Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.6.10

// puṣkara uvāca // //
sarvalakṣaṇalakṣaṇyo mantrī rājñastathaiva ca //
brāhmaṇo vedatattvajño vinītaḥ priyadarśanaḥ

sthūlalakṣo mahotsāhaḥ svāmibhaktaḥ priyaṃvadaḥ //
bṛhaspatyuśanaḥ proktāṃ nītiṃ jānāti sarvataḥ

rāgadveṣeṇa yatkāryaṃ na vadanti mahīkṣitaḥ //
lokāpavādādrājārthe bhayaṃ yasya na jāyate

kleśakṣamastathā yaśca vijitātmā jitendriyaḥ //
gūḍhamantraśca dakṣaśca prājño bhaktajanapriyaḥ

iṅgitākāratattvajña ūhāpohaviśāradaḥ //
śūraśca kṛtavidyaśca na ca mānī vimatsaraḥ

cārapracārakuśalaḥ praṇidhipraṇayātmavān //
ṣāḍguṇyavidhitattvajña upāyakuśalastathā

vaktā vidhātā kāryāṇāṃ naiva kāryātipātitā //
samaśca rājabhṛtyānāṃ tathaiva ca guṇapriyaḥ

kālajñaḥ samayajñaśca kṛtajñaśca janapriyaḥ //
kṛtānāmakṛtānāñca karmaṇāṃ cānvavekṣitā

yathānurūpamarhāṇāṃ puruṣāṇāṃ niyojitā //
rājñaḥ parokṣe kāryāṇi samparāye bhṛgūttama

kṛtvā niveditā rājankarmaṇāṃ gurulāghavam //
śatrumitravibhāgajño vigrahāspadatattvavit

sa rājñaḥ sarvakāryāṇi kuryādbhṛgukulodvaha //
viditāni yathā kuryānnājñātāni mahīkṣitā

ajñātāni narendrasya kṛtvā kāryāṇi bhārgava //
acireṇāpi vidveṣaṃ sa mantrī tvadhigacchati

karoti yastu kāryāṇi vividhāni mahīpate //
bhedo no tasya bhavati kadācidapi bhūbhujā

evaṃguṇo yasya bhavecca mantrī vākye ca tasyābhiratasya rājñaḥ //
rājyaṃ sthiraṃ syādvipulā ca lakṣmīrvaṃśaśca dīpto bhuvanatraye'pi

//
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde matrilakṣaṇaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

2.7
// puṣkara uvāca // //
rājñāgryamahiṣī kāryā sarvalakṣaṇapūjitā //
vinītā gurubhaktā ca īrṣākrodhavivarjitā

rājñaḥ priyahitāsaktā cāruveśā priyaṃvadā //
bhṛtābhṛtajanajñā ca bhṛtānāmanuvekṣiṇī

abhṛtānāṃ janānāṃ ca bhṛtikarmapravartinī //
rāgadveṣaviyuktā ca sapatnīnāṃ sadaiva yā

bhojanāsanapānena sarveṣāmanuvekṣiṇī //
sapatniputreṣvapi yā putravatparivartate

mantrisaṃvatsarāmātyānyā ca pūjayate sadā //
brahmaṇyā ca dayāyuktā sarvabhūtānukampinī

kṛtākṛtajñā rājñaśca viditā maṇḍaleṣvapi //
pararājakalatraṣu prīyamāṇā mudā yutā

dūtādipreṣaṇakarī rājadvāreṣu sarvadā //
taddvāreṇa naredrāṇāṃ kāryajñā ca viśeṣataḥ

evaṃguṇagaṇopetā narendreṇa sahānaghā //
abhiṣecyā bhavedrājye rājyasthena nṛpeṇa vā

evaṃ yadā yasya bhavecca patnī narendracandrasya mahānubhāvā //
vṛddhiṃ vrajettasya nṛpasya rāṣṭraṃ sacārakaṃ nātra vicāraṇāsti

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde agryamahiṣīlakṣaṇaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

//
2.8
rāma uvāca // puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ gajānāṃ turagaissaha //
vālavyajanacchatrāṇāṃ tathā bhadrāsanasya ca

ratnānāṃ dhanuṣāṃ caiva khaḍgasya ca surātmaja //
lakṣaṇaṃ śrotumicchāmi tanmamācakṣva pṛcchataḥ

puṣkara uvāca //
ādāveva pravakṣyāmi puruṣāṇāṃ tu lakṣaṇam //
nibodha tanme gadato bhṛguvaṃśāvivardhana

ekādhiko dviśuklaśca tribhirvyāpnoti yastathā //
trivalīvām̐strivinataḥ trikālajñaśca bhārgava

puruṣaḥ syātsulakṣaṇyo vipulaśca tathā triṣu //
caturlekhastathā yaśca tathaiva ca catuḥsamaḥ

catuṣkiṣkuścaturdaṃṣṭraścatuṣkṛṣṇastathaiva ca //
caturgaṃdhaścaturhrasvaḥ pañcasūkṣmastathaiva ca

pañcadīrgho bhṛguśreṣṭha tathaiva ca ṣaḍunnataḥ //
saptasneho'ṣṭavaṃśaśca nava sthānāmalastathā

daśapadmo daśabṛhannyagrodhaparimaṇḍalaḥ //
caturdaśasamadvandvaḥ ṣoḍaśākhyaśca śasyate

rāma uvāca //
ekādhikādyā ye proktāḥ puruṣasya tvayā guṇāḥ //
tānahaṃ śrotumicchāmi yathāvadvaruṇatmaja

puṣkara uvāca //
dharme cārthe ca kāme ca janaḥ sarvo'bhiṣajyate //
ekādhikastu vijñeyo yastu dharme viśeṣataḥ // १ ०//
tārakābhyāṃ vinā netre śuklāśca daśanāstathā //
dvātriṃśadrāma yasya syurdviśuklaḥ sa tu kīrtitaḥ //

uro nābhistathā sakthirgaṃbhīrā yasya dehinaḥ //
procyate sa tu dharmajña trigambhīro narottamaḥ //
anasūyā dayā kṣāntistrikamekaṃ prakīrtitam //

maṅgalācārasaṃsparśaḥ śaucaṃ cetyaparaṃ trayam //
anāyāsamakārpaṇyamaiśvaryaṃ ca trayastrikāḥ//
tripralambo bhujābhyāṃ tu vṛṣaṇena ca kīrtyate //
digdeśajātisargaiśca tejasā yaśasā śriyā

vyāpnoti yo bhṛguśreṣṭha tribhirvyāpnotyasau smṛtaḥ //
udare valayastisro gambhīrā yasya dehinaḥ

sa ucyate bhṛguśreṣṭha trivalīvānnarottamaḥ //
devatānāṃ dvijānāṃ ca gurūṇāṃ ca tathā nataḥ

puruṣo bhārgavaśreṣṭha proktastrivinataḥ sadā //
dharmasyārthasya kāmasya saṃpatkālavibhāgavit

sevate yaśca dharmajñaḥ procyate sa trikālavit //
urau lalāṭaṃ vaktraṃ ca vistīrṇaṃ yasya dehinaḥ

kathitaḥ sa bhṛguśreṣṭha vipulastriṣu mānavaḥ //
dvau pāṇī dvau tathā pādau dhvajacchatrādibhiryutau

lekhābhiryasya nirdiṣṭaścaturlekhaḥ sa mānavaḥ //
aṅgulyo hṛdayaṃ pṛṣṭhaṃ kaṭiryasya tathā samāḥ

puruṣaḥ sa bhṛguśreṣṭha catussama udāhṛtaḥ //
ṣaṣṇavatyaṅgulotsedhaścatuṣkiṣkuḥ pramāṇataḥ

pramāṇayogāddharmajña catukiṣkuḥ sa kīrtitaḥ //
daṃṣṭrāścatasraścandrābhā daśanebhyaḥ samunnatāḥ

kiñcidyasya sa dharmajña caturdaṃṣṭraḥ prakīrtitaḥ //
netratāre bhruvau śmaśruḥ kṛṣṇāḥ keśāstathaiva ca

yasyeha sa catuṣkṛṣṇaḥ procyate manujottamaḥ //
nāsāyāṃ vadane svede kakṣyāsu ca narottama

gandhastu surabhiryasya caturgandhaḥ sa kīrtitaḥ //
bāhū jānūrugaṇḍaśca catvāryasya samāni tu //

puruṣasya bhṛguśreṣṭha catussama udāhṛtaḥ //
āsyāsṛṅmadhyapadmānāṃ tulyo gandhastu yasya vai

kathitaḥ sa bhṛguśreṣṭha caturgandha iti dvijaiḥ //
hrasvaṃ liṅgaṃ tathā grīvā jaṃghe hrasve tu dehinaḥ

yasya bhārgavaśārdūla caturhrasvaḥ sa kīrtitaḥ //
aṅgulīnāṃ tu parvāṇi nakhakeśadvijatvacam //
sūkṣmaṇi yasya taṃ rāma pañca sūkṣmaṃ pracakṣate

hanū netre lalāṭaṃ ca nāsā caiva stanāntaram //
dīrghāṇi yasya taṃ rāma pañcadīrghaṃ vidurbudhāḥ

vakṣaḥ kakṣau nakhā nāsā mukhaṃ caiva kṛkāṭikā //
ṣaḍunnatāni yasyeha taṃ vadaṃti ṣaḍunnatama

tvakkeśalomadaṃtāśca dṛṣṭirvāṇī nakhāstathā //
snigdhā yasyeha taṃ prāhuḥ sapta snigdhaṃ bahuśrutāḥ

jānuvaṃśāvubhau rāma bhujavaṃśau tathāpyubhau //
ūruvaṃśadvayaṃ caiva pṛṣṭhavaṃśaṃ ca bhārgava

nāsāvaṃśaḥ samo yasya so'ṣṭavaṃśaḥ prakīrtitaḥ //
netre nāsāpuṭau karṇau meḍhrapāyū mukhaṃ tathā

chidrā navaite vimalā yasya taṃ tu navāmalam //
jihvoṣṭhatālu netrāntarhastapādanakhāḥ stanau

śiśnāgravakṣo yasyaite padmābhā daśa dehinām //
pāṇī pādau mukhaṃ grīvā śravaṇe hṛdayaṃ śiraḥ

lalāṭamudaraṃ pṛṣṭhaṃ bṛhantaḥ pūjitā daśa //
prasāritabhujasyeha madhyamāgratvayāṃtarāt

ucchrāyeṇa samo yaḥ sa nyagrodhaparimaṇḍalaḥ //
kathitaḥ sa nṛpaśreṣṭhaḥ sarvalakṣaṇapūjitaḥ

pādau gulphau sphicau pārśvau vṛṣaṇāvakṣiṇau hanū //
karṇoṣṭhasakthinī jaṃghe hastau bāhū tathā bhruvau

dvandvānyetāni yasya syuḥ samāni tu caturdaśa //
caturdaśasamadvandvaḥ kathitaḥ sa nṛpottamaḥ

vidyāsthānāni yānīha kathitāni caturdaśa //
prapaśyati ca yo rāma netrābhyāṃ ca narottamaḥ

samyaksa kathito loke ṣoḍaśākṣo bhṛgūttama //
rūkṣaṃ śirātataṃ gātraṃ tathā māṃsavivarjitama //
durgandhi cāśubhaṃ sarvaṃ viparītaṃ ca śasyate

dṛṣṭiḥ prasannā madhurā ca vāṇī mattebhatulyā ca gatiḥ praśastā //
ekaikakūpaprabhavāśca romā sattvaṃ plutaṃ hāsamanulbaṇaṃ ca

śrāntasya yānamaśanaṃ ca bubhukṣitasya pānaṃ tṛṣā parigatasya pareṣu rakṣā //
etāni yasya puruṣasya bhavaṃti kāle taṃ dhanyamāhuradhibhūmi naraṃ dvijendrāḥ

//
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde puruṣalakṣaṇaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

2.9
puṣkara uvāca //
śastā strī cārusarvāṅgī mattamātaṅgagāminī //
gurūrujaghanā yā ca mattapārāvatekṣaṇā

sunīlakeśī tanvaṅgī parapuṣṭaninādinī //
tanumadhyā vilomāṅgī snigdhavarṇā manoharā

samagrabhūspṛśau yasyāścaraṇau kamalopamau //
nābhiḥ pradakṣiṇāvartā saṃhatau ca tathā stanau

vibhaktamadharoṣṭhaṃ ca darśanaṃ madhuraṃ tathā //
guhyaṃ pradakṣiṇāvartamaśvatthadalasannibham

gulphau nigūḍhau gūḍhe ca tathā yasyāḥ kakundare//
madhyanābheśca yasyāḥ syāddhastāṃguṣṭhapramāṇataḥ

piṇḍike ca na sannaddhe na lambā ca tathā kaṭiḥ //
jaṭharaṃ ca pralaṃbaṃ ca nayane ca na kekare

kacāśca kapiśā keśāḥ keśā rūkṣāstathaiva ca //
na ca vṛkṣanadīnāmnī na devagirināmikā

na caivoragagandharvabhūtapretasanāmikā //
na vācālā na lubdhā ca na śaṭhā kalahapriyā

na lolupā na durbhāvā na vā kuṇṭhakapālikā //
devadvijātisiddhānāṃ sādhūnāṃ pūjane ratā

/
śīlopetā guṇopetā na śirālā na lomaśā

gaṇḍairmadhūkapuṣpābhaiḥ snigdhaiśca daśanacchadaiḥ //
na saṃhatabhrūḥ saṃśliṣṭacaraṇāṃgulikuḍmalā ///

patipriyā patiprāṇā yā nārī patidevatā //
alakṣaṇāpi saṃjñeyā sarvalakṣaṇasaṃyutā

bhruvaṃ kanīnikā yasyā na spṛśeta kathaṃcana //
na tāṃ kurvīta bhāryārthaṃ mṛtyuḥ sā kathitā budhaiḥ

saromamuttaroṣṭhaṃ ca gaṇḍau yasyāḥ sakūpakau//
atidīrghā kaṣāyā ca calanmāṃsacayā tathā

sā vivarjyā viśeṣeṇa nareṇa hitamicchatā

saṃkṣepataste kathitaṃ mayaitatsyāllakṣaṇaṃ cāru nitambinīnām //
rahasyametatkathitaṃ tu tatra yatrākṛtistatra guṇā vasanti

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde strīlakṣaṇaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

2.10
puṣkara uvāca //
nāgāḥ praśastā dharmajña pramāṇenādhikāstu ye //
dīrghahastā mahocchvāsā svāsanāśca viśeṣataḥ

nigūḍhavaṃśā madhvākṣā mūḍhā mūḍhoṣṭhamastakāḥ //
viṃśatyaṣṭādhikanakhāḥ śītakālamadāśca ye

yeṣāṃ caiva karāḥ pādā dīrghā lāṅgūlameva ca//
dakṣiṇaṃ connataṃ dīptaṃ bṛṃhitaṃ jaladopamam

atyarthavedanā ye ca śūrāḥ śabdasahiṣṇavaḥ //
karṇau ca vipulau yeṣāṃ sūkṣmabinduyutatvacaḥ/ ४//
te praśastā mahābhāga ye tathā saptasusthitāḥ //
dantacchadeṣu dṛśyante yeṣāṃ svastikalakṣaṇāḥ

śṛṅgāravālavyajanaṃ varddhamānāṅkuśāstathā //
te dhāryā na tathā dhāryā vāmanā matkuṇādayaḥ

hastinyo yāśca garbhiṇyo ye ca mūḍhā mataṅgajāḥ //
apākalāśca kubjāśca saddantā ye ca bhārgava

kudantāśca tathā varjyā vāmakūṭāśca yatnataḥ //
asruspṛśaśca kūṭāśca śaṭhāśca vikaṭāśca ya

rāma uvāca //
vāmanādyaśca ye nāgāḥ proktā ninditalakṣaṇāḥ //
teṣāṃ tu śrotumicchāmi lakṣaṇaṃ varuṇātmaja

// puṣkara uvāca //
āyāmena na saṃpūrṇo yotihrasvo bhavedgajaḥ //
vāmanastu samākhyāto matkuṇo dantavarjitaḥ

daśāṃ caturthīṃ saṃprāpya vardhate yasya na dvijau //
sthūlāvanāyatau syātāṃ sa mūḍhākhyo gajādhamaḥ

apākalo viśālena dantenaikena vāraṇaḥ //
saṃkṣiptavakṣojaghanaḥ pṛṣṭhamadhyasamunnataḥ

pramāṇahīnatannābhiḥ sa kubjo vāraṇādhamaḥ //
atyunnatāṃsaḥ saddantaḥ kudantaḥ syānnato bahiḥ

vāmadantonnato nāgo vāmakūṭaśca kathyate //
dantau vaktraspṛśau yasya so'sruspṛkkathito gajaḥ

ekadantastathā nāgaḥ kūṭa ityabhidhīyate //
pādayoḥ sannikarṣaḥ syādyasya nāgasya gacchataḥ

sa śaṭhodhvani yuddhe ca lakṣaṇajñairnna pūjitaḥ //
aratnyabhyadhikaṃ yasya vistareṇa stanāntaram

vikaṭaḥ sa vinirdiṣṭo durgatirnindito gajaḥ //
rāma uvāca //
śrotumicchāmi dharmajña kuñjaraṃ saptasusthitam

yaṃ prāpya kila rājāno jayanti vasudhāṃ nṛpāḥ //
// puṣkara uvāca //
varṇaṃ sattvaṃ balaṃ rūpaṃ kāntissaṃhananaṃ javam //
saptaitāni sadā yasya sa gajaḥ saptasusthitaḥ

yeṣāṃ bhaveddakṣiṇapārśvabhāge romṇāṃ ca puṃjaḥ piṭako'thavāpi //
te nāgamukhyā vijayāya yuddhe bhavanti rājñāṃ na hi saṃśayo'tra

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeya vajrasaṃvāde hastilakṣaṇaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ