Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.11.15

2.11
// puṣkara uvāca //
aśvānāmṛṣibhiḥ proktā mahādoṣā bhṛgūttama //
yairanvitā parityājyāstanme nigadataḥ śṛṇu

hīnadanto dvidantaśca karālī kṛṣṇatālukaḥ //
kṛṣṇajihvaśca yamajo jātamuṣkaśca yastathā

dviśaphaśca tathā śṛṅgī nṛvarṇo vyāghravarṇakaḥ //
kharavarṇo bhasmavarṇo jātavarṇaśca kākudī

śvitrī ca kākasādī ca kharaśārastathaiva ca //
vānarākhyaḥ kṛṣṇasaṭaḥ kṛṣṇamuṣkastathaiva ca

kṛṣṇaprothaśca mūkaśca yaśca tittirasannibhaḥ //
viṣamaśvetapādaśca dhruvāvartavivarjitaḥ

aśubhāvartasaṃyukto varjanīyasturaṅgamaḥ //
// rāma uvāca //
vājinaḥ ke dhruvāvartāḥ keṣu sthāneṣu śobhanāḥ //
vājinaḥ ke tadā śastāstanmamācakṣva pṛcchataḥ

puṣkara uvāca //
randhroparandhrayordvaudvau dvaudvau mastakavakṣasoḥ //
pramāṇe ca lalāṭe ca dhruvāvartā daśa smṛtaḥ

ekopi na bhavedyasya dhuvāvartastu vājinaḥ //
na taṃ śaṃsanti dharmajña tasmāttaṃ parivarjayeta

uttaroṣṭhe bhṛguśreṣṭha pramāṇasya tathopari //
nāsāpuṭe tathā prothe gaṇḍaprothākṣimadhyagaḥ

kathayoraśrupātena bhruvoḥ kaṇṭhāgrayostathā //
nābhyāṃ hanubalā kakṣāskandhopaskandhasandhiṣu

vido bāhupradeśe ca galamadhye tathaiva ca //
āsane kakude prothe jānujaṃghāsu bhārgava

kuṣṭikānābhikakṣāsu muṣkayormūtradeśajaḥ //
trike ca mūlapucche ca upari sthūṇayostathā

piṇḍayorjaṭhare caiva sīvanīyopakukṣiṣu //
āvarttairvarjanīyāḥ syuḥ prayatnena turaṅgamāḥ

kakude karṇayoścaiva yasyāvartaḥ kuvājinaḥ //
atyantamapraśastaṃ taṃ rājā rāṣṭrādvivāsayet

hastidevamaṇiḥ sarvaṃ pūrvakāyeṣu lakṣaṇaḥ //
suvyakto rocamāno vā na tu kākudinaṃ kvacita

mekhalā vāpyadhaḥkāyāddhanyādāvartasambhavam //
doṣānsarvāṃsturaṅgasya na hanyātkākasādinam

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śubhamāvartalakṣaṇam //
sṛkkiṇyośca lalāṭe ca tathā śravaṇamūlayoḥ

nigāle ca tathā kaṇṭhe stutakeśāntayostathā //
bāhumūle tathā śastā romajātāsturaṅgamāḥ

āvartastu nigālastho jñeyo devamaṇiḥ śubhaḥ //
kaṇṭhajo rocamānaśca sarvāvartto janādhipaḥ

arkendragopacandrābhā ye ca vāyasa sannibhāḥ //
suvarṇavarṇāḥ snigdhāśca praśasyante sadaiva te

dīrghagrīvākṣakūṭāśca hrasvavarṇāśca ye tathā //
hrasvaprothāśca śasyante meghaughasadṛśa svanāḥ //
pṛthūrupādajavanā mukhapuṇḍrāśca vai hayāḥ

candrāṃśuśuklāsturagāḥ praśastāḥ karṇāntakeśairgavalālivarṇaiḥ //
ye raktavarṇāśca samagrapādaiḥ śuklāśca varṇaiśca mahānubhāvāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde aśvalakṣaṇaṃ nāmekādaśo'dhyāyaḥ

2.12
puṣkara uvāca //
camarībālasambhūtāḥ śaśāṅkāṃśusamaprabhāḥ //
saṃhatāḥ snigdhadīrghāśca tathā sthālinibandhanāḥ

daṇḍaśca cāmare kāryo rukmarūpyamayastathā //
pravālavaiḍūryamayastathaiva kanakānvitaḥ

kṣīravṛkṣasya vā kāryo rukmarūpyanibandhanaḥ //
ratnaiḥ praśastaiścitro vā kāñcanasya praśasyate

candanasyātha dantasya śārṅgaḥ kāryo yathā bhaveta //
ardhahastānna cāpyūno madhyardhānna tathādhikaḥ

kartavyaṃ cāmaraṃ rājñā na ca bhārgava rañjitama

āpītavarṇaṃ tu bhavetpraśastaṃ sāṃvatsarāmātyapurohitānām //
narendrapatnīyuvarājasainyasyālasya śeṣasya janasya kṛṣṇaḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde cāmaralakṣaṇaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

2.13
puṣkara uvāca //
haṃsapakṣairviracitaṃ mayūrasya śukasya ca //
pakṣairatha balacchāyā cchatraṃ rājñaḥ praśasyate

mitrapakṣaṃ na kartavyaṃ hīnaṃ parimitaṃ tathā //
caturasraṃ tu kartavyaṃ brāhmaṇasya bhṛgūttama

vṛttaṃ rājñāṃ praśastaṃ syācchuklavastravibhūṣitam //
sitaṃ dūkūlasaṃchannaṃ patākābhirvibhūṣitam

etasmindigvibhāge tu kāryāścandrāṃśunirmalāḥ //
catasrastasya dharmajña patākā rukmabhūṣitāḥ

daṇḍaṃ cāmaravatkāryaṃ vaiṇavaṃ ca praśasyate//
tricatuḥpañcaṣaḍsaptacāṣṭaparvaḥ praśasyate

daśadvādaśabhirvāpi śeṣaistu parivarjayet //
chatraṃ daṇḍograparvāṇaṃ daṇḍaḥ sarvatra śasyate

dhārayanti ca daṇḍaṃ vai vaiṇavaṃ gṛhamedhinaḥ //
rājñāṃ praśastaṃ ṣaḍḍhastaṃ chatradaṇḍaṃ bhṛgūttama

atha pañconahastaṃ tu mahiṣīyuvarājayoḥ //
senāpatisurādhyakṣasāṃvatsarapurohitaiḥ

pañcahastastu kartavyaśchatradaṇḍo bhṛgūttama //
caturhastastu kartavyo mayā ye'tra na kīrtitāḥ

vyāso daṇḍārdhamānena sadā chatrasya śasyate //
chatraṃ vibhūṣayedrājñāṃ tvardhacandradivākaraiḥ

vajrendranīlaiḥ sphaṭikaiśca rāma vaidūryamuktāphalasatpravālaiḥ //
vibhūṣitaṃ raśmiyutaṃ praśastaṃ sadātapatraṃ tu mahīpatīnām

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde chatralakṣaṇaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

2.14
puṣkara uvāca //
bhadrāsanaṃ narendrasya kṣīravṛkṣeṇa kārayet //
ucchrāyaśca tathā tasya adhyardhaṃ tu samaṃ bhavet

hastatrayaṃ tathā viṣṭaṃ vistareṇa tu kārayet //
āyāmaścāsya kartavyo vistareṇārdhasammitaḥ

caturasraṃ tu kartavyaṃ rājño bhadrāsanaṃ śubham//
nāṣṭāsraṃ na tathā vṛttaṃ na ca dīrghaṃ bhṛgūttama

suvarṇarūpyatāmraiśca citraṃ kāryaṃ viśeṣataḥ //
ratnaiḥ praśastairna tathā na ratnapratirūpakaiḥ

catvāraḥ puruṣāstatra vinyastā bhṛgunandana //
dviguṇāśca tathā siṃhāstebhyastu dviguṇāstathā

bhadrāsanaṃ tatra bhavennṛpasya talena pūrṇaṃ sasukhaṃ parārdhyam //
vaiyāghracarmāstaraṇaṃ sukhārthaṃ varāsanaṃ tasya samāmananti

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde bhadrāsanalakṣaṇaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

2.15
puṣkara uvāca //
vajraṃ marakataṃ caiva padmarāgaṃ ca mauktikam //
indranīlaṃ mahānīlaṃ vaiḍūryamatha sasyakam

indrakāntaṃ sūryakāntaṃ sphaṭikaṃ pulakaṃ tathā //
karketanaṃ puṣparāgaṃ tathā jyotīrasaṃ dvija

sphaṭikaṃ rājavartaṃ ca tathā rājamayaṃ śubham //
saugaṃdhikaṃ tathā sakhyaṃ śaṅkhabrahmamayaṃ tathā

gomedhaṃ rudhirākṣaṃ ca tathā ballātakaṃ dvija //
dhūlīmarakataṃ caiva tuttūkaṃ śeṣameva ca

paluṃ pravālakaṃ caiva girivajraṃ ca bhārgava //
bhujageśamaṇiṃ caiva tathā vajramaṇiṃ śubham

ṭīṭibhaṃ ca tu tāpicchaṃ bhrāmaraṃ ca tathotpalam //
ratnānyetāni dhāryāṇi sarvāṇyeva mahīkṣitā

suvarṇa pratibaddhāni jayārogyasamṛddhaye //
teṣāṃ gurutvaṃ rāgaśca svacchatvaṃ raśmimālitā

sujātatā masṛṇatā susaṃsthānatvameva ca //
guṇavanto vinirdiṣṭā dhāryāste guṇasaṃyutāḥ

khaṃḍāssaśarkarā ye ca niṣprabhā malināstathā //
na te dhāryā narendrāṇāṃ jayaśrījīvitaiṣiṇām

samastaratnavarge'pi vajradhāraṇamiṣyate //
ambhastarati yadvajramabhedyaṃ vimalaṃ ca yat

tathā ca śuddhaṃ ṣaṭkoṇaṃ laghu bhārgavanandana //
prabhā ca śakravāpābhā yasyārkābhimukhī bhavet

taṃ vajraṃ dhārayanrājā sarvāñjayati śātravān //
śuklapakṣanibhaḥ snigdhaḥ kāntimānvimalastathā

suvarṇacūrṇasaṃkāśaiḥ sūkṣmairbindubhiranvitaḥ //
śasto marakato rāma gambhīraśconnatastathā

dhāryaśca pṛthivīśānāṃ sarvopadravanāśanaḥ //
kuruvindādbhavejjanma tathā saugandhikāddvija

sphaṭikātpadmarāgāṇāṃ śreṣṭhāste hyuttarottaram //
jaharaṅgā bhavantīha kuruvindabhavāśca ye

kaṣāyaraṅgā nirdiṣṭā ye ca saugandhikodbhavāḥ //
svacchāśca rāgavantaśca vijñeyāḥ sphaṭikodbhavāḥ

muktāphalāḥ śuktibhava bahavo matsyajāstathā //
utkṛṣṭā na tathā tebhyo ye tu śaṅkhodbhavā dvija

tebhyaḥ praśastā vijñeyā nāgakumbhasamudbhavāḥ //
niṣprabhāste samuddiṣṭāḥ śreṣṭhāḥ kroḍibhavā dvija

tebhyo veṇudalāḥ śreṣṭhāstebhyo bhujaṅgasambhavāḥ //
tebhyo'pi bhuviduṣprāpyaṃ mauktikaṃ meghasambhavam

dhāraṇāttasya nṛpateḥ sarvasiddhiḥ prakīrtitā //
mauktikānāṃ tu sarveṣāṃ vṛttatvaṃ guṇa ucyate

suṣṭhutā ca suśuklatvaṃ mahattvaṃ ca bhṛgūttama //
indranīlastu yaḥ kṣīraṃ rājate bhājane sthitam

rañjayetsvaprabhāvena tamamūlyaṃ vinirdiśet //
nīlaraktaṃ tu vaiḍūryaṃ sarvataḥ śreṣṭhamucyate

sarveṣāmeva ratnānāṃ dhāryaṃ karketanaṃ smṛtam //
puṣparāgāstathā rāma ye cānye kīrtitā mayā

praśastaratnairbhūpānāṃ mukuṭānyaṅgadāni ca //
hārāṇi rāma kāryāṇi keyūrābharaṇāni ca

apraśastāni ratnāni varjanīyāni dūrataḥ //
sarvaratnottamaṃ rājā vivarṇaṃ malinaṃ tathā

na dhārayeta dharmajñaḥ suśuddhaṃ dhārayetsadā //
dhṛtiḥ praśastā bhṛguvaṃśacandra ratnottamānāṃ satataṃ nṛpāṇām //
ratnāṃśudagdhaṃ tu narasya dehādanarthamāśu praśamaṃ prayāti

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde ratnalakṣaṇaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ