Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.61.65

2.61
puṣkara uvāca //
rājadharmavrataṃ śreṣṭhaṃ kṛtvā puruṣavigraham //
pūruṣānviniyuñjīta cottamādhamakarmasu

grāmasyādhipatiṃ kuryāddaśagrāmādhipaṃ tathā //
śatagrāmādhipaṃ cāpi tathaiva viṣayeśvaram

teṣāṃ bhāgavibhāgaśca bhavetkarmānurūpataḥ //
nityameva tathā kāryaṃ teṣāṃ cāraiḥ parīkṣayet

grāmadoṣānsamutpannāngrāmeśaḥ praśamaṃ nayen //
aśaktau deśapālasya sa tu gatvā nivedayet

śrutvā tu deśapālopi tatra yuktimupācaret //
sopyaśaktaḥ śateśāya yathāvadvinivedayet

śateśo viṣayeśāya sopi rājñe nivedayet //
aśaktau śaktimān rāma svayaṃ yuktimupācaret

rājā sarvātmanā kuryādviṣaye rāma rakṣaṇam //
vittamāpnoti dharmajña viṣayācca surakṣitāt

ripughātasamarthaḥ syādvittavāneva pārthivaḥ //
paracakropamardeṣu vittavāneva mucyate

vittavāneva sahati sudīrghamapi vigraham //
bahudaṇḍānapi parāṃstathā bhindyāddhanādhipaḥ

anne prāṇāḥ prajāḥ sarvā dhane tacca pratiṣṭhitam //
dhanavāndharmamāpnoti dhanavānkāmamaśnute

yasyārthastasya mitrāṇi yasyārthastasya bandhavāḥ //
yasyārthaḥ sa pumām̐lloke yasyārthaḥ sopi paṇḍitaḥ

arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ //
vicchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā

viśeṣo nāsti lokeṣu patitasyādhanasya ca //
patitānāṃ na gṛhṇanti daridro na prayacchati

dhanahīnasya bhāryāpi naiva syādvaśavartinī //
guṇaughamapi caivāsya naiva kaścitprakāśayet

bāndhavā vinivartante dhanahīnāttathā narāt //
yathā puṣpaphalairhīnācchakuntā dvija pādapāt //

dāridryamaraṇe cobhe keṣāṃcitsadṛśe mate //
satyaṃ hāsāddaridrasya mṛtaḥ śreyānmate mama

kośaṃ rājyatarormūlaṃ tasmādyatnaṃ tadarjane //
dharmeṇaiva tataḥ kuryānnādharmeṇa kathaṃcana

dhanairadharmasamprāptairyaddṛḍhaṃ hi pidhīyate //
tadeva yāti vistāraṃ vināśāya durātmanām

sukṛtasya purāṇasya balena balināṃ vara //
yadyadharmātphalaṃ śīghraṃ nāpnuvanti durātmanaḥ

tathāpi pūrvakarmānte tena pāpena karmaṇā //
vinaśyanti samūlāste saputradhanabāndhavāḥ

narakeṣu tathā teṣāṃ yātanā vividhāḥ smṛtāḥ //
bahūnyabdasahasrāṇi ye nṛpā rāṣṭrapīḍakāḥ

nityaṃ rājñā tathā bhāvyaṃ garbhiṇīsahadharmiṇā //
yathā svaṃ sukhamutsṛjya garbhasya sukhamāvahet / २२ //
garbhiṇī tadvadeveha bhāvyaṃ bhūpatinā sadā //
prajāsukhaṃ tu kartavyaṃ sukhamuddiśya cātmanaḥ

kiṃ yajñaistapasā tasya prajā yasya surakṣitāḥ //
surakṣitāḥ prajāstasya svargastasya gṛhopamaḥ //

arakṣitāḥ prajā yasya narakaṃ tasya mandiram //
rājā ṣaḍbhāgamādatte sukṛtādduṣkṛtādapi

dharmo nāma mahābhāga sampadrakṣaṇa tatparaḥ //
arakṣitastathā sarvaṃ pāpamāpnoti bhārgava

naiva kiñcidavāpnoti puṇyabhākpṛthivīpatiḥ //
āpannamapi dharmiṣṭhaṃ prajā rakṣatyathāpadi/ / २७ //
tasmāddharmārthakāmena prajā rakṣyā mahīkṣitā //
subhagaiścātha durvṛttarājavallabhataskaraiḥ

bhakṣyamāṇāḥ prajā rakṣyā kāyasthaiśca viśeṣataḥ //
rakṣitāstadbhayebhyastu prajā rājñāṃ bhavanti tāḥ

arakṣitā sā bhavati teṣāmeveha bhojanam //
sādhusaṃrakṣaṇārthāya rājā duṣṭa nibarhaṇam

tṛṇānāmiva nirmātā sadā kuryājjitendriyaḥ //
śāstroktaṃ balimādadyāddharmaṃ tattasya jīvitam

tasya santyajanaṃ rājā na samṛddhopi kārayet //
ākārāṇi ca sarvāṇi śulkaṃ śāstrodito baliḥ

daṇḍaṃ vinayanādrājño dharmyaṃ tattasya jīvitam //
dhartā karāṇāṃ sarveṣāṃ prabhurukto mahīpatiḥ

nidhiṃ purāṇaṃ saṃprāpya keśavaṃ tu praveśayet //
arthaṃ brāhmaṇasātkuryāddharmakāmo mahīpatiḥ //

nidhiṃ dvijottamaḥ prāpya gṛhṇīyātsakalaṃ tathā //
jagatosya samagrasya prabhurukto dvijottamaḥ

nidhiṃ jñātvā purāṇaṃ tu kṣatraviṭśūdrayonayaḥ //
nivedayeyurbhūpāya rājā labdhvāpi taṃ nidhim

caturthamaṣṭamaṃ cāṃśaṃ tathā ṣoḍaśamaṃ dvija //
varṇakrameṇa visṛjedākhyātaṃ dharma kāraṇam

te'pi labdhvā tadā tena saṃvibhajya dvijottamān //
śeṣeṇa kuryuḥ kāmārthau viditau pṛthivīpateḥ

prakāśavibhavo loke yasya rājñaḥ sa bhūpatiḥ //
aprakāśadhano yastu narakaṃ tasya mandiram

mamedamiti yo brūyānnidhiṃ satyena mānavaḥ //
tasyādadīta nṛpatirbhāgamabrāhmaṇasya tu

caturviṃśatikaṃ rāma dvādaśaṃ ṣaṣṭhameva ca //
kṣatriyāśca tathā vaiśyāḥ śūdrāśca bhṛgunandana

anṛtaṃ ca vadandaṇḍyaḥ svavittasyāṃśamaṣṭakam //
praṇaṣṭasvāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet

arvāktryabdāddharetsvāmī pareṇa nṛpatirharet //
mamedamiti yo brūyādanuyukto yathāvidhi

saṃpādya rūpaṃ dravyādīnsvāmī taddravyamarhati //
avedayāno naṣṭasya deśaṃ kālaṃ ca tattvataḥ //

varṇarūpaṃ pramāṇaṃ ca tatsamaṃ daṇḍamarhati //
nidhivadbhāgamādadyātpranaṣṭādhigatānnṛpaḥ

bāladāyādikaṃ rikthaṃ tāvadrājā tu pālayet //
yāvatsa syātsamāvṛtto yāvadvātītaśaiśavaḥ

bālaputreṣu caivaṃ syādrakṣaṇaṃ niṣkulāsu ca //
pativratāsu ca strīṣu vidhavāsvāturāsu ca //

jīvantīnāṃ tu tāsāṃ ye dhārayeyuḥ svabāndhavāḥ //
tāñchiṣyāccauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ

sarveṣāmeva varṇānāṃ caurairapahṛtaṃ dhanam //
tatpramāṇaṃ svakātkośāddātavyamavidhārayan

tatastu paścātkartavyaṃ caurānveṣaṇamañjasā //
caurarakṣādhikāribhyo rājāpi tadavāpnuyāt

ahṛte ca tathā vitte hṛtamityeva vādinam //
nirdhanaṃ pārthivaḥ kṛtvā viṣayātsvādvivāsayet

na tadrājñā pradātavyaṃ gṛhe yatparicārakaiḥ //
pracaradbhirhṛtaṃ dravyaṃ kāryaṃ tatrānvavekṣaṇam

svarāṣṭrapaṇyādādadyādrājā viṃśatimaṃ dvija //
śulkāṃśaṃ paradeśācca nibodha gadato mama

kṣayavyayapravāsāṃśca yathāyāmaṃ dvijottama! //
jñātvā tu kalpayettatra śulkāṃśaṃ pṛthavīpatiḥ

tathā kāryaṃ yathā lābhaṃ vaṇijaḥ samavāpnuyuḥ //
puṇyacchedaśca naiva syātsvadeśe pṛthavīpateḥ

vyayaṃ śulkapravāsādi laṅghayitvā tathā dvija //
viṃśāṃśabhāgamādadyurdaṇḍanīyā atonyathā

diśi diśyekameva syācchulkasthānaṃ nṛpasya tu //
tadatikramato dravyaṃ rājagāmi vidhīyate

dūtānāṃ brāhmaṇānāṃ ca rājājñāgāmināṃ tathā //
strīṇāṃ pravrajitānāṃ ca tāraśulkaṃ vivarjayet

bhinnakarṣāpaṇaṃ śulkaṃ na grāhyaṃ pṛthivīkṣitā //
tāreṣu dāśadoṣeṇa naṣṭaṃ dāśātpradāpayet

daivadoṣavinaṣṭaṃ ca naṣṭaṃ yasyaiva tasya tat //
śūkadhānyeṣu ṣaḍbhāgaṃ śiṃbidhānyeṣvathāṣṭakam

rājā balyarthamādadyāddeśakālānurūpakam //
rājāṃśabhāgamādadyādrājā paśuhiraṇyayoḥ

gandhauṣadhirasānāṃ ca puṣpamūlaphalasya ca //
patraśākatṛṇānāṃ ca vatsareṇa ca carmaṇām

vaidalānāṃ ca bhāṃḍānāṃ sarvasyāśmamayasya ca //
ṣaḍbhāgameva cādadyādbrāhmaṇebhyastathā karam

tebhyastaddharmalābhena rājño lābhaḥ paraṃ bhavet //
na ca kṣudhāvasīdeta śrotriyo viṣaye vasan

yasya rājñastu viṣaye śrotriyaḥ sīdati kṣudhā //
tasya sīdati tadrāṣṭraṃ durbhikṣavyādhitaskaraiḥ

śrutavṛtte tu vijñāya vṛttiṃ tasya prakalpayet //
rakṣecca sarvatastvenaṃ pitā putramivaurasam

saṃrakṣyamāṇo rājñā yaḥ kurute dharma saṃgraham //
tenāyurvarddhate rājño draviṇaṃ rāṣṭrameva ca

karma kuryurnarendrasya māsenaikaṃ ca śilpinaḥ //
bhaktamātreṇa ye cānye svaśarīropajīvinaḥ

snātānuliptāśca vibhūṣitāśca veśyāṅganāvāravivartitena //
saṃvītagātraḥ pṛthivīśvarasya sadābhyupāsāṃ paritastrikuryuḥ //

iti śrīviṣṇudharmottare mā०saṃ० dvitīyakhaṇḍe rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne rājadharmavarṇanonāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

/
2.62
puṣkara uvāca //
dharmaścārthaśca kāmaśca puruṣārthaḥ paraḥ smṛtaḥ //
anyonyarakṣaṇātteṣāṃ sevā kāryā mahīkṣitā

dharmamūlorthaviṭapastathā kāmaphalo mahān //
trivargapādapastasya rakṣaṇātphalabhāgbhavet

dharmāvirodhinī kāryā kāmasevā sadaiva tu //
mūlacchede bhavennāśo viṭapasya phalasya ca

kāmasevāvihīnasya dharmārthāvapi niṣphalau //
oṣadhīnāṃ phalārthāya kīnāśo yatnavāṃstathā

kāmārthī yatnavānevaṃ lobho dharmārthayordvija //
kāmasyāpi paraṃ nāryo dharmarāgamadotkaṭāḥ

tadarthaṃ ratnanidhayo vibhavāśca tathā pare //
gītaṃ vādyaṃ sumadhuraṃ bhojyaṃ pānaṃ srajistathā

bhūṣaṇāni sugandhīni tadarthaṃ sarvameva hi //
tapaścāpi tapasyanti duḥkhaṃ paramupāśritāḥ

durgamāṇi ca tīrthāni vrajanti puruṣāstathā //
tyajanti samare prāṇānprāṇebhyo'pyadhikaṃ dhanam

tyajanti brahmaṇādibhyastathā svargepsavo janāḥ //
svargasyāpi dhanaṃ rāma kāraṇaṃ viddhi bhārgava

tā eva capalāpāṅgavikṣepavijitāḥ prajāḥ //
kṣayameva kṣayaṃ tasya yasya nādhyasitaṃ sadā

adhaḥ kṛtvendubimbāgravadanābhiḥ purandhribhiḥ //
tasyaikaṃ saphalaṃ janma sampadaśca manorathāḥ

yasyaitāścañcalāpāṅgyastaruṇyo vaśamāgatāḥ //
sevyāstā nātisevyāśca bhūbhujā vijigīṣuṇā

asevanādvṛthā janma doṣagrāmo'tisevanāt //
ūrustambhatrayaṃ proktaṃ śarīreṣu śarīriṇām

āhāraṃ maithunaṃ nidrā yairvṛtaṃ sakalaṃ jagat //
asevanādathaitasya tathaivātyantasevanāt

rogagrāmo nṛṇāṃ dehe sambhavatyatidāruṇaḥ //
viśvāsamatisaktiṃ ca tīkṣṇatāṃ strīṣu varjayet

na cādhikāre kartavyā bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ //
suvibhaktāśca kartavyā lālanīyāstathaiva ca

jñeyau rāgāparāgau ca tathā tāsāṃ viśeṣataḥ //
nārī rāgavate loke nānṛtena viśiṣyate

viraktābhirmahīpāla chadmanā bahavo hatāḥ //
dviṣṭānyācarate yā tu nābhinandati tatkathām

aikyaṃ dviṣadbhirvrajati garvaṃ vahati coddhatā //
cumbitā mārṣṭi vadanaṃ dattaṃ na bahumanyate

svapityādau prasuptāpi tathā paścādvibudhyati //
spṛṣṭvā dhunoti gātrāṇi kāntaṃ caiva ruṇaddhi yā

īṣatsmitena vākyāni priyāṇyapi parāṅmukhī //
nayatyaśrutavadyā tu jaghanaṃ ca vigūhati

dṛṣṭe vivarṇavadanā mitreṣvapi parāṅmukhī //
tatkāmitāsu ca strīṣu madhyasthaiva ca lakṣyate

jñātamaṅgalakālāpi na karoti ca maṇḍanam //
yā sā viraktā raktā ca nibodha gadato mama

dṛṣṭvaiva hṛṣṭā bhavati vīkṣate ca parāṅmukham //
dṛśyamānā tathānyatra dṛṣṭiṃ kṣipati cañcalām

tathāpyapāvartayati naiva śaknotyaśeṣataḥ //
vivṛṇoti tathāṅgāni suguhyānyapi bhārgava

garhitaṃ ca tathaivāṃgaṃ prayatnena vigūhate //
taddarśanena kurute bālāliṅganacumbanam

ābhāṣyamāṇā bhavati sannavākyā tathaiva ca//
spṛṣṭvā pulakitairaṃgaiḥ sakhe dairvāpi bhajyate

karoti ca tathā rāma sulabhadravyayācanam //
tataḥ svalpamapi prāpya prayāti paramāṃ mudam

nāma saṃkīrtanādeva muditā bahu manyate //
karajāṅkākitānyasya phalāni preṣayatyapi

tatpreṣitāni hṛdaye vinyasyatyapi cādarāt //
āliṅganaiśca gātrāṇi limpantīvāmṛtena ca

supte svapityathādau tu tathā tasya vibudhyate //
ūrū spṛśati cātyarthaṃ suptaṃ cainaṃ vicumbate

evaṃ raktāṃ tu vijñāya kāmayetātmavānnaraḥ //
kāmaṃ ca bhojanaṃ sakhyaṃ jñeyāḥ kṛtrimaputrikāḥ

svīkartumicchanbālāyāḥ krīḍanādistathaiva ca //
gandhamālyapradānena yauvanasthāṃ vaśaṃ nayet

vastrabhūṣaṇadānena tayā yauvanavicyutām //
krīḍāsādhupriyā bālā tathā yauvanavicyutā

ratipriyā tu vijñeyā taruṇī cobhayapriyā //
ātmasaṃbhāvanā strīṣu na kartavyā kathaṃcana

asūyā jāyate'tyarthamātmasaṃbhāvite nare //
na cāsāṃ darśanaṃ deyaṃ na cātyantamadarśanam

ubhayenāpyathaitāsāmutkaṇṭhā tu vihanyate //
hṛdyaiḥ suvihitairbhogairgandhayuktaiśca kauśalaiḥ //
kāryamārādhanaṃ strīṇāṃ ratikāmaiḥ sadaiva tu

evaṃ sadā yastu karoti rāma strīcetasāṃ svīkaraṇaṃ manuṣyaḥ //
tasyāntarāyā na bhavanti kiñcitstrīdvāramāsādya sadāsapatnaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne antaḥpuracintā nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

2.63
rāma uvāca //
kalpanā bhojanīyānāṃ gandhānāṃ yā ca kalpanā //
tānahaṃ śrotumicchāmi tvatto dharmabhṛtāṃ vara

puṣkara uvāca //
bhojyaṃ bhakṣyaṃ tathā lehyaṃ coṣyaṃ pānaṃ tathaiva ca //
kalpanā pañcadhā rāma bhojyasyaiṣā prakīrtitā

abhyāsagamyā cāpyeṣā vaktavyaṃ tatra me śṛṇu //
kaṭutoyodakaṃ kvāthaṃ śodhitānāmasaṃśayam

purāṇadhānyajātīnāṃ gandhamāśu vinaśyati //
śreṣṭhaṃ sārṣapakaṃ tailaṃ śākānāṃ pariśodhane

māṃsaṃ kāṭhinyamāyāti kaumalyaṃ cārdrakāmbunā //
varuṇakṣārasaṃyogānmatsyasyāsthi vilīyate //

gaṇḍikābhiḥ palāśasya kṣīramāyāti pakvatām //
kapitthacūrṇayogena tathā caiva sujātakaiḥ

ghṛtaiḥ sugandhī bhavati dagdhaiḥ kṣiptaistathā yavaiḥ //
padmavāriṇi yogena kāñjikasyāmlatā bhavet

guḍādyaṃ śuddhimāpnoti kṣīreṇa ca tathā yutam //
padmarāgasamaṃ varṇaṃ cāṃśumatyāḥ prajāyate

pānakānāṃ mahābhāga yasyāpyanyasya cecchati //
kṣārayogena cāmlasya tathāmlatvaṃ vinaśyati

lavaṇādhikavikṣepaṃ saṃjātavirasaṃ dhruvam //
sikatāpiṇḍikākṣepaiḥ surasatvamavāpnuyāt

caṇakakṣārayogena puṣpāṇi ca phalāni ca //
sarvāṇi drutimāyānti drutānāṃ kalpanā bhavet

gandhavarṇarasādhānaṃ pānakādiṣu sarvataḥ //
yathākālaṃ yathādeśaṃ yathāsātmyaṃ ca kārayet

nātyarthadīptena hutāśanena nātyantamandena ca sādhyamannam//
rasaṃ na cāpyatra bhavetprabhūtaṃ nātyalpametatkathitaṃ mayā te

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० śrīparaśurāmaṃ prati puṣkaropākhyāne bhojyakalpano nāma triṣaṣṭitamodhyāyaḥ

2.64
puṣkara uvāca//
śodhanaṃ vasanaṃ caiva tathaiva ca virecanam //
bhāvanā caiva pākaśca bodhanaṃ dhūpanaṃ tathā

vāsanaṃ caiva nirdiṣṭaṃ karmāṣṭakamidaṃ śubham //
kapitthabilvajambāmrabījapūrakapallavaiḥ

kṛtvodakaṃ tu yaddravyaṃ śodhitaṃ śaucitaṃ tu tat //
teṣāmabhāve śaucaṃ tu mṛtadarśāmbhasā bhavet

tadabhāve tu kartavyaṃ tadā mustāmbhasā dvija///
śuṣkaṃ śuṣkaṃ punardravyaṃ pañcapallavavāriṇā

prakṣālitaṃ cāpyasakṛdvamitaṃ tatprakīrtitam //
pañcapallavatoyena kvāthayitvā punaḥpunaḥ

dravyaṃ saṃśoṣitaṃ kṛtvā cūrṇaṃ tasya tu kārayet //
harītakīṃ tataḥ piṣṭvā pañcapallavavāriṇā

tena pathyākaṣāyeṇa taccūrṇaṃ bhāvayetsakṛt //
śoṣitaṃ śodhayedetadvirekaṃ tatprakīrtitam

tatastu gandhadravyeṇa yatheṣṭaṃ kuṅkumādinā //
bhāvayettena taddravyaṃ bhāvanā sā prakīrtitā

tenaiva bhāvayeddravyaṃ pañcapallavavāriṇā //
āśvatthenaiva tenātha dravyaṃ rāma tathāstu tat

mṛdā pihitasattvo tu mṛṇmaye bhājanadvaye//
vipacettu vidhūmāgnāvartadhūmaḥ punaḥpunaḥ

tāveva kvāthayettāvattatraivānugato rasaḥ //
etatpākavidhānaṃ te pañcamaṃ parikīrtitam

tatastu bhāvanādravyaṃ kalkapiṣṭaṃ niyojayet //
kalkapiṣṭe tathā dravye bodhanaṃ parikīrtitam

/
tatastu pūjayeddravyaṃ pūrvameva tu pathyayā //
tatastu guruśuktibhyāṃ candanāgarubhistataḥ

karpūramṛgadarpābhyāṃ tataścainaṃ pradhūpayet //
ityetadvāsanaṃ rāma karma te'bhihitaṃ mayā

tatastu gulikāṃ kṛtvā yathākāmamatandritaḥ //
puṣpairbakulajātīnāṃ tathānyeṣāṃ sugandhibhiḥ

chāyāsu śoṣyamāṇasya vāsanā kriyate tu yā //
vāsanā sā vinirdiṣṭā karmaitaccāṣṭamaṃ śubham

karmāṣṭakamidaṃ kṛtvā vacāṃ piṇḍanibhāṃ tathā //
mustaṃ śaileyakaṃ vāpi sevyaṃ vā dvijasattama

śodhayedgāndhiko vidyādyathānyatkarmasetsyati //
niryāsānāṃ ca puṣpāṇāṃ karmāṣṭakamidaṃ śubham

viduṣā naiva kartavyaṃ kāryamanyatra bhārgava //
aśodhitaistathā dhūpāḥ kāryā dravyairyathāvidhi

ataḥ paraṃ tu te yogānkāṃścidvakṣyāmi tāñchṛṇu //
nakhaṃ kuṣṭhaṃ dhanaṃ māṃsīspṛktvā śaileyakaṃ jalam

tathaiva kuṅkumaṃ lākṣā candanāguruṇī natam //
saralā devakāṣṭhaṃ ca karpūraṃ kārtayā saha

bolaṃ kandurakaścaiva guggulaḥ śrīnivāsakaḥ //
saha sarjaraseneyaṃ dhūpadravyaikaviṃśatiḥ

dhūpadravyagaṇādasmādekaviṃśādyathecchayā //
dvedve dravye samādāya sarjabhāge niyojayet

nave piṇyākavalayaiḥ saṃyojya madhunā tathā //
dhūpayogyā bhavantīha yathāvatsvecchayā kṛtāḥ

tvacaṃ jātīphalaṃ tailaṃ kuṅkumaṃ granthiparṇakam //
śaileyaṃ tagaraṃ kāṣṭhaṃ tāmbūlaṃ tagaraṃ tathā

māṃsīsarāvakuṣṭhaṃ ca nava dravyāṇi nirdiśet//
etebhyastu samādāya dravyaṃ tatra yathecchayā

mṛgadarpayutaṃ snānaṃ kāryaṃ kandarpavardhanam //
druksurānaladaistulyairvānyakārasamāyutaiḥ

snānamutpalagandhi syātsatailaṃ kuṅkumairyutam //
jātīpuṣpasugandhi syāttagarārdhena yojitam ५२८ //
bālakāñcanasaṃyuktaṃ pāṭalākusumāyate //
savyāpakaṃ syādbakulaistulyagandhi manoharam

nālikāvaṃśasahitaṃ kuṭṭipādena cāryakam //
dvikesaraṃ veṇupādaṃ kundapuṣpāyate tathā

śailapādārthasaṃyuktaṃ vyaktaṃ madanakaṃ bhavet //
mañjiṣṭhā tagaraṃ bālaṃ dvayaṃ vyāghranakhaṃ nakham

gandhapatraṃ ca vinyasya gandhatailaṃ bhavecchubham //
tailaṃ niṣpīḍitaṃ rāma tilaiḥ puṣpādhivāsitaiḥ

vāsanāpuṣpasadṛśaṃ gandhane tu bhaveddrutam //
pūrvavacchodhayitvā tu mustaṃ sevyaṃ vacāṃ niśām

abhīṣṭamanyatkaluṣaṃ yathāvadanulepayet //
uddhṛtya candanādiṃ ca śodhanaṃ vamanaṃ tathā

varjayitvā virekaṃ ca śeṣakarmāṇi kārayet //
tadvā bhavati dharmajña varṇakaṃ tridivapriyam

paṭavāsāṃsi kāryāṇi varṇakaiḥ ślakṣṇacūrṇitaiḥ //
elālavaṅgakakkolajātīphalaniśākarāḥ

jātipatrikayā sārddhaṃ svatantraṃ mukhavāsakam //
karpūraṃ kuṅkumaṃ kāntaṃ mṛgadarpaṃ hareṇukam

kakkolailālavaṅgaṃ ca jātī kośakameva ca //
drukpatraṃ truṭimustaṃ ca latākastūrikaṃ tathā

kaṇṭakāni lavaṅgasya phalapatraiśca jātitaḥ //
kaṭukaṃ ca phalaṃ rāma karṣikāṇḍāṃ prakalpayet

taccūrṇe khādiraṃ sāraṃ dadyāttulyatulārpitam //
sahakaṇyārasenāsya kartavyā gulikāḥ śubhāḥ

mukhe nyastāḥ sugaṃdhāstā mukharogavināśanāḥ //
pūrvaṃ prakṣālitaṃ samyakpadyapallavavāriṇā

śaktyā tu gulikadravyairvāsikaṃ mukhavāsakam //
kaṭukaṃ dantakāṣṭhaṃ ca gomūtre vāsitaṃ tryaham

kṛtaṃ ca pūgavadrāma mukhasaugandhyakārakam //
tvakpathyayoḥ samāvaṃśau sitabhāgārdhasaṃyutau

nāgavallīsamo bhāti mukhavāso manoharaḥ

kaṭukaphalanatāmbutvaktruṭivyādhipattrairnaladanatasurābhistulyabhāgānvitāni //
dviguṇitakṛtamātrāprātikakkolasaimyaiḥ śaśirasarasamo'yaṃ gandhapatraṃ vidadhyāt

nihitamidamanarghaṃ karṇapatraṃ yuvatyāḥ śamayati vividhāni śrotrapālīgadāni //
aparamapi ca yāvatkāmamāmodamattuṃ bhramadalipaṭalena vyāpyate vaktrabhāgaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṃḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne gandhayuktirnāma catuṣṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

2.65
puṣkara uvāca //
evaṃ kuryātsadā strīṇāṃ rakṣaṇaṃ pṛthivīpatiḥ //
na cemāṃ viśvasejjātu putramātrāviśeṣataḥ

na svapetstrīgṛhe rātrau viśvāsaṃ kṛtrimaṃ bhajet //
rājaputrasya rakṣāṃ ca kartavyā pṛthivīkṣitā

ācāryaiścāsya kartavyaṃ nityaṃ yuktyaiva rakṣaṇam //
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ dhanurvedaṃ ca śikṣayet

rathe'śve kuñjare cainaṃ vyāyāmaṃ kārayetsadā //
śilpāni śikṣayeccaivamāptairmithyā priyaṃvadaiḥ

śarīrarakṣāvyājena rakṣiṇo'sya niyojayet //
na cāsya saṅgo dātavyaḥ kruddhalubdhavimānitaiḥ

tathā ca vinayedenaṃ yathāyauvanagaṃ sukhe //
viṣayairyairna kṛṣyeta satāṃ mārgātsudurgamāt

guṇādhānaṃ na śakyaṃ tu yasya kartuṃ svabhāvataḥ //
bandhanaṃ tasya kartavyaṃ guptadeśe sukhānvitam

avinītakumāraṃ hi kulamāśu viśīryate //
adhikāreṣu sarveṣu vinītaṃ viniyojayet

ādau svalpe tataḥ paścātkrameṇātha mahatsvapi //
mṛgayāpānamakṣāṃśca varjayecca mahīpatiḥ

etānsaṃsevamānāstu vinaṣṭāḥ pṛthivīkṣitaḥ //
bahavo bhṛguśārdūla yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate

divāsvāpaṃ vṛthāvādaṃ viśeṣeṇa vivarjayeta //
vākpāruṣyaṃ na kartavyaṃ daṇḍapāruṣyameva ca

parokṣanindā ca tathā varjanīyā mahīkṣitā //
arthasya dūṣaṇaṃ rāma dviprakāraṃ vivarjayet

arthānāṃ dūṣaṇaṃ caikaṃ tathā cārthena dūṣaṇam //
prākārāṇāṃ samucchedo durgādīnāṃ samakriyā

arthānāṃ dūṣaṇaṃ proktaṃ viprakīrṇatvameva ca //
adeśakāle yaddānamapātre dānameva ca

arthaistu dūṣaṇaṃ proktamasatkarmapravartanam //
kāmaḥ krodho mado mānaṃ lobho harṣastathaiva ca

jetavyamariṣaḍvargamāhustu pṛthivīkṣitām //
eteṣāṃ vijayaṃ kṛtvā kāryo bhṛtyajayastataḥ

kṛtvā bhṛtyajayaṃ rājā paurajānapādāñjayet //
kṛtvā ca vijayaṃ teṣāṃ śatrūnbāhyāṃstato jayet

bāhyāśca trividhā jñeyāstulyānantarakṛtrimāḥ //
guravaste yathāpūrvaṃ teṣu yatnaḥ sadā bhavet

pitṛpaitāmahaṃ mitramāśritañca tathā ripoḥ //
kṛtrimaṃ ca mahābhāga mitraṃ trividhamucyate

tathāpi ca guruḥ pūrvaṃ bhavettatrāpi cāśritam //
svāmyamātyajanapadā balaṃ durgaṃ tathaiva ca

kośo mitraṃ ca dharmajña saptāṅgaṃ rājyamucyate //
saptāṅgasyāpi rājyasya mūlaṃ svāmī prakīrtitaḥ

tanmūlatvāttathāṅgānāṃ sa tu rakṣyaḥ prayatnataḥ //
ṣaḍaṅgarakṣā kartavyā tena cāpi prayatnataḥ

//
aṅgebhyo yastvathaikasya drohamācarate'lpadhīḥ //
vadhastasya tu kartavyaḥ śīghrameva mahīkṣitā

na rājñā mṛdunā bhāvyaṃ mṛdurhi paribhūyate //
na bhāvyaṃ dāruṇenāpi tīkṣṇādudvijate janaḥ

kāle mṛduryo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ //
rājā lokadvayāpekṣī tasya lokadvayaṃ bhavet

bhṛtyaiḥ saha mahīpālaḥ parihāsaṃ vivarjayet //
bhṛtyāḥ paribhavantīha nṛpaṃ harṣalasatkatham

vyasanāni ca sarvāṇi bhūpatiḥ parivarjayet //
lokasaṃgrahaṇārthāya kṛtakavyasanī bhavet //

śauṇḍīryasya narendrasya nityamutkṣiptacetasaḥ //
jano virāgamāyāti sadā duḥsevyabhāvataḥ

smitapūrvābhibhāṣī syātsarvasyaiva mahīpatiḥ //
madhyeṣvapi mahābhāgaḥ bhrukuṭiṃ na samācaret

bhāvyaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha sthūlalakṣyeṇa bhūbhujā //
sthūlalakṣyasya vaśagā sarvā bhavati medinī

adīrghasūtraśca bhavetsarvakarmasu pārthivaḥ //
dīrghasūtrasya nṛpateḥ karmahānirdhruvaṃ bhavet

rāge darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmaṇi //
apriye caiva vaktavye dīrghasūtraḥ praśasyate

rājñā saṃvṛtamantreṇa saṃbhāvyaṃ dvijasattama //
tasyāsaṃvṛtamantrasya jñeyāḥ sarvāpado dhruvāḥ

kṛtānyeva hi karmāṇi jñāyante yasya bhūpateḥ. //
nārabdhāni mahābhāga tasya syādvasudhā vaśe

mantramūlaṃ sadā rājyaṃ tasmānmantraḥ surakṣitaḥ //
kartavyaḥ pṛthivīpālairmantrabhedabhayātsadā

mantravitsādhito mantraḥ saṃyatānāṃ sukhāvahaḥ //
mantrabhedena bahavo vinaṣṭāḥ pṛthivīkṣitaḥ

ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca //
netravaktravikāraiśca jñāyate'ntargataṃ manaḥ

na yasya kuśalaistasya vaśe sarvā vasundharā //
bhavatīha mahībhartuḥ sadā bhārgavanandana

naikastu mantrayenmantraṃ na rājā bahubhiḥ saha //
bahubhirmantrayetkāmaṃ rājā mantrānpṛthakpṛthak

mantriṇāmapi no kuryānmantrī mantraprakāśanam //
kvacitkaścicca viśvāsyo bhavatīha sadā nṛṇām

niścayaśca tathā mantrī kārya ekena sūriṇā //
bhavedvā niścayāvāptiḥ parabuddhyupajīvanāt

ekasyaiva mahībharturbhūyaḥ kārye suniścite //
brāhmaṇānparyupāsīta trayyāṃ rāma munīṃśca tān

nāsacchāstraratānmūḍhāṃste hi lokasya kaṇṭakāḥ //
vṛddhāṃśca nityaṃ seveta viprānvedavidaḥ śucīn

tebhyo hi śikṣedvinayaṃ vinītātmā hi nityaśaḥ //
samagrāṃ vaśagāṃ kuryātpṛthivīṃ nātra saṃśayaḥ //

bahavo'vinayānnaṣṭā rājānaḥ saparicchadāḥ //
vanasthāścaiva rājyāni vinayātpratipedire

traividyebhyastrayīṃ vidyāddaṇḍanītiṃ ca śāśvatīm //
ānvīkṣikīṃ cātmavidyāṃ vārtārambhaṃ ca lokataḥ

indriyāṇāṃ jaye yogaṃ samātiṣṭheddivāniśam //
jitendriyo hi śaknoti vaśe sthāpayituṃ prajāḥ

yajeta rājā kratubhirbahubhiścāptadakṣiṇaiḥ //
dharmārthaṃ caiva viprebhyo dadyādbhogāndhanāni ca

sāṃvatsarikairāptaiśca rāṣṭrādāhārayedbalim //
syāccāmnāyaparo loke varteta pitṛvannṛṣu

āvṛtānāṃ gurukulāddvijānāṃ pūjanaṃ bhavet//
nṛpāṇāmakṣayo hyeṣa nidhirbrāhmo vidhīyate

na taṃ stenā nāpyamitrā haranti na ca naśyati//
tasmādrājñā nidhātavyo brāhmaṇeṣvakṣayo nidhiḥ

samottamādhamai rājā hyāhūtāḥ pālayanprajāḥ //
na nivarteta saṃgrāmātkṣātraṃ vratamanusmaran ५२//
saṃgrāmeṣvanivartitvaṃ prajānāṃ paripālanam //
śuśrūṣā brāhmaṇānāṃ ca rājñāṃ niśreyasaṃ param

kṛpaṇānāṃ ca vṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yoṣitām //
yogaṃ kṣemaṃ ca vṛttiṃ ca tathaiva parikalpayet //

varṇāśramavyavasthā tu tathā kāryā viśeṣataḥ //
svadharmapracyutānrājā svadharme viniyojayet

āśrameṣu yathākālaṃ tailabhājanabhojanam //
svayameva nayedrājā satkṛtānnavamanya ca

tāpase sarvakāryāṇi rājyamātmānameva ca //
nivedayetprayatnena devavaccainamarcayet

dve prajñe veditavye ca ṛjvī vakrā ca mānavaiḥ //
śaṭhāñjñātvā na seveta pratibodhaṃ tadā gatān

nāsyacchidraṃ paro vidyādvidyācchidraṃ parasya tu //
gūhetkūrma ivāṅgāni rakṣedvivaramātmanaḥ

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset //
viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati

viśvāsayeccāpi paraṃ tattvabhūtena hetunā //
bakavaccintayedarthānsiṃhavacca parākramet

bakavaccāvalumpeta śaśavacca viniṣpatet //
dṛḍhaprahārī ca bhavettathā sūkaravannṛpaḥ

citrākāraśca śikhivaddṛḍhabhaktastathāndhavat //
bhavecca madhurābhāṣī śukakokilavannṛpaḥ

kākaśaṃkī bhavennityamajñātavasatiṃ vaset //
nāparīkṣitapūrvaṃ ca bhojanaṃ śayanaṃ spṛśet

vastraṃ puṣpamalaṅkāraṃ yaccānyanmanujottama //
na gāhejjanasaṃbādhaṃ na cājñātaṃ jalāśayam

nāparīkṣitapūrvaistu puruṣairāptakāribhiḥ //
nārohetkuñjaraṃ vyālaṃ nādāntaṃ turagaṃ tathā

nāvijñātāṃ striyaṃ gacchennaiva cāśubhavāsasam //
nārohedviṣamāṃ nāvaṃ nāparīkṣitanāvikām

ye cāsya bhūmiṃ jayato bhaveyuḥ paripanthinaḥ //
tānānayedvaśaṃ sarvānsāmādibhirupakramaiḥ

yathā na syātkṛśībhāvaḥ prajānāmanavekṣayā //
tathā rājñā vidhātavyaṃ svarāṣṭraṃ parirakṣatā

mohādrājā svarāṣṭraṃ yatkarṣayatyanavekṣayā //
so'cirādbhraṃśate rājyājjīvitācca sabāndhavaḥ

bhṛto vatso jātabalaḥ karmayogyo yathā bhavet //
tathā rāṣṭraṃ mahābhāga bhṛtaṃ karmamahadbhavet

yo rāṣṭramanugṛhṇāti rājā suparirakṣati //
taṃ prajāścopajīvanti vindate sumahatphalam

duhyāddhiraṇyaṃ dhānyaṃ ca mahī rājñā surakṣitā //
nityaṃ svebhyaḥ parebhyaśca yathā mātā yathā pitā

gopino hi sadā kāryaḥ saṃvibhāgaḥ priyāṇi ca //
ajasramupayoktavyaṃ phalaṃ tebhyastathaiva ca

sarvaṃ karmedamāyattaṃ vidhānaṃ caiva pauruṣam //
tayordaivamacintyaṃ hi pauruṣe vidyate kriyā

evaṃ mahīṃ pālayato'sya bharturlokānurāgaḥ paramo bhavettu//
lokānurāgaprabhavā hi lakṣmīrlakṣmyā bhaveccaiva paraśca lokaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ०rāma puṣkarasaṃvāde rājadharmavarṇanannāma pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ