Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.1.5

2.1
śrīgaṇeśāya namaḥ //
vajra uvāca //
ādau bhagavatā prokto vijayo bharatasya me //
yacchrutvā vedmi cātmānaṃ brahmanvigatakalmaṣam

sukhaśrāvyaśca hṛdyaśca kathāsārastu bhārgava //
kathāśca vividhāḥ proktāstatprasaṅgāttvayānagha

rasavatyaśca dharmajña sarvapāpakṣayaṅkarāḥ //
yāstā brahmanprasaṅgena mayāpahṛtacetasā

prastutāstāḥ kathāstyaktāstā eva kathasva me //
bhagavansarvadharmajña pratyakṣāmaladarthana //
kathānāṃ tu prasaṅgena prastutā yāḥ kathāḥ purā

sudūramantarībhūtvā rāmasya viditātmanaḥ //
tā eva śrotumicchāmi tvatto bhṛgukulodvaha

lokaṃ vāruṇamāsādya rāmo bhṛgukulodvahaḥ //
śrutavāndevadeveśānkinnu bhūyaḥ pracetasaḥ

etanme sarvamācakṣva tatra me saṃśayo mahān //
mārkaṇḍeya uvāca //
kālasya saṃkhyāṃ tāṃ śrutvā rāmaproktāṃ pracetasā

papraccha varuṇaṃ devaṃ rājadharmānataḥ param //
pṛṣṭastu jāmadagnyena rāmaṃ prāha jaleśvaraḥ

rājadharmāñchṛṇuṣvārya puṣkarāttanayānmama //
rājadharmāḥ śrutāstena devāddaśaśatekṣaṇān

sa yathāvadvijānāti rājadharmāndvijottama //
evamuktvā tadā rāmamānāyya ca tathā sutam

uvāca bhārgavasyāsya dharmānkathaya putraka //
yatrayatrāsya sandeho bhaviṣyati mahātmanaḥ

tadupānuda bhadrante mama vākyena putraka //
evamuktastathetyuktvā gṛhānninye bhṛgūttamam //
tatrāsya kathayāmāsa rājadharmānmahodayān

rāmeṇa pṛṣṭo varuṇasya putro jagāda dharmānnṛpasattamānām //
dravyānmahārthānbhuvi pālanāya lokasya sarvasya narendracandra

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmasya puṣkaragṛhagamanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

2.2
mārkaṇḍeya uvāca //
sukhāsīno naraśreṣṭhaḥ puṣkarasya niveśane //
papraccha puṣkaraṃ rāmo dharmanityo jitendriyaḥ

rāma uvāca //
rāṣṭrasya kiṃ kṛtyatamaṃ tanmācakṣva pṛcchataḥ //
ādāveva mahābhāga yādogaṇanṛpātmaja

puṣkara uvāca //
rāṣṭrasya kṛtyaṃ dharmajña rājña evābhiṣecanam //
anindramabalaṃ rāṣṭraṃ dasyavo'bhibhavantyuta

arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmāvasthā na vidyate //
varṇānāmāśramāṇāṃ ca vyavasthānaṃ ca bhārgava // ४ /
arājakeṣu rāṣṭreṣu naiva kanyā pradīyate //
vidyate mama tā naiva tathā vitteṣu kasyacit

svātmyo nyāyaḥ pravarteta viśvalopastathaiva ca //
loke na kaścidvidyeta gurorvacanakārakaḥ

/
nādhīyīram̐strayīṃ vidyāṃ trayo varṇā dvijātayaḥ //
devānāṃ yajanaṃ na syādanāvṛṣṭistato bhavet

nṛlokasuralokau ca syātāṃ saṃśayitāvubhau ///
janamārī bhavedghorā yadi rājā na pālayet

prajānāṃ rakṣaṇārthāya viṣṇutejopabṛṃhitaḥ //
mānuṣye jāyate rājā devasattvavapurdharaḥ

yasminprasanne devasya prasādastūpajāyate //
yasminkruddhe janasyāsya krodhaḥ samupajāyate

mahadbhiḥ puṇyasambhāraiḥ pārthivo rāma jāyate //
yasyaikasya jagatsarvaṃ vacane rāma tiṣṭhati

cāturvarṇyaṃ svadharmasthaṃ teṣu deśeṣu jāyate //
yeṣu deśeṣu rājendra rājā bhavati dhārmikaḥ

(mārakaṃ na ca durbhikṣaṃ nāgnicaurabhayaṃ tathā //
na ca vyālabhayaṃ teṣāṃ yeṣāṃ dharmaparo nṛpaḥ)

ādau vindeta nṛpatiṃ tato bhāryāṃ tato dhanam //
kurājani janasyāsya kuto bhāryā kuto dhanam

tasmātsarvaprayatnena rāṣṭramukhye nareśvaraḥ //
parīkṣya pūrvaiḥ kartavyo dhārmikaḥ satya saṅgaraḥ

yeṣāṃ hi rājā bhuvi dharmanityasteṣāṃ na loke bhayamasti kiñcit //
tasmātprayatnena narendra kāryo rāṣṭrapradhānairnṛpatirvinītaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaravākye rājapraśaṃsā nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

2.3
puṣkara uvāca //
sarvalakṣaṇalakṣaṇyo vinītaḥ priyadarśanaḥ //
adīrghasūtrī dharmātmā jitakrodho jitendriyaḥ

sthūlalakṣo mahotsāhaḥ smitapūrvābhibhāṣakaḥ //
surūpaḥ kulasaṃpannaḥ kṣiprakārī mahābalaḥ

brahmaṇyaścāvisaṃvādī dṛḍhabhaktiḥ priyaṃvadaḥ //
alolupassaṃyatavāggaṃbhīraḥ priyadarśanaḥ //

nātidaṇḍo na nirdaṇḍaḥ cāracakṣurajihmagaḥ //
vyavahāre samaḥ prāpte putrasya ripuṇā saha

rathe gaje'śve dhanuṣi vyāyāme ca kṛtaśramaḥ //
upavāsatapaḥśīlo yajñayājī gurupriyaḥ

mantrisāṃvatsarādhīnaḥ samareṣvanivartakaḥ //
kālajñaśca kṛtajñaśca nṛviśeṣajña eva ca

pūjyaṃ pūjayitā nityaṃ daṇḍyaṃ daṇḍayitā tathā //
ṣāḍguṇyasya prayoktā ca śaktyupetastathaiva ca //

uktairanuktaistu guṇairanekairalaṅkṛto bhūmipatiśca kāryaḥ //
sambhūya rāṣṭrapravarairyathāvadrāṣṭrasya rakṣārthamadīnasattvaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaravākye rājalakṣaṇaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

2.4
// puṣkara uvāca //
evaṃ guṇagaṇākīrṇaṃ varayeyurnarādhipam //
sambhūya rāṣṭrapravarāḥ kṣatriyaṃ tu kulodgatam

vṛtaśca tairvrataṃ rājā gṛhṇīyādvijitendriyaḥ //
pālayiṣyāmi vaḥ sarvāndharmasthānnātra saṃśayaḥ

vrataṃ gṛhītvā rājyārthī vṛṇuyādbrāhmaṇottamam //
sāṃvatsaraṃ sukhāyāsya sarvasya jagato nṛpaḥ

sarvalakṣaṇalakṣaṇyaṃ vinītaṃ priyadarśanam //
surūpaṃ veśasaṃpannaṃ nityamūrjitadarśanama

adīnavādinaṃ dhīraṃ dharmanityaṃ jitendriyam //
avyaṅgaṃ nādhikāṅgaṃ ca vedavedāṅgapāragam

catuḥṣaṣṭyaṅgatattvajñamūhāpohaviśāradam //
bhūtabhavyabhaviṣyajñaṃ gaṇitajñaṃ viśeṣataḥ

vicandrā śarvarī yadvanmukuṭaṃ ca cyutopalam //
gaṇitena tathā hīnaṃ jyotiṣaṃ nṛpasattama

āstikaṃ śraddadhānaṃ ca anukūlaṃ mahīpateḥ //
sāṃvatsaraṃ nṛpo gatvā varayetprayataḥ śuciḥ

yenābhiṣikto nṛpatirvinaṣṭastu narādhipa //
sāṃvatsaraṃ na taṃ vidvānvarayennṛpasattama

na hīnāṅgaṃ na vācālaṃ na ca niṣpratibhaṃ nṛpaḥ //
kuveśamalinaṃ muṇḍaṃ nāstikaṃ pāpaniścayam

bhinnavṛttiṃ ca varayedvarayetsadguṇaṃ sadā //
varayitvā tu vaktavyāḥ svayameva mahībhujā

yathaivāgnimukhā devāstathā rājamukhāḥ prajāḥ //
yathaivāgnimukhā mantrā rājñāṃ sāṃvatsarāstathā

tvaṃ me mātā pitā caiva deśikaśca gurustathā //
daivaṃ puruṣakāraśca jñātavyau satataṃ tvayā

samadharmajña bhadraṃ te rājyaṃ sādhāraṇaṃ hi nau //
samāneyaḥ śubho devastvayaiva mama sattama

pauruṣeṇa padaṃ kāryaṃ samaraṃ ca tathā mayā //
sa cettadabhimanyeta pārthivasya mahāguṇam

athavā guṇadoṣeṇa prajñayā cāśu yo nṛṇām //
daivopaghātasamare vijñānaṃ pauruṣasya ca

vāḍavaṃ na ca prājñastu tasyaivānumate tadā //
tenoddiṣṭau tu varayedrājā mantripurohitau

tenoddiṣṭāṃ ca varayenmahiṣīṃ nṛpasattamaḥ //
tato'bhiṣekasambhārām̐stasya kuryātsa daivavit

kuñjaraṃ turagaṃ kuryāttasya rājñaḥ parīkṣitau //
bhadrāsanaṃ ca cchatraṃ ca vālavyajanameva ca

khaḍgaratnaṃ tathā cāpaṃ ratnāni vividhāni ca //
rājño mṛtasya ye tvāsansarvāṇi tu narādhipa

te na kāryā narendrasya tena daivavidā tathā //
kāmaṃ saṃvatsaraṃ kāryā alābhe'nyasya bhūbhujā

guṇādhikasya no kāryā ye'nyatrābhihitā mayā

na tatra nāgāḥ subhṛtā na yodhā rājño na mātā na pitā na bandhuḥ //
yatrāsya sādhyaṃ bhavatīha vidvānsāṃvatsaro dharmavidaḥ pramattaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkarakathāsu sāṃvatsarika lakṣaṇaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

2.5
rāma uvāca //
rājñā purohitaḥ kāryastathā mantrī ca kīdṛśaḥ //
mahiṣī ca tathā jyeṣṭhā tanmamācakṣva pṛcchataḥ //

puṣkara uvāca //
avyaṅgaṃ lakṣaṇopetamanukūlaṃ priyaṃvadam //
atharvavedavidvāṃsaṃ yajurvedaviśāradam

dvivedaṃ brāhmaṇaṃ rājā purohitamatharvaṇam //
pañcakalpavidhānajñaṃ varayeta sudarśanam

nakṣatrakalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitāvidhiḥ //
caturthoṅgirasāṃ kalpaḥ śāntikalpastu pañcamaḥ

pañcakalpavidhānajñamācāryaṃ prāpya bhūpatiḥ //
sarvotpātapraśāntātmā bhunakti vasudhāṃ ciram

sa ca rājñastathā kuryānnityaṃ karma sadaiva tu //
naimittikaṃ tathā kāmyaṃ daivajñavacane rataḥ

na tyājyastu bhavedrājā daivajñena purodhasā //
patitastu bhavettyājyo nātra kāryā vicāraṇā

tathaiva patitau rāma na tyājyau tau mahībhujā //
tayostyāgena rājendra rājyabhraṃśo vinirdiśeta

durgatiḥ paraloke ca bahukālamasaṃśayam //
sāṃvatsaraviruddhastu tyājyo rājñā purohitaḥ //
purohito'nyathā rājño yathā mātā yathā pitā //
aniṣṭamasya vyasanaṃ hanyāddaivopaghātajam

brāhmaṇo niṣkṛtistasya kutra śakyā mahībhujā //
yāvanna rājñā vidvāṃsau sāṃvatsarapurohitau

vṛtticchede tayo rājñaḥ kulaṃ tripuruṣaṃ vrajet //
narakaṃ varjayettasmādvṛtacchedaṃ tayoḥ sadā

sthāvareṇa vibhāgaśca tayoḥ kāryo viśeṣataḥ //
anurūpeṇa dharmajña sāṃvatsarapurohitau

bhāvyaṃ sadā bhārgavavaṃśacandra purohitasyātmasamasya rājñā //
rājño yathāpi svajanena bhāvyo vidvānprabhuḥ syānnṛpateḥ purodhāḥ

//
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde purohitalakṣaṇaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ