ પરા શ્રુતિઃ ॥
તથાપ્યેતદસાધૂનાં પ્રયુક્તં નોપકારકમ્

અતિસન્ધિકમિત્યેવ પુરુષં સામવાદિનમ્ ॥
અસાધવો વિજાનન્તિ તસ્માત્તત્તેષુ વર્જિતમ્

યે શુદ્ધવંશા ઋજવઃ પ્રતીતા ધર્મે સ્થિતાઃ સત્યપરા વિનીતાઃ ॥
તે સામસાધ્યાઃ પુરુષાઃ પ્રદિષ્ટા માનોન્નતા યે સતતં ચ રામ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામપુષ્કરસંવાદે સામવિધિર્નામ સપ્તષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

2.68
પુષ્કર ઉવાચ ॥
પરસ્પરં તુ યે દુષ્ટાઃ ક્રુદ્ધા ભીતાવમાનિતાઃ ॥
તેષાં ભેદં પ્રયુઞ્જીત ભેદસાધ્યા હિ તે મતાઃ

યે તુ યેનૈવ દોષેણ પરસ્માદ્રામ બિભ્યતિ ॥
તે તુ તદ્દોષપાલેન ભેદનીયા ભૃશં તતઃ

આત્મીયાદ્દર્શયેદાશાં પરસ્માદ્દર્શયેદ્ભયમ્ ॥
એવં હિ ભેદયેદ્ભિન્નાન્યથાવદ્વશમાનયેત્

સંહિતા હિ વિના ભેદં શક્રેણાપિ સદઃસહા ॥
ભેદમેવ પ્રશંસન્તિ તસ્માન્નયવિશારદાઃ

સ્વમુખેનાથ યદ્ધેદં ભેદં પરમુખેન ચ ॥
પરીક્ષ્ય સાધુ મન્યેઽહં ભેદં પરમુખાચ્છ્રુતમ્

ભેદ્યા સ્વકાર્યમુદ્દિશ્ય કુશલૈર્યે હિ ભેદિતાઃ ॥
ભેદિતાસ્તે વિનિર્દિષ્ટા નૈવ રાજાર્થવાદિભિઃ

અન્તઃકોપબહિઃકોપૌ યત્ર સ્યાતાં મહીક્ષિતામ્ ॥
અન્તઃકોપો મહાંસ્તત્ર નાશનઃ પૃથિવી ક્ષિતામ્

સામન્તકોપો બાહ્યસ્તુ કોપઃ પ્રોક્તો મનીષિભિઃ ॥
મહિષીભ્લવરાજાભ્યાં તથા સેનાપતેર્દ્વિજ

અમાત્યાન્મન્ત્રિપુત્રાચ્ચ રાજપુત્રાત્તથૈવ ચ ॥
અન્તઃકોપો વિનિર્દિષ્ટો દારુણઃ પૃથિવીક્ષિતામ્

બહિઃકોપે સમુત્પન્ને સુમહત્યપિ પાર્થિવઃ ॥
શુદ્ધાન્તસ્તુ મહાભાગ શીઘ્રમેવ જયેદરીન્

અપિ શક્રસમો રાજા કોપેનાન્તર્વિનશ્યતિ ॥
સ્વાન્તઃકોપં પ્રયત્નેન તસ્માદ્યત્નાત્પરીક્ષતા

પરાન્તઃકોપમુત્પાદ્ય ભેદેન વિજિગીષુણા ॥
રક્ષ્યશ્ચૈવ પ્રયત્નેન જ્ઞાતિભેદસ્તથાત્મનઃ

જ્ઞાતયઃ પરિતપ્યન્તે સતતં યદ્યપિ શ્રિયા ॥
તથાપિ તેષાં કર્તવ્યં સુગમ્ભીરેણ ચેતસા

ગ્રાહણં દાનમાનાભ્યાં ભેદસ્તેભ્યો ભયઙ્કરઃ॥।
નાજ્ઞાતિરનુગૃહ્ણાતિ નાજ્ઞાતિઃ સ્નેહમિચ્છતિ

।
જ્ઞાતિભિર્ભેદનીયાસ્તુ રિપવસ્તેન પાર્થિવૈઃ

ભિન્ના હિ શક્યા રિપવઃ પ્રભૂતાઃ સ્વલ્પેન સેન્યેન નિહન્તુમાજૌ ॥
સુસંહિતેનાથ તતસ્તુ ભેદઃ કાર્યો રિપૂણાં નયશાસ્ત્રવિદ્ભિઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ ભેદવિધાનન્નામાષ્ટષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

2.69
પુષ્કર ઉવાચ ॥
સર્વેષામપ્યુપાયાનાં દાનં શ્રેષ્ઠતમં મતમ્ ॥
સુદત્તેનૈવ ભવતિ દાનેનોભયલોકજિત્

સ નાસ્તિ રામ દાનેન વશગો યો ન જાયતે ॥
દાનવાન્ગોચરં નૈતિ તથા રામાપદાં ક્વચિત

દાનવાનેવ શક્નોતિ સંહતાન્ભેદિતું પરાન્ ॥
યદ્યપ્યલુબ્ધા ગમ્ભીરાઃ પુરુષાઃ સાગરોપમાઃ

ન ગૃહ્ણંતિ તથાપ્યેતે જાયન્તે પક્ષપાતિનઃ ॥
અન્યત્રાપિ કૃતં દાનં કરોત્યન્યાંસ્તથા પરૈઃ ॥

ઉપાયેભ્યઃ પ્રયચ્છંતિ દાનં શ્રેષ્ઠતમં નરાઃ ॥
દાનં સંવર્ધનં શ્રેષ્ઠં દાનં શ્રેયસ્કરં પરમ્

દાનવાનેવ લોકેષુ પુત્રવત્પ્રીયતે સદા ॥
ન કેવલં દાનપરા જયન્તિ ભૂલોકમેકં પુરુષપ્રવીર ॥
જયન્તિ તે રામ સુરેન્દ્રલોકં સુદુર્જયં યદ્વિબુધાધિવાસમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦રામપુષ્કરસંવાદે દાનવિધિર્નામૈકોનસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ

2.70
પુષ્કર ઉવાચ॥
ન શક્યા યે સ્વયં કર્તું ચોપાયત્રિતયેન તુ॥
દણ્ડેન તાન્વશીકુર્યાદ્દણ્ડો હિ વશકૃત્પરઃ

સમ્યક્પ્રણયનં તસ્ય સદા કાર્યં મહીક્ષિતા ॥
ધર્મશાસ્ત્રાનુસારેણ સુસહાયેન ધીમતા

તસ્ય સમ્યક્પ્રણયનં ત્રિદશાનપિ પીડયેત્ ॥
વાનપ્રસ્થાંશ્ચ ધર્મજ્ઞ નિર્દેશાન્નિષ્પરિગ્રહાન્

સ્વદેશે પરદેશે ચ ધર્મશાસ્ત્રવિશારદાઃ ॥
સમીક્ષ્ય પ્રણયેદ્દણ્ડં સર્વં દણ્ડે પ્રતિષ્ઠિતમ્

આશ્રમી યદિ વા વર્ણી પૂજ્યોઽથવા ગુરુર્મહાન્॥
નાદણ્ડ્યો રામ રાજ્ઞા તુ યઃ સ્વધર્મે ન તિષ્ઠતિ॥॥।
અદણ્ડ્યાન્દણ્ડયન્રાજા દણ્ડ્યાંશ્ચૈવાપ્યદણ્ડયન્ ॥
ઇહ રાજ્યપરિભ્રષ્ટો નરકં પ્રતિપદ્યતે

તસ્માદ્રાજ્ઞા વિનીતેન ધર્મશાસ્ત્રાનુસારતઃ ॥
દણ્ડપ્રણયનં કાર્યં લોકાનુગ્રહકામ્યયા

યત્ર શ્યામો લોહિતાક્ષો દણ્ડશ્ચરતિ નિર્ભયઃ ॥
પ્રજાસ્તત્ર ન મુહ્યન્તિ નેતા ચેત્સાધુ પશ્યતિ

બાલ વૃદ્ધાતુર યતિ દ્વિજાતિ વિકલાબલાઃ ॥
મત્સ્યન્યાયેન ભક્ષેરન્યદિ દણ્ડો ન પાલયેત્

દેવદૈત્યોરગનરાઃ સિદ્ધભૂતપતત્રિણઃ ॥
ઉત્ક્રામેયુઃ સ્વમર્યાદાં યદિ દણ્ડો ન પાલયેત્

એષ બ્રહ્માભિશાપેષુ સર્વપ્રહરણેષુ ચ ॥
સર્વવિક્રમકોપેષુ વ્યવસાયે ચ તિષ્ઠતિ

પૂજ્યન્તે દણ્ડિનો દેવા ન પૂજ્યન્તે ત્વદણ્ડિનઃ ॥
ન બ્રાહ્મણં ન ધાતારં ન પૂષાર્યમણાવપિ

યજન્તે માનવાઃ કેચિત્પ્રશાન્તાઃ સર્વકર્મસુ ॥
રુદ્રમગ્નિં ચ શક્રં ચ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ તથા

વિષ્ણું દેવગણાઁશ્ચાન્યે દણ્ડિનઃ પૂજયન્તિ હિ ॥
દણ્ડઃ શાસ્તિ પ્રજાઃ સર્વા દણ્ડ એવાભિરક્ષતિ

દણ્ડઃ સુપ્તેષુ જાગર્તિ દણ્ડં ધર્મં વિદુર્બુધાઃ ॥
રાજદણ્ડભયાદેવ પાપાઃ પાપં ન કુર્વતે

યમદણ્ડભયાદન્યે પરસ્પરભયાદપિ ॥
એવં સાંસિદ્ધિકે લોકે સર્વં દણ્ડે પ્રતિષ્ઠિતમ્

અન્ધે તમસિ મજ્જેયુર્યદિ દણ્ડો ન પાલયેત્ ॥ ॥
તસ્માદ્દમ્યાન્દમયતિ ઉદ્દણ્ડાન્દણ્ડયત્યપિ

દમનાદ્દણ્ડનાચ્ચૈવ તસ્માદ્દણ્ડં વિદુર્બુધાઃ ॥
દણ્ડસ્ય ભીતૈસ્ત્રિદશૈઃ સમસ્તૈર્ભાગો ધૃતઃ શૂલધરસ્ય યજ્ઞે ॥
ચક્રુઃ કુમારં ધ્વજિનીપતિં ચ વરં શિશૂનાં ચ ભયાદ્બલસ્થમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ પુષ્કરોપાખ્યાનેષુ દણ્ડપ્રશંસા નામ સપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ