વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.61.65

2.61
પુષ્કર ઉવાચ ॥
રાજધર્મવ્રતં શ્રેષ્ઠં કૃત્વા પુરુષવિગ્રહમ્ ॥
પૂરુષાન્વિનિયુઞ્જીત ચોત્તમાધમકર્મસુ

ગ્રામસ્યાધિપતિં કુર્યાદ્દશગ્રામાધિપં તથા ॥
શતગ્રામાધિપં ચાપિ તથૈવ વિષયેશ્વરમ્

તેષાં ભાગવિભાગશ્ચ ભવેત્કર્માનુરૂપતઃ ॥
નિત્યમેવ તથા કાર્યં તેષાં ચારૈઃ પરીક્ષયેત્

ગ્રામદોષાન્સમુત્પન્નાન્ગ્રામેશઃ પ્રશમં નયેન્ ॥
અશક્તૌ દેશપાલસ્ય સ તુ ગત્વા નિવેદયેત્

શ્રુત્વા તુ દેશપાલોપિ તત્ર યુક્તિમુપાચરેત્ ॥
સોપ્યશક્તઃ શતેશાય યથાવદ્વિનિવેદયેત્

શતેશો વિષયેશાય સોપિ રાજ્ઞે નિવેદયેત્ ॥
અશક્તૌ શક્તિમાન્ રામ સ્વયં યુક્તિમુપાચરેત્

રાજા સર્વાત્મના કુર્યાદ્વિષયે રામ રક્ષણમ્ ॥
વિત્તમાપ્નોતિ ધર્મજ્ઞ વિષયાચ્ચ સુરક્ષિતાત્

રિપુઘાતસમર્થઃ સ્યાદ્વિત્તવાનેવ પાર્થિવઃ ॥
પરચક્રોપમર્દેષુ વિત્તવાનેવ મુચ્યતે

વિત્તવાનેવ સહતિ સુદીર્ઘમપિ વિગ્રહમ્ ॥
બહુદણ્ડાનપિ પરાંસ્તથા ભિન્દ્યાદ્ધનાધિપઃ

અન્ને પ્રાણાઃ પ્રજાઃ સર્વા ધને તચ્ચ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ધનવાન્ધર્મમાપ્નોતિ ધનવાન્કામમશ્નુતે

યસ્યાર્થસ્તસ્ય મિત્રાણિ યસ્યાર્થસ્તસ્ય બન્ધવાઃ ॥
યસ્યાર્થઃ સ પુમાઁલ્લોકે યસ્યાર્થઃ સોપિ પણ્ડિતઃ

અર્થેન હિ વિહીનસ્ય પુરુષસ્યાલ્પમેધસઃ ॥
વિચ્છિદ્યન્તે ક્રિયાઃ સર્વા ગ્રીષ્મે કુસરિતો યથા

વિશેષો નાસ્તિ લોકેષુ પતિતસ્યાધનસ્ય ચ ॥
પતિતાનાં ન ગૃહ્ણન્તિ દરિદ્રો ન પ્રયચ્છતિ

ધનહીનસ્ય ભાર્યાપિ નૈવ સ્યાદ્વશવર્તિની ॥
ગુણૌઘમપિ ચૈવાસ્ય નૈવ કશ્ચિત્પ્રકાશયેત્

બાન્ધવા વિનિવર્તન્તે ધનહીનાત્તથા નરાત્ ॥
યથા પુષ્પફલૈર્હીનાચ્છકુન્તા દ્વિજ પાદપાત્ ॥

દારિદ્ર્યમરણે ચોભે કેષાંચિત્સદૃશે મતે ॥
સત્યં હાસાદ્દરિદ્રસ્ય મૃતઃ શ્રેયાન્મતે મમ

કોશં રાજ્યતરોર્મૂલં તસ્માદ્યત્નં તદર્જને ॥
ધર્મેણૈવ તતઃ કુર્યાન્નાધર્મેણ કથંચન

ધનૈરધર્મસમ્પ્રાપ્તૈર્યદ્દૃઢં હિ પિધીયતે ॥
તદેવ યાતિ વિસ્તારં વિનાશાય દુરાત્મનામ્

સુકૃતસ્ય પુરાણસ્ય બલેન બલિનાં વર ॥
યદ્યધર્માત્ફલં શીઘ્રં નાપ્નુવન્તિ દુરાત્મનઃ

તથાપિ પૂર્વકર્માન્તે તેન પાપેન કર્મણા ॥
વિનશ્યન્તિ સમૂલાસ્તે સપુત્રધનબાન્ધવાઃ

નરકેષુ તથા તેષાં યાતના વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ ॥
બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ યે નૃપા રાષ્ટ્રપીડકાઃ

નિત્યં રાજ્ઞા તથા ભાવ્યં ગર્ભિણીસહધર્મિણા ॥
યથા સ્વં સુખમુત્સૃજ્ય ગર્ભસ્ય સુખમાવહેત્ । ૨૨ ॥
ગર્ભિણી તદ્વદેવેહ ભાવ્યં ભૂપતિના સદા ॥
પ્રજાસુખં તુ કર્તવ્યં સુખમુદ્દિશ્ય ચાત્મનઃ

કિં યજ્ઞૈસ્તપસા તસ્ય પ્રજા યસ્ય સુરક્ષિતાઃ ॥
સુરક્ષિતાઃ પ્રજાસ્તસ્ય સ્વર્ગસ્તસ્ય ગૃહોપમઃ ॥

અરક્ષિતાઃ પ્રજા યસ્ય નરકં તસ્ય મન્દિરમ્ ॥
રાજા ષડ્ભાગમાદત્તે સુકૃતાદ્દુષ્કૃતાદપિ

ધર્મો નામ મહાભાગ સમ્પદ્રક્ષણ તત્પરઃ ॥
અરક્ષિતસ્તથા સર્વં પાપમાપ્નોતિ ભાર્ગવ

નૈવ કિઞ્ચિદવાપ્નોતિ પુણ્યભાક્પૃથિવીપતિઃ ॥
આપન્નમપિ ધર્મિષ્ઠં પ્રજા રક્ષત્યથાપદિ। । ૨૭ ॥
તસ્માદ્ધર્માર્થકામેન પ્રજા રક્ષ્યા મહીક્ષિતા ॥
સુભગૈશ્ચાથ દુર્વૃત્તરાજવલ્લભતસ્કરૈઃ

ભક્ષ્યમાણાઃ પ્રજા રક્ષ્યા કાયસ્થૈશ્ચ વિશેષતઃ ॥
રક્ષિતાસ્તદ્ભયેભ્યસ્તુ પ્રજા રાજ્ઞાં ભવન્તિ તાઃ

અરક્ષિતા સા ભવતિ તેષામેવેહ ભોજનમ્ ॥
સાધુસંરક્ષણાર્થાય રાજા દુષ્ટ નિબર્હણમ્

તૃણાનામિવ નિર્માતા સદા કુર્યાજ્જિતેન્દ્રિયઃ ॥
શાસ્ત્રોક્તં બલિમાદદ્યાદ્ધર્મં તત્તસ્ય જીવિતમ્

તસ્ય સન્ત્યજનં રાજા ન સમૃદ્ધોપિ કારયેત્ ॥
આકારાણિ ચ સર્વાણિ શુલ્કં શાસ્ત્રોદિતો બલિઃ

દણ્ડં વિનયનાદ્રાજ્ઞો ધર્મ્યં તત્તસ્ય જીવિતમ્ ॥
ધર્તા કરાણાં સર્વેષાં પ્રભુરુક્તો મહીપતિઃ

નિધિં પુરાણં સંપ્રાપ્ય કેશવં તુ પ્રવેશયેત્ ॥
અર્થં બ્રાહ્મણસાત્કુર્યાદ્ધર્મકામો મહીપતિઃ ॥

નિધિં દ્વિજોત્તમઃ પ્રાપ્ય ગૃહ્ણીયાત્સકલં તથા ॥
જગતોસ્ય સમગ્રસ્ય પ્રભુરુક્તો દ્વિજોત્તમઃ

નિધિં જ્ઞાત્વા પુરાણં તુ ક્ષત્રવિટ્શૂદ્રયોનયઃ ॥
નિવેદયેયુર્ભૂપાય રાજા લબ્ધ્વાપિ તં નિધિમ્

ચતુર્થમષ્ટમં ચાંશં તથા ષોડશમં દ્વિજ ॥
વર્ણક્રમેણ વિસૃજેદાખ્યાતં ધર્મ કારણમ્

તેઽપિ લબ્ધ્વા તદા તેન સંવિભજ્ય દ્વિજોત્તમાન્ ॥
શેષેણ કુર્યુઃ કામાર્થૌ વિદિતૌ પૃથિવીપતેઃ

પ્રકાશવિભવો લોકે યસ્ય રાજ્ઞઃ સ ભૂપતિઃ ॥
અપ્રકાશધનો યસ્તુ નરકં તસ્ય મન્દિરમ્

મમેદમિતિ યો બ્રૂયાન્નિધિં સત્યેન માનવઃ ॥
તસ્યાદદીત નૃપતિર્ભાગમબ્રાહ્મણસ્ય તુ

ચતુર્વિંશતિકં રામ દ્વાદશં ષષ્ઠમેવ ચ ॥
ક્ષત્રિયાશ્ચ તથા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ ભૃગુનન્દન

અનૃતં ચ વદન્દણ્ડ્યઃ સ્વવિત્તસ્યાંશમષ્ટકમ્ ॥
પ્રણષ્ટસ્વામિકં રિક્થં રાજા ત્ર્યબ્દં નિધાપયેત્

અર્વાક્ત્ર્યબ્દાદ્ધરેત્સ્વામી પરેણ નૃપતિર્હરેત્ ॥
મમેદમિતિ યો બ્રૂયાદનુયુક્તો યથાવિધિ

સંપાદ્ય રૂપં દ્રવ્યાદીન્સ્વામી તદ્દ્રવ્યમર્હતિ ॥
અવેદયાનો નષ્ટસ્ય દેશં કાલં ચ તત્ત્વતઃ ॥

વર્ણરૂપં પ્રમાણં ચ તત્સમં દણ્ડમર્હતિ ॥
નિધિવદ્ભાગમાદદ્યાત્પ્રનષ્ટાધિગતાન્નૃપઃ

બાલદાયાદિકં રિક્થં તાવદ્રાજા તુ પાલયેત્ ॥
યાવત્સ સ્યાત્સમાવૃત્તો યાવદ્વાતીતશૈશવઃ

બાલપુત્રેષુ ચૈવં સ્યાદ્રક્ષણં નિષ્કુલાસુ ચ ॥
પતિવ્રતાસુ ચ સ્ત્રીષુ વિધવાસ્વાતુરાસુ ચ ॥

જીવન્તીનાં તુ તાસાં યે ધારયેયુઃ સ્વબાન્ધવાઃ ॥
તાઞ્છિષ્યાચ્ચૌરદણ્ડેન ધાર્મિકઃ પૃથિવીપતિઃ

સર્વેષામેવ વર્ણાનાં ચૌરૈરપહૃતં ધનમ્ ॥
તત્પ્રમાણં સ્વકાત્કોશાદ્દાતવ્યમવિધારયન્

તતસ્તુ પશ્ચાત્કર્તવ્યં ચૌરાન્વેષણમઞ્જસા ॥
ચૌરરક્ષાધિકારિભ્યો રાજાપિ તદવાપ્નુયાત્

અહૃતે ચ તથા વિત્તે હૃતમિત્યેવ વાદિનમ્ ॥
નિર્ધનં પાર્થિવઃ કૃત્વા વિષયાત્સ્વાદ્વિવાસયેત્

ન તદ્રાજ્ઞા પ્રદાતવ્યં ગૃહે યત્પરિચારકૈઃ ॥
પ્રચરદ્ભિર્હૃતં દ્રવ્યં કાર્યં તત્રાન્વવેક્ષણમ્

સ્વરાષ્ટ્રપણ્યાદાદદ્યાદ્રાજા વિંશતિમં દ્વિજ ॥
શુલ્કાંશં પરદેશાચ્ચ નિબોધ ગદતો મમ

ક્ષયવ્યયપ્રવાસાંશ્ચ યથાયામં દ્વિજોત્તમ! ॥
જ્ઞાત્વા તુ કલ્પયેત્તત્ર શુલ્કાંશં પૃથવીપતિઃ

તથા કાર્યં યથા લાભં વણિજઃ સમવાપ્નુયુઃ ॥
પુણ્યચ્છેદશ્ચ નૈવ સ્યાત્સ્વદેશે પૃથવીપતેઃ

વ્યયં શુલ્કપ્રવાસાદિ લઙ્ઘયિત્વા તથા દ્વિજ ॥
વિંશાંશભાગમાદદ્યુર્દણ્ડનીયા અતોન્યથા

દિશિ દિશ્યેકમેવ સ્યાચ્છુલ્કસ્થાનં નૃપસ્ય તુ ॥
તદતિક્રમતો દ્રવ્યં રાજગામિ વિધીયતે

દૂતાનાં બ્રાહ્મણાનાં ચ રાજાજ્ઞાગામિનાં તથા ॥
સ્ત્રીણાં પ્રવ્રજિતાનાં ચ તારશુલ્કં વિવર્જયેત્

ભિન્નકર્ષાપણં શુલ્કં ન ગ્રાહ્યં પૃથિવીક્ષિતા ॥
તારેષુ દાશદોષેણ નષ્ટં દાશાત્પ્રદાપયેત્

દૈવદોષવિનષ્ટં ચ નષ્ટં યસ્યૈવ તસ્ય તત્ ॥
શૂકધાન્યેષુ ષડ્ભાગં શિંબિધાન્યેષ્વથાષ્ટકમ્

રાજા બલ્યર્થમાદદ્યાદ્દેશકાલાનુરૂપકમ્ ॥
રાજાંશભાગમાદદ્યાદ્રાજા પશુહિરણ્યયોઃ

ગન્ધૌષધિરસાનાં ચ પુષ્પમૂલફલસ્ય ચ ॥
પત્રશાકતૃણાનાં ચ વત્સરેણ ચ ચર્મણામ્

વૈદલાનાં ચ ભાંડાનાં સર્વસ્યાશ્મમયસ્ય ચ ॥
ષડ્ભાગમેવ ચાદદ્યાદ્બ્રાહ્મણેભ્યસ્તથા કરમ્

તેભ્યસ્તદ્ધર્મલાભેન રાજ્ઞો લાભઃ પરં ભવેત્ ॥
ન ચ ક્ષુધાવસીદેત શ્રોત્રિયો વિષયે વસન્

યસ્ય રાજ્ઞસ્તુ વિષયે શ્રોત્રિયઃ સીદતિ ક્ષુધા ॥
તસ્ય સીદતિ તદ્રાષ્ટ્રં દુર્ભિક્ષવ્યાધિતસ્કરૈઃ

શ્રુતવૃત્તે તુ વિજ્ઞાય વૃત્તિં તસ્ય પ્રકલ્પયેત્ ॥
રક્ષેચ્ચ સર્વતસ્ત્વેનં પિતા પુત્રમિવૌરસમ્

સંરક્ષ્યમાણો રાજ્ઞા યઃ કુરુતે ધર્મ સંગ્રહમ્ ॥
તેનાયુર્વર્દ્ધતે રાજ્ઞો દ્રવિણં રાષ્ટ્રમેવ ચ

કર્મ કુર્યુર્નરેન્દ્રસ્ય માસેનૈકં ચ શિલ્પિનઃ ॥
ભક્તમાત્રેણ યે ચાન્યે સ્વશરીરોપજીવિનઃ

સ્નાતાનુલિપ્તાશ્ચ વિભૂષિતાશ્ચ વેશ્યાઙ્ગનાવારવિવર્તિતેન ॥
સંવીતગાત્રઃ પૃથિવીશ્વરસ્ય સદાભ્યુપાસાં પરિતસ્ત્રિકુર્યુઃ ॥

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે મા૦સં૦ દ્વિતીયખણ્ડે રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને રાજધર્મવર્ણનોનામૈકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

।
2.62
પુષ્કર ઉવાચ ॥
ધર્મશ્ચાર્થશ્ચ કામશ્ચ પુરુષાર્થઃ પરઃ સ્મૃતઃ ॥
અન્યોન્યરક્ષણાત્તેષાં સેવા કાર્યા મહીક્ષિતા

ધર્મમૂલોર્થવિટપસ્તથા કામફલો મહાન્ ॥
ત્રિવર્ગપાદપસ્તસ્ય રક્ષણાત્ફલભાગ્ભવેત્

ધર્માવિરોધિની કાર્યા કામસેવા સદૈવ તુ ॥
મૂલચ્છેદે ભવેન્નાશો વિટપસ્ય ફલસ્ય ચ

કામસેવાવિહીનસ્ય ધર્માર્થાવપિ નિષ્ફલૌ ॥
ઓષધીનાં ફલાર્થાય કીનાશો યત્નવાંસ્તથા

કામાર્થી યત્નવાનેવં લોભો ધર્માર્થયોર્દ્વિજ ॥
કામસ્યાપિ પરં નાર્યો ધર્મરાગમદોત્કટાઃ

તદર્થં રત્નનિધયો વિભવાશ્ચ તથા પરે ॥
ગીતં વાદ્યં સુમધુરં ભોજ્યં પાનં સ્રજિસ્તથા

ભૂષણાનિ સુગન્ધીનિ તદર્થં સર્વમેવ હિ ॥
તપશ્ચાપિ તપસ્યન્તિ દુઃખં પરમુપાશ્રિતાઃ

દુર્ગમાણિ ચ તીર્થાનિ વ્રજન્તિ પુરુષાસ્તથા ॥
ત્યજન્તિ સમરે પ્રાણાન્પ્રાણેભ્યોઽપ્યધિકં ધનમ્

ત્યજન્તિ બ્રહ્મણાદિભ્યસ્તથા સ્વર્ગેપ્સવો જનાઃ ॥
સ્વર્ગસ્યાપિ ધનં રામ કારણં વિદ્ધિ ભાર્ગવ

તા એવ ચપલાપાઙ્ગવિક્ષેપવિજિતાઃ પ્રજાઃ ॥
ક્ષયમેવ ક્ષયં તસ્ય યસ્ય નાધ્યસિતં સદા

અધઃ કૃત્વેન્દુબિમ્બાગ્રવદનાભિઃ પુરન્ધ્રિભિઃ ॥
તસ્યૈકં સફલં જન્મ સમ્પદશ્ચ મનોરથાઃ

યસ્યૈતાશ્ચઞ્ચલાપાઙ્ગ્યસ્તરુણ્યો વશમાગતાઃ ॥
સેવ્યાસ્તા નાતિસેવ્યાશ્ચ ભૂભુજા વિજિગીષુણા

અસેવનાદ્વૃથા જન્મ દોષગ્રામોઽતિસેવનાત્ ॥
ઊરુસ્તમ્ભત્રયં પ્રોક્તં શરીરેષુ શરીરિણામ્

આહારં મૈથુનં નિદ્રા યૈર્વૃતં સકલં જગત્ ॥
અસેવનાદથૈતસ્ય તથૈવાત્યન્તસેવનાત્

રોગગ્રામો નૃણાં દેહે સમ્ભવત્યતિદારુણઃ ॥
વિશ્વાસમતિસક્તિં ચ તીક્ષ્ણતાં સ્ત્રીષુ વર્જયેત્

ન ચાધિકારે કર્તવ્યા ભૂષણાચ્છાદનાશનૈઃ ॥
સુવિભક્તાશ્ચ કર્તવ્યા લાલનીયાસ્તથૈવ ચ

જ્ઞેયૌ રાગાપરાગૌ ચ તથા તાસાં વિશેષતઃ ॥
નારી રાગવતે લોકે નાનૃતેન વિશિષ્યતે

વિરક્તાભિર્મહીપાલ છદ્મના બહવો હતાઃ ॥
દ્વિષ્ટાન્યાચરતે યા તુ નાભિનન્દતિ તત્કથામ્

ઐક્યં દ્વિષદ્ભિર્વ્રજતિ ગર્વં વહતિ ચોદ્ધતા ॥
ચુમ્બિતા માર્ષ્ટિ વદનં દત્તં ન બહુમન્યતે

સ્વપિત્યાદૌ પ્રસુપ્તાપિ તથા પશ્ચાદ્વિબુધ્યતિ ॥
સ્પૃષ્ટ્વા ધુનોતિ ગાત્રાણિ કાન્તં ચૈવ રુણદ્ધિ યા

ઈષત્સ્મિતેન વાક્યાનિ પ્રિયાણ્યપિ પરાઙ્મુખી ॥
નયત્યશ્રુતવદ્યા તુ જઘનં ચ વિગૂહતિ

દૃષ્ટે વિવર્ણવદના મિત્રેષ્વપિ પરાઙ્મુખી ॥
તત્કામિતાસુ ચ સ્ત્રીષુ મધ્યસ્થૈવ ચ લક્ષ્યતે

જ્ઞાતમઙ્ગલકાલાપિ ન કરોતિ ચ મણ્ડનમ્ ॥
યા સા વિરક્તા રક્તા ચ નિબોધ ગદતો મમ

દૃષ્ટ્વૈવ હૃષ્ટા ભવતિ વીક્ષતે ચ પરાઙ્મુખમ્ ॥
દૃશ્યમાના તથાન્યત્ર દૃષ્ટિં ક્ષિપતિ ચઞ્ચલામ્

તથાપ્યપાવર્તયતિ નૈવ શક્નોત્યશેષતઃ ॥
વિવૃણોતિ તથાઙ્ગાનિ સુગુહ્યાન્યપિ ભાર્ગવ

ગર્હિતં ચ તથૈવાંગં પ્રયત્નેન વિગૂહતે ॥
તદ્દર્શનેન કુરુતે બાલાલિઙ્ગનચુમ્બનમ્

આભાષ્યમાણા ભવતિ સન્નવાક્યા તથૈવ ચ॥
સ્પૃષ્ટ્વા પુલકિતૈરંગૈઃ સખે દૈર્વાપિ ભજ્યતે

કરોતિ ચ તથા રામ સુલભદ્રવ્યયાચનમ્ ॥
તતઃ સ્વલ્પમપિ પ્રાપ્ય પ્રયાતિ પરમાં મુદમ્

નામ સંકીર્તનાદેવ મુદિતા બહુ મન્યતે ॥
કરજાઙ્કાકિતાન્યસ્ય ફલાનિ પ્રેષયત્યપિ

તત્પ્રેષિતાનિ હૃદયે વિન્યસ્યત્યપિ ચાદરાત્ ॥
આલિઙ્ગનૈશ્ચ ગાત્રાણિ લિમ્પન્તીવામૃતેન ચ

સુપ્તે સ્વપિત્યથાદૌ તુ તથા તસ્ય વિબુધ્યતે ॥
ઊરૂ સ્પૃશતિ ચાત્યર્થં સુપ્તં ચૈનં વિચુમ્બતે

એવં રક્તાં તુ વિજ્ઞાય કામયેતાત્મવાન્નરઃ ॥
કામં ચ ભોજનં સખ્યં જ્ઞેયાઃ કૃત્રિમપુત્રિકાઃ

સ્વીકર્તુમિચ્છન્બાલાયાઃ ક્રીડનાદિસ્તથૈવ ચ ॥
ગન્ધમાલ્યપ્રદાનેન યૌવનસ્થાં વશં નયેત્

વસ્ત્રભૂષણદાનેન તયા યૌવનવિચ્યુતામ્ ॥
ક્રીડાસાધુપ્રિયા બાલા તથા યૌવનવિચ્યુતા

રતિપ્રિયા તુ વિજ્ઞેયા તરુણી ચોભયપ્રિયા ॥
આત્મસંભાવના સ્ત્રીષુ ન કર્તવ્યા કથંચન

અસૂયા જાયતેઽત્યર્થમાત્મસંભાવિતે નરે ॥
ન ચાસાં દર્શનં દેયં ન ચાત્યન્તમદર્શનમ્

ઉભયેનાપ્યથૈતાસામુત્કણ્ઠા તુ વિહન્યતે ॥
હૃદ્યૈઃ સુવિહિતૈર્ભોગૈર્ગન્ધયુક્તૈશ્ચ કૌશલૈઃ ॥
કાર્યમારાધનં સ્ત્રીણાં રતિકામૈઃ સદૈવ તુ

એવં સદા યસ્તુ કરોતિ રામ સ્ત્રીચેતસાં સ્વીકરણં મનુષ્યઃ ॥
તસ્યાન્તરાયા ન ભવન્તિ કિઞ્ચિત્સ્ત્રીદ્વારમાસાદ્ય સદાસપત્નઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને અન્તઃપુરચિન્તા નામ દ્વિષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

2.63
રામ ઉવાચ ॥
કલ્પના ભોજનીયાનાં ગન્ધાનાં યા ચ કલ્પના ॥
તાનહં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો ધર્મભૃતાં વર

પુષ્કર ઉવાચ ॥
ભોજ્યં ભક્ષ્યં તથા લેહ્યં ચોષ્યં પાનં તથૈવ ચ ॥
કલ્પના પઞ્ચધા રામ ભોજ્યસ્યૈષા પ્રકીર્તિતા

અભ્યાસગમ્યા ચાપ્યેષા વક્તવ્યં તત્ર મે શૃણુ ॥
કટુતોયોદકં ક્વાથં શોધિતાનામસંશયમ્

પુરાણધાન્યજાતીનાં ગન્ધમાશુ વિનશ્યતિ ॥
શ્રેષ્ઠં સાર્ષપકં તૈલં શાકાનાં પરિશોધને

માંસં કાઠિન્યમાયાતિ કૌમલ્યં ચાર્દ્રકામ્બુના ॥
વરુણક્ષારસંયોગાન્મત્સ્યસ્યાસ્થિ વિલીયતે ॥

ગણ્ડિકાભિઃ પલાશસ્ય ક્ષીરમાયાતિ પક્વતામ્ ॥
કપિત્થચૂર્ણયોગેન તથા ચૈવ સુજાતકૈઃ

ઘૃતૈઃ સુગન્ધી ભવતિ દગ્ધૈઃ ક્ષિપ્તૈસ્તથા યવૈઃ ॥
પદ્મવારિણિ યોગેન કાઞ્જિકસ્યામ્લતા ભવેત્

ગુડાદ્યં શુદ્ધિમાપ્નોતિ ક્ષીરેણ ચ તથા યુતમ્ ॥
પદ્મરાગસમં વર્ણં ચાંશુમત્યાઃ પ્રજાયતે

પાનકાનાં મહાભાગ યસ્યાપ્યન્યસ્ય ચેચ્છતિ ॥
ક્ષારયોગેન ચામ્લસ્ય તથામ્લત્વં વિનશ્યતિ

લવણાધિકવિક્ષેપં સંજાતવિરસં ધ્રુવમ્ ॥
સિકતાપિણ્ડિકાક્ષેપૈઃ સુરસત્વમવાપ્નુયાત્

ચણકક્ષારયોગેન પુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ ॥
સર્વાણિ દ્રુતિમાયાન્તિ દ્રુતાનાં કલ્પના ભવેત્

ગન્ધવર્ણરસાધાનં પાનકાદિષુ સર્વતઃ ॥
યથાકાલં યથાદેશં યથાસાત્મ્યં ચ કારયેત્

નાત્યર્થદીપ્તેન હુતાશનેન નાત્યન્તમન્દેન ચ સાધ્યમન્નમ્॥
રસં ન ચાપ્યત્ર ભવેત્પ્રભૂતં નાત્યલ્પમેતત્કથિતં મયા તે

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ શ્રીપરશુરામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ભોજ્યકલ્પનો નામ ત્રિષષ્ટિતમોધ્યાયઃ

2.64
પુષ્કર ઉવાચ॥
શોધનં વસનં ચૈવ તથૈવ ચ વિરેચનમ્ ॥
ભાવના ચૈવ પાકશ્ચ બોધનં ધૂપનં તથા

વાસનં ચૈવ નિર્દિષ્ટં કર્માષ્ટકમિદં શુભમ્ ॥
કપિત્થબિલ્વજમ્બામ્રબીજપૂરકપલ્લવૈઃ

કૃત્વોદકં તુ યદ્દ્રવ્યં શોધિતં શૌચિતં તુ તત્ ॥
તેષામભાવે શૌચં તુ મૃતદર્શામ્ભસા ભવેત્

તદભાવે તુ કર્તવ્યં તદા મુસ્તામ્ભસા દ્વિજ॥।
શુષ્કં શુષ્કં પુનર્દ્રવ્યં પઞ્ચપલ્લવવારિણા

પ્રક્ષાલિતં ચાપ્યસકૃદ્વમિતં તત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥
પઞ્ચપલ્લવતોયેન ક્વાથયિત્વા પુનઃપુનઃ

દ્રવ્યં સંશોષિતં કૃત્વા ચૂર્ણં તસ્ય તુ કારયેત્ ॥
હરીતકીં તતઃ પિષ્ટ્વા પઞ્ચપલ્લવવારિણા

તેન પથ્યાકષાયેણ તચ્ચૂર્ણં ભાવયેત્સકૃત્ ॥
શોષિતં શોધયેદેતદ્વિરેકં તત્પ્રકીર્તિતમ્

તતસ્તુ ગન્ધદ્રવ્યેણ યથેષ્ટં કુઙ્કુમાદિના ॥
ભાવયેત્તેન તદ્દ્રવ્યં ભાવના સા પ્રકીર્તિતા

તેનૈવ ભાવયેદ્દ્રવ્યં પઞ્ચપલ્લવવારિણા ॥
આશ્વત્થેનૈવ તેનાથ દ્રવ્યં રામ તથાસ્તુ તત્

મૃદા પિહિતસત્ત્વો તુ મૃણ્મયે ભાજનદ્વયે॥
વિપચેત્તુ વિધૂમાગ્નાવર્તધૂમઃ પુનઃપુનઃ

તાવેવ ક્વાથયેત્તાવત્તત્રૈવાનુગતો રસઃ ॥
એતત્પાકવિધાનં તે પઞ્ચમં પરિકીર્તિતમ્

તતસ્તુ ભાવનાદ્રવ્યં કલ્કપિષ્ટં નિયોજયેત્ ॥
કલ્કપિષ્ટે તથા દ્રવ્યે બોધનં પરિકીર્તિતમ્

।
તતસ્તુ પૂજયેદ્દ્રવ્યં પૂર્વમેવ તુ પથ્યયા ॥
તતસ્તુ ગુરુશુક્તિભ્યાં ચન્દનાગરુભિસ્તતઃ

કર્પૂરમૃગદર્પાભ્યાં તતશ્ચૈનં પ્રધૂપયેત્ ॥
ઇત્યેતદ્વાસનં રામ કર્મ તેઽભિહિતં મયા

તતસ્તુ ગુલિકાં કૃત્વા યથાકામમતન્દ્રિતઃ ॥
પુષ્પૈર્બકુલજાતીનાં તથાન્યેષાં સુગન્ધિભિઃ

છાયાસુ શોષ્યમાણસ્ય વાસના ક્રિયતે તુ યા ॥
વાસના સા વિનિર્દિષ્ટા કર્મૈતચ્ચાષ્ટમં શુભમ્

કર્માષ્ટકમિદં કૃત્વા વચાં પિણ્ડનિભાં તથા ॥
મુસ્તં શૈલેયકં વાપિ સેવ્યં વા દ્વિજસત્તમ

શોધયેદ્ગાન્ધિકો વિદ્યાદ્યથાન્યત્કર્મસેત્સ્યતિ ॥
નિર્યાસાનાં ચ પુષ્પાણાં કર્માષ્ટકમિદં શુભમ્

વિદુષા નૈવ કર્તવ્યં કાર્યમન્યત્ર ભાર્ગવ ॥
અશોધિતૈસ્તથા ધૂપાઃ કાર્યા દ્રવ્યૈર્યથાવિધિ

અતઃ પરં તુ તે યોગાન્કાંશ્ચિદ્વક્ષ્યામિ તાઞ્છૃણુ ॥
નખં કુષ્ઠં ધનં માંસીસ્પૃક્ત્વા શૈલેયકં જલમ્

તથૈવ કુઙ્કુમં લાક્ષા ચન્દનાગુરુણી નતમ્ ॥
સરલા દેવકાષ્ઠં ચ કર્પૂરં કાર્તયા સહ

બોલં કન્દુરકશ્ચૈવ ગુગ્ગુલઃ શ્રીનિવાસકઃ ॥
સહ સર્જરસેનેયં ધૂપદ્રવ્યૈકવિંશતિઃ

ધૂપદ્રવ્યગણાદસ્માદેકવિંશાદ્યથેચ્છયા ॥
દ્વેદ્વે દ્રવ્યે સમાદાય સર્જભાગે નિયોજયેત્

નવે પિણ્યાકવલયૈઃ સંયોજ્ય મધુના તથા ॥
ધૂપયોગ્યા ભવન્તીહ યથાવત્સ્વેચ્છયા કૃતાઃ

ત્વચં જાતીફલં તૈલં કુઙ્કુમં ગ્રન્થિપર્ણકમ્ ॥
શૈલેયં તગરં કાષ્ઠં તામ્બૂલં તગરં તથા

માંસીસરાવકુષ્ઠં ચ નવ દ્રવ્યાણિ નિર્દિશેત્॥
એતેભ્યસ્તુ સમાદાય દ્રવ્યં તત્ર યથેચ્છયા

મૃગદર્પયુતં સ્નાનં કાર્યં કન્દર્પવર્ધનમ્ ॥
દ્રુક્સુરાનલદૈસ્તુલ્યૈર્વાન્યકારસમાયુતૈઃ

સ્નાનમુત્પલગન્ધિ સ્યાત્સતૈલં કુઙ્કુમૈર્યુતમ્ ॥
જાતીપુષ્પસુગન્ધિ સ્યાત્તગરાર્ધેન યોજિતમ્ ૫૨૮ ॥
બાલકાઞ્ચનસંયુક્તં પાટલાકુસુમાયતે ॥
સવ્યાપકં સ્યાદ્બકુલૈસ્તુલ્યગન્ધિ મનોહરમ્

નાલિકાવંશસહિતં કુટ્ટિપાદેન ચાર્યકમ્ ॥
દ્વિકેસરં વેણુપાદં કુન્દપુષ્પાયતે તથા

શૈલપાદાર્થસંયુક્તં વ્યક્તં મદનકં ભવેત્ ॥
મઞ્જિષ્ઠા તગરં બાલં દ્વયં વ્યાઘ્રનખં નખમ્

ગન્ધપત્રં ચ વિન્યસ્ય ગન્ધતૈલં ભવેચ્છુભમ્ ॥
તૈલં નિષ્પીડિતં રામ તિલૈઃ પુષ્પાધિવાસિતૈઃ

વાસનાપુષ્પસદૃશં ગન્ધને તુ ભવેદ્દ્રુતમ્ ॥
પૂર્વવચ્છોધયિત્વા તુ મુસ્તં સેવ્યં વચાં નિશામ્

અભીષ્ટમન્યત્કલુષં યથાવદનુલેપયેત્ ॥
ઉદ્ધૃત્ય ચન્દનાદિં ચ શોધનં વમનં તથા

વર્જયિત્વા વિરેકં ચ શેષકર્માણિ કારયેત્ ॥
તદ્વા ભવતિ ધર્મજ્ઞ વર્ણકં ત્રિદિવપ્રિયમ્

પટવાસાંસિ કાર્યાણિ વર્ણકૈઃ શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતૈઃ ॥
એલાલવઙ્ગકક્કોલજાતીફલનિશાકરાઃ

જાતિપત્રિકયા સાર્દ્ધં સ્વતન્ત્રં મુખવાસકમ્ ॥
કર્પૂરં કુઙ્કુમં કાન્તં મૃગદર્પં હરેણુકમ્

કક્કોલૈલાલવઙ્ગં ચ જાતી કોશકમેવ ચ ॥
દ્રુક્પત્રં ત્રુટિમુસ્તં ચ લતાકસ્તૂરિકં તથા

કણ્ટકાનિ લવઙ્ગસ્ય ફલપત્રૈશ્ચ જાતિતઃ ॥
કટુકં ચ ફલં રામ કર્ષિકાણ્ડાં પ્રકલ્પયેત્

તચ્ચૂર્ણે ખાદિરં સારં દદ્યાત્તુલ્યતુલાર્પિતમ્ ॥
સહકણ્યારસેનાસ્ય કર્તવ્યા ગુલિકાઃ શુભાઃ

મુખે ન્યસ્તાઃ સુગંધાસ્તા મુખરોગવિનાશનાઃ ॥
પૂર્વં પ્રક્ષાલિતં સમ્યક્પદ્યપલ્લવવારિણા

શક્ત્યા તુ ગુલિકદ્રવ્યૈર્વાસિકં મુખવાસકમ્ ॥
કટુકં દન્તકાષ્ઠં ચ ગોમૂત્રે વાસિતં ત્ર્યહમ્

કૃતં ચ પૂગવદ્રામ મુખસૌગન્ધ્યકારકમ્ ॥
ત્વક્પથ્યયોઃ સમાવંશૌ સિતભાગાર્ધસંયુતૌ

નાગવલ્લીસમો ભાતિ મુખવાસો મનોહરઃ

કટુકફલનતામ્બુત્વક્ત્રુટિવ્યાધિપત્ત્રૈર્નલદનતસુરાભિસ્તુલ્યભાગાન્વિતાનિ ॥
દ્વિગુણિતકૃતમાત્રાપ્રાતિકક્કોલસૈમ્યૈઃ શશિરસરસમોઽયં ગન્ધપત્રં વિદધ્યાત્

નિહિતમિદમનર્ઘં કર્ણપત્રં યુવત્યાઃ શમયતિ વિવિધાનિ શ્રોત્રપાલીગદાનિ ॥
અપરમપિ ચ યાવત્કામમામોદમત્તું ભ્રમદલિપટલેન વ્યાપ્યતે વક્ત્રભાગઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખંડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ગન્ધયુક્તિર્નામ ચતુષ્ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ

2.65
પુષ્કર ઉવાચ ॥
એવં કુર્યાત્સદા સ્ત્રીણાં રક્ષણં પૃથિવીપતિઃ ॥
ન ચેમાં વિશ્વસેજ્જાતુ પુત્રમાત્રાવિશેષતઃ

ન સ્વપેત્સ્ત્રીગૃહે રાત્રૌ વિશ્વાસં કૃત્રિમં ભજેત્ ॥
રાજપુત્રસ્ય રક્ષાં ચ કર્તવ્યા પૃથિવીક્ષિતા

આચાર્યૈશ્ચાસ્ય કર્તવ્યં નિત્યં યુક્ત્યૈવ રક્ષણમ્ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં ધનુર્વેદં ચ શિક્ષયેત્

રથેઽશ્વે કુઞ્જરે ચૈનં વ્યાયામં કારયેત્સદા ॥
શિલ્પાનિ શિક્ષયેચ્ચૈવમાપ્તૈર્મિથ્યા પ્રિયંવદૈઃ

શરીરરક્ષાવ્યાજેન રક્ષિણોઽસ્ય નિયોજયેત્ ॥
ન ચાસ્ય સઙ્ગો દાતવ્યઃ ક્રુદ્ધલુબ્ધવિમાનિતૈઃ

તથા ચ વિનયેદેનં યથાયૌવનગં સુખે ॥
વિષયૈર્યૈર્ન કૃષ્યેત સતાં માર્ગાત્સુદુર્ગમાત્

ગુણાધાનં ન શક્યં તુ યસ્ય કર્તું સ્વભાવતઃ ॥
બન્ધનં તસ્ય કર્તવ્યં ગુપ્તદેશે સુખાન્વિતમ્

અવિનીતકુમારં હિ કુલમાશુ વિશીર્યતે ॥
અધિકારેષુ સર્વેષુ વિનીતં વિનિયોજયેત્

આદૌ સ્વલ્પે તતઃ પશ્ચાત્ક્રમેણાથ મહત્સ્વપિ ॥
મૃગયાપાનમક્ષાંશ્ચ વર્જયેચ્ચ મહીપતિઃ

એતાન્સંસેવમાનાસ્તુ વિનષ્ટાઃ પૃથિવીક્ષિતઃ ॥
બહવો ભૃગુશાર્દૂલ યેષાં સંખ્યા ન વિદ્યતે

દિવાસ્વાપં વૃથાવાદં વિશેષેણ વિવર્જયેત ॥
વાક્પારુષ્યં ન કર્તવ્યં દણ્ડપારુષ્યમેવ ચ

પરોક્ષનિન્દા ચ તથા વર્જનીયા મહીક્ષિતા ॥
અર્થસ્ય દૂષણં રામ દ્વિપ્રકારં વિવર્જયેત્

અર્થાનાં દૂષણં ચૈકં તથા ચાર્થેન દૂષણમ્ ॥
પ્રાકારાણાં સમુચ્છેદો દુર્ગાદીનાં સમક્રિયા

અર્થાનાં દૂષણં પ્રોક્તં વિપ્રકીર્ણત્વમેવ ચ ॥
અદેશકાલે યદ્દાનમપાત્રે દાનમેવ ચ

અર્થૈસ્તુ દૂષણં પ્રોક્તમસત્કર્મપ્રવર્તનમ્ ॥
કામઃ ક્રોધો મદો માનં લોભો હર્ષસ્તથૈવ ચ

જેતવ્યમરિષડ્વર્ગમાહુસ્તુ પૃથિવીક્ષિતામ્ ॥
એતેષાં વિજયં કૃત્વા કાર્યો ભૃત્યજયસ્તતઃ

કૃત્વા ભૃત્યજયં રાજા પૌરજાનપાદાઞ્જયેત્ ॥
કૃત્વા ચ વિજયં તેષાં શત્રૂન્બાહ્યાંસ્તતો જયેત્

બાહ્યાશ્ચ ત્રિવિધા જ્ઞેયાસ્તુલ્યાનન્તરકૃત્રિમાઃ ॥
ગુરવસ્તે યથાપૂર્વં તેષુ યત્નઃ સદા ભવેત્

પિતૃપૈતામહં મિત્રમાશ્રિતઞ્ચ તથા રિપોઃ ॥
કૃત્રિમં ચ મહાભાગ મિત્રં ત્રિવિધમુચ્યતે

તથાપિ ચ ગુરુઃ પૂર્વં ભવેત્તત્રાપિ ચાશ્રિતમ્ ॥
સ્વામ્યમાત્યજનપદા બલં દુર્ગં તથૈવ ચ

કોશો મિત્રં ચ ધર્મજ્ઞ સપ્તાઙ્ગં રાજ્યમુચ્યતે ॥
સપ્તાઙ્ગસ્યાપિ રાજ્યસ્ય મૂલં સ્વામી પ્રકીર્તિતઃ

તન્મૂલત્વાત્તથાઙ્ગાનાં સ તુ રક્ષ્યઃ પ્રયત્નતઃ ॥
ષડઙ્ગરક્ષા કર્તવ્યા તેન ચાપિ પ્રયત્નતઃ

॥
અઙ્ગેભ્યો યસ્ત્વથૈકસ્ય દ્રોહમાચરતેઽલ્પધીઃ ॥
વધસ્તસ્ય તુ કર્તવ્યઃ શીઘ્રમેવ મહીક્ષિતા

ન રાજ્ઞા મૃદુના ભાવ્યં મૃદુર્હિ પરિભૂયતે ॥
ન ભાવ્યં દારુણેનાપિ તીક્ષ્ણાદુદ્વિજતે જનઃ

કાલે મૃદુર્યો ભવતિ કાલે ભવતિ દારુણઃ ॥
રાજા લોકદ્વયાપેક્ષી તસ્ય લોકદ્વયં ભવેત્

ભૃત્યૈઃ સહ મહીપાલઃ પરિહાસં વિવર્જયેત્ ॥
ભૃત્યાઃ પરિભવન્તીહ નૃપં હર્ષલસત્કથમ્

વ્યસનાનિ ચ સર્વાણિ ભૂપતિઃ પરિવર્જયેત્ ॥
લોકસંગ્રહણાર્થાય કૃતકવ્યસની ભવેત્ ॥

શૌણ્ડીર્યસ્ય નરેન્દ્રસ્ય નિત્યમુત્ક્ષિપ્તચેતસઃ ॥
જનો વિરાગમાયાતિ સદા દુઃસેવ્યભાવતઃ

સ્મિતપૂર્વાભિભાષી સ્યાત્સર્વસ્યૈવ મહીપતિઃ ॥
મધ્યેષ્વપિ મહાભાગઃ ભ્રુકુટિં ન સમાચરેત્

ભાવ્યં ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ સ્થૂલલક્ષ્યેણ ભૂભુજા ॥
સ્થૂલલક્ષ્યસ્ય વશગા સર્વા ભવતિ મેદિની

અદીર્ઘસૂત્રશ્ચ ભવેત્સર્વકર્મસુ પાર્થિવઃ ॥
દીર્ઘસૂત્રસ્ય નૃપતેઃ કર્મહાનિર્ધ્રુવં ભવેત્

રાગે દર્પે ચ માને ચ દ્રોહે પાપે ચ કર્મણિ ॥
અપ્રિયે ચૈવ વક્તવ્યે દીર્ઘસૂત્રઃ પ્રશસ્યતે

રાજ્ઞા સંવૃતમન્ત્રેણ સંભાવ્યં દ્વિજસત્તમ ॥
તસ્યાસંવૃતમન્ત્રસ્ય જ્ઞેયાઃ સર્વાપદો ધ્રુવાઃ

કૃતાન્યેવ હિ કર્માણિ જ્ઞાયન્તે યસ્ય ભૂપતેઃ. ॥
નારબ્ધાનિ મહાભાગ તસ્ય સ્યાદ્વસુધા વશે

મન્ત્રમૂલં સદા રાજ્યં તસ્માન્મન્ત્રઃ સુરક્ષિતઃ ॥
કર્તવ્યઃ પૃથિવીપાલૈર્મન્ત્રભેદભયાત્સદા

મન્ત્રવિત્સાધિતો મન્ત્રઃ સંયતાનાં સુખાવહઃ ॥
મન્ત્રભેદેન બહવો વિનષ્ટાઃ પૃથિવીક્ષિતઃ

આકારૈરિઙ્ગિતૈર્ગત્યા ચેષ્ટયા ભાષિતેન ચ ॥
નેત્રવક્ત્રવિકારૈશ્ચ જ્ઞાયતેઽન્તર્ગતં મનઃ

ન યસ્ય કુશલૈસ્તસ્ય વશે સર્વા વસુન્ધરા ॥
ભવતીહ મહીભર્તુઃ સદા ભાર્ગવનન્દન

નૈકસ્તુ મન્ત્રયેન્મન્ત્રં ન રાજા બહુભિઃ સહ ॥
બહુભિર્મન્ત્રયેત્કામં રાજા મન્ત્રાન્પૃથક્પૃથક્

મન્ત્રિણામપિ નો કુર્યાન્મન્ત્રી મન્ત્રપ્રકાશનમ્ ॥
ક્વચિત્કશ્ચિચ્ચ વિશ્વાસ્યો ભવતીહ સદા નૃણામ્

નિશ્ચયશ્ચ તથા મન્ત્રી કાર્ય એકેન સૂરિણા ॥
ભવેદ્વા નિશ્ચયાવાપ્તિઃ પરબુદ્ધ્યુપજીવનાત્

એકસ્યૈવ મહીભર્તુર્ભૂયઃ કાર્યે સુનિશ્ચિતે ॥
બ્રાહ્મણાન્પર્યુપાસીત ત્રય્યાં રામ મુનીંશ્ચ તાન્

નાસચ્છાસ્ત્રરતાન્મૂઢાંસ્તે હિ લોકસ્ય કણ્ટકાઃ ॥
વૃદ્ધાંશ્ચ નિત્યં સેવેત વિપ્રાન્વેદવિદઃ શુચીન્

તેભ્યો હિ શિક્ષેદ્વિનયં વિનીતાત્મા હિ નિત્યશઃ ॥
સમગ્રાં વશગાં કુર્યાત્પૃથિવીં નાત્ર સંશયઃ ॥

બહવોઽવિનયાન્નષ્ટા રાજાનઃ સપરિચ્છદાઃ ॥
વનસ્થાશ્ચૈવ રાજ્યાનિ વિનયાત્પ્રતિપેદિરે

ત્રૈવિદ્યેભ્યસ્ત્રયીં વિદ્યાદ્દણ્ડનીતિં ચ શાશ્વતીમ્ ॥
આન્વીક્ષિકીં ચાત્મવિદ્યાં વાર્તારમ્ભં ચ લોકતઃ

ઇન્દ્રિયાણાં જયે યોગં સમાતિષ્ઠેદ્દિવાનિશમ્ ॥
જિતેન્દ્રિયો હિ શક્નોતિ વશે સ્થાપયિતું પ્રજાઃ

યજેત રાજા ક્રતુભિર્બહુભિશ્ચાપ્તદક્ષિણૈઃ ॥
ધર્માર્થં ચૈવ વિપ્રેભ્યો દદ્યાદ્ભોગાન્ધનાનિ ચ

સાંવત્સરિકૈરાપ્તૈશ્ચ રાષ્ટ્રાદાહારયેદ્બલિમ્ ॥
સ્યાચ્ચામ્નાયપરો લોકે વર્તેત પિતૃવન્નૃષુ

આવૃતાનાં ગુરુકુલાદ્દ્વિજાનાં પૂજનં ભવેત્॥
નૃપાણામક્ષયો હ્યેષ નિધિર્બ્રાહ્મો વિધીયતે

ન તં સ્તેના નાપ્યમિત્રા હરન્તિ ન ચ નશ્યતિ॥
તસ્માદ્રાજ્ઞા નિધાતવ્યો બ્રાહ્મણેષ્વક્ષયો નિધિઃ

સમોત્તમાધમૈ રાજા હ્યાહૂતાઃ પાલયન્પ્રજાઃ ॥
ન નિવર્તેત સંગ્રામાત્ક્ષાત્રં વ્રતમનુસ્મરન્ ૫૨॥
સંગ્રામેષ્વનિવર્તિત્વં પ્રજાનાં પરિપાલનમ્ ॥
શુશ્રૂષા બ્રાહ્મણાનાં ચ રાજ્ઞાં નિશ્રેયસં પરમ્

કૃપણાનાં ચ વૃદ્ધાનાં વિધવાનાં ચ યોષિતામ્ ॥
યોગં ક્ષેમં ચ વૃત્તિં ચ તથૈવ પરિકલ્પયેત્ ॥

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થા તુ તથા કાર્યા વિશેષતઃ ॥
સ્વધર્મપ્રચ્યુતાન્રાજા સ્વધર્મે વિનિયોજયેત્

આશ્રમેષુ યથાકાલં તૈલભાજનભોજનમ્ ॥
સ્વયમેવ નયેદ્રાજા સત્કૃતાન્નવમન્ય ચ

તાપસે સર્વકાર્યાણિ રાજ્યમાત્માનમેવ ચ ॥
નિવેદયેત્પ્રયત્નેન દેવવચ્ચૈનમર્ચયેત્

દ્વે પ્રજ્ઞે વેદિતવ્યે ચ ઋજ્વી વક્રા ચ માનવૈઃ ॥
શઠાઞ્જ્ઞાત્વા ન સેવેત પ્રતિબોધં તદા ગતાન્

નાસ્યચ્છિદ્રં પરો વિદ્યાદ્વિદ્યાચ્છિદ્રં પરસ્ય તુ ॥
ગૂહેત્કૂર્મ ઇવાઙ્ગાનિ રક્ષેદ્વિવરમાત્મનઃ

ન વિશ્વસેદવિશ્વસ્તે વિશ્વસ્તે નાતિવિશ્વસેત્ ॥
વિશ્વાસાદ્ભયમુત્પન્નં મૂલાન્યપિ નિકૃન્તતિ

વિશ્વાસયેચ્ચાપિ પરં તત્ત્વભૂતેન હેતુના ॥
બકવચ્ચિન્તયેદર્થાન્સિંહવચ્ચ પરાક્રમેત્

બકવચ્ચાવલુમ્પેત શશવચ્ચ વિનિષ્પતેત્ ॥
દૃઢપ્રહારી ચ ભવેત્તથા સૂકરવન્નૃપઃ

ચિત્રાકારશ્ચ શિખિવદ્દૃઢભક્તસ્તથાન્ધવત્ ॥
ભવેચ્ચ મધુરાભાષી શુકકોકિલવન્નૃપઃ

કાકશંકી ભવેન્નિત્યમજ્ઞાતવસતિં વસેત્ ॥
નાપરીક્ષિતપૂર્વં ચ ભોજનં શયનં સ્પૃશેત્

વસ્ત્રં પુષ્પમલઙ્કારં યચ્ચાન્યન્મનુજોત્તમ ॥
ન ગાહેજ્જનસંબાધં ન ચાજ્ઞાતં જલાશયમ્

નાપરીક્ષિતપૂર્વૈસ્તુ પુરુષૈરાપ્તકારિભિઃ ॥
નારોહેત્કુઞ્જરં વ્યાલં નાદાન્તં તુરગં તથા

નાવિજ્ઞાતાં સ્ત્રિયં ગચ્છેન્નૈવ ચાશુભવાસસમ્ ॥
નારોહેદ્વિષમાં નાવં નાપરીક્ષિતનાવિકામ્

યે ચાસ્ય ભૂમિં જયતો ભવેયુઃ પરિપન્થિનઃ ॥
તાનાનયેદ્વશં સર્વાન્સામાદિભિરુપક્રમૈઃ

યથા ન સ્યાત્કૃશીભાવઃ પ્રજાનામનવેક્ષયા ॥
તથા રાજ્ઞા વિધાતવ્યં સ્વરાષ્ટ્રં પરિરક્ષતા

મોહાદ્રાજા સ્વરાષ્ટ્રં યત્કર્ષયત્યનવેક્ષયા ॥
સોઽચિરાદ્ભ્રંશતે રાજ્યાજ્જીવિતાચ્ચ સબાન્ધવઃ

ભૃતો વત્સો જાતબલઃ કર્મયોગ્યો યથા ભવેત્ ॥
તથા રાષ્ટ્રં મહાભાગ ભૃતં કર્મમહદ્ભવેત્

યો રાષ્ટ્રમનુગૃહ્ણાતિ રાજા સુપરિરક્ષતિ ॥
તં પ્રજાશ્ચોપજીવન્તિ વિન્દતે સુમહત્ફલમ્

દુહ્યાદ્ધિરણ્યં ધાન્યં ચ મહી રાજ્ઞા સુરક્ષિતા ॥
નિત્યં સ્વેભ્યઃ પરેભ્યશ્ચ યથા માતા યથા પિતા

ગોપિનો હિ સદા કાર્યઃ સંવિભાગઃ પ્રિયાણિ ચ ॥
અજસ્રમુપયોક્તવ્યં ફલં તેભ્યસ્તથૈવ ચ

સર્વં કર્મેદમાયત્તં વિધાનં ચૈવ પૌરુષમ્ ॥
તયોર્દૈવમચિન્ત્યં હિ પૌરુષે વિદ્યતે ક્રિયા

એવં મહીં પાલયતોઽસ્ય ભર્તુર્લોકાનુરાગઃ પરમો ભવેત્તુ॥
લોકાનુરાગપ્રભવા હિ લક્ષ્મીર્લક્ષ્મ્યા ભવેચ્ચૈવ પરશ્ચ લોકઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦રામ પુષ્કરસંવાદે રાજધર્મવર્ણનન્નામ પઞ્ચષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ