વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.6.10

॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
સર્વલક્ષણલક્ષણ્યો મન્ત્રી રાજ્ઞસ્તથૈવ ચ ॥
બ્રાહ્મણો વેદતત્ત્વજ્ઞો વિનીતઃ પ્રિયદર્શનઃ

સ્થૂલલક્ષો મહોત્સાહઃ સ્વામિભક્તઃ પ્રિયંવદઃ ॥
બૃહસ્પત્યુશનઃ પ્રોક્તાં નીતિં જાનાતિ સર્વતઃ

રાગદ્વેષેણ યત્કાર્યં ન વદન્તિ મહીક્ષિતઃ ॥
લોકાપવાદાદ્રાજાર્થે ભયં યસ્ય ન જાયતે

ક્લેશક્ષમસ્તથા યશ્ચ વિજિતાત્મા જિતેન્દ્રિયઃ ॥
ગૂઢમન્ત્રશ્ચ દક્ષશ્ચ પ્રાજ્ઞો ભક્તજનપ્રિયઃ

ઇઙ્ગિતાકારતત્ત્વજ્ઞ ઊહાપોહવિશારદઃ ॥
શૂરશ્ચ કૃતવિદ્યશ્ચ ન ચ માની વિમત્સરઃ

ચારપ્રચારકુશલઃ પ્રણિધિપ્રણયાત્મવાન્ ॥
ષાડ્ગુણ્યવિધિતત્ત્વજ્ઞ ઉપાયકુશલસ્તથા

વક્તા વિધાતા કાર્યાણાં નૈવ કાર્યાતિપાતિતા ॥
સમશ્ચ રાજભૃત્યાનાં તથૈવ ચ ગુણપ્રિયઃ

કાલજ્ઞઃ સમયજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ જનપ્રિયઃ ॥
કૃતાનામકૃતાનાઞ્ચ કર્મણાં ચાન્વવેક્ષિતા

યથાનુરૂપમર્હાણાં પુરુષાણાં નિયોજિતા ॥
રાજ્ઞઃ પરોક્ષે કાર્યાણિ સમ્પરાયે ભૃગૂત્તમ

કૃત્વા નિવેદિતા રાજન્કર્મણાં ગુરુલાઘવમ્ ॥
શત્રુમિત્રવિભાગજ્ઞો વિગ્રહાસ્પદતત્ત્વવિત્

સ રાજ્ઞઃ સર્વકાર્યાણિ કુર્યાદ્ભૃગુકુલોદ્વહ ॥
વિદિતાનિ યથા કુર્યાન્નાજ્ઞાતાનિ મહીક્ષિતા

અજ્ઞાતાનિ નરેન્દ્રસ્ય કૃત્વા કાર્યાણિ ભાર્ગવ ॥
અચિરેણાપિ વિદ્વેષં સ મન્ત્રી ત્વધિગચ્છતિ

કરોતિ યસ્તુ કાર્યાણિ વિવિધાનિ મહીપતે ॥
ભેદો નો તસ્ય ભવતિ કદાચિદપિ ભૂભુજા

એવંગુણો યસ્ય ભવેચ્ચ મન્ત્રી વાક્યે ચ તસ્યાભિરતસ્ય રાજ્ઞઃ ॥
રાજ્યં સ્થિરં સ્યાદ્વિપુલા ચ લક્ષ્મીર્વંશશ્ચ દીપ્તો ભુવનત્રયેઽપિ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે મત્રિલક્ષણં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ

2.7
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
રાજ્ઞાગ્ર્યમહિષી કાર્યા સર્વલક્ષણપૂજિતા ॥
વિનીતા ગુરુભક્તા ચ ઈર્ષાક્રોધવિવર્જિતા

રાજ્ઞઃ પ્રિયહિતાસક્તા ચારુવેશા પ્રિયંવદા ॥
ભૃતાભૃતજનજ્ઞા ચ ભૃતાનામનુવેક્ષિણી

અભૃતાનાં જનાનાં ચ ભૃતિકર્મપ્રવર્તિની ॥
રાગદ્વેષવિયુક્તા ચ સપત્નીનાં સદૈવ યા

ભોજનાસનપાનેન સર્વેષામનુવેક્ષિણી ॥
સપત્નિપુત્રેષ્વપિ યા પુત્રવત્પરિવર્તતે

મન્ત્રિસંવત્સરામાત્યાન્યા ચ પૂજયતે સદા ॥
બ્રહ્મણ્યા ચ દયાયુક્તા સર્વભૂતાનુકમ્પિની

કૃતાકૃતજ્ઞા રાજ્ઞશ્ચ વિદિતા મણ્ડલેષ્વપિ ॥
પરરાજકલત્રષુ પ્રીયમાણા મુદા યુતા

દૂતાદિપ્રેષણકરી રાજદ્વારેષુ સર્વદા ॥
તદ્દ્વારેણ નરેદ્રાણાં કાર્યજ્ઞા ચ વિશેષતઃ

એવંગુણગણોપેતા નરેન્દ્રેણ સહાનઘા ॥
અભિષેચ્યા ભવેદ્રાજ્યે રાજ્યસ્થેન નૃપેણ વા

એવં યદા યસ્ય ભવેચ્ચ પત્ની નરેન્દ્રચન્દ્રસ્ય મહાનુભાવા ॥
વૃદ્ધિં વ્રજેત્તસ્ય નૃપસ્ય રાષ્ટ્રં સચારકં નાત્ર વિચારણાસ્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે અગ્ર્યમહિષીલક્ષણં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ

॥
2.8
રામ ઉવાચ ॥ પુરુષાણાં તથા સ્ત્રીણાં ગજાનાં તુરગૈસ્સહ ॥
વાલવ્યજનચ્છત્રાણાં તથા ભદ્રાસનસ્ય ચ

રત્નાનાં ધનુષાં ચૈવ ખડ્ગસ્ય ચ સુરાત્મજ ॥
લક્ષણં શ્રોતુમિચ્છામિ તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
આદાવેવ પ્રવક્ષ્યામિ પુરુષાણાં તુ લક્ષણમ્ ॥
નિબોધ તન્મે ગદતો ભૃગુવંશાવિવર્ધન

એકાધિકો દ્વિશુક્લશ્ચ ત્રિભિર્વ્યાપ્નોતિ યસ્તથા ॥
ત્રિવલીવાઁસ્ત્રિવિનતઃ ત્રિકાલજ્ઞશ્ચ ભાર્ગવ

પુરુષઃ સ્યાત્સુલક્ષણ્યો વિપુલશ્ચ તથા ત્રિષુ ॥
ચતુર્લેખસ્તથા યશ્ચ તથૈવ ચ ચતુઃસમઃ

ચતુષ્કિષ્કુશ્ચતુર્દંષ્ટ્રશ્ચતુષ્કૃષ્ણસ્તથૈવ ચ ॥
ચતુર્ગંધશ્ચતુર્હ્રસ્વઃ પઞ્ચસૂક્ષ્મસ્તથૈવ ચ

પઞ્ચદીર્ઘો ભૃગુશ્રેષ્ઠ તથૈવ ચ ષડુન્નતઃ ॥
સપ્તસ્નેહોઽષ્ટવંશશ્ચ નવ સ્થાનામલસ્તથા

દશપદ્મો દશબૃહન્ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ ॥
ચતુર્દશસમદ્વન્દ્વઃ ષોડશાખ્યશ્ચ શસ્યતે

રામ ઉવાચ ॥
એકાધિકાદ્યા યે પ્રોક્તાઃ પુરુષસ્ય ત્વયા ગુણાઃ ॥
તાનહં શ્રોતુમિચ્છામિ યથાવદ્વરુણત્મજ

પુષ્કર ઉવાચ ॥
ધર્મે ચાર્થે ચ કામે ચ જનઃ સર્વોઽભિષજ્યતે ॥
એકાધિકસ્તુ વિજ્ઞેયો યસ્તુ ધર્મે વિશેષતઃ ॥ ૧ ૦॥
તારકાભ્યાં વિના નેત્રે શુક્લાશ્ચ દશનાસ્તથા ॥
દ્વાત્રિંશદ્રામ યસ્ય સ્યુર્દ્વિશુક્લઃ સ તુ કીર્તિતઃ ॥

ઉરો નાભિસ્તથા સક્થિર્ગંભીરા યસ્ય દેહિનઃ ॥
પ્રોચ્યતે સ તુ ધર્મજ્ઞ ત્રિગમ્ભીરો નરોત્તમઃ ॥
અનસૂયા દયા ક્ષાન્તિસ્ત્રિકમેકં પ્રકીર્તિતમ્ ॥

મઙ્ગલાચારસંસ્પર્શઃ શૌચં ચેત્યપરં ત્રયમ્ ॥
અનાયાસમકાર્પણ્યમૈશ્વર્યં ચ ત્રયસ્ત્રિકાઃ॥
ત્રિપ્રલમ્બો ભુજાભ્યાં તુ વૃષણેન ચ કીર્ત્યતે ॥
દિગ્દેશજાતિસર્ગૈશ્ચ તેજસા યશસા શ્રિયા

વ્યાપ્નોતિ યો ભૃગુશ્રેષ્ઠ ત્રિભિર્વ્યાપ્નોત્યસૌ સ્મૃતઃ ॥
ઉદરે વલયસ્તિસ્રો ગમ્ભીરા યસ્ય દેહિનઃ

સ ઉચ્યતે ભૃગુશ્રેષ્ઠ ત્રિવલીવાન્નરોત્તમઃ ॥
દેવતાનાં દ્વિજાનાં ચ ગુરૂણાં ચ તથા નતઃ

પુરુષો ભાર્ગવશ્રેષ્ઠ પ્રોક્તસ્ત્રિવિનતઃ સદા ॥
ધર્મસ્યાર્થસ્ય કામસ્ય સંપત્કાલવિભાગવિત્

સેવતે યશ્ચ ધર્મજ્ઞઃ પ્રોચ્યતે સ ત્રિકાલવિત્ ॥
ઉરૌ લલાટં વક્ત્રં ચ વિસ્તીર્ણં યસ્ય દેહિનઃ

કથિતઃ સ ભૃગુશ્રેષ્ઠ વિપુલસ્ત્રિષુ માનવઃ ॥
દ્વૌ પાણી દ્વૌ તથા પાદૌ ધ્વજચ્છત્રાદિભિર્યુતૌ

લેખાભિર્યસ્ય નિર્દિષ્ટશ્ચતુર્લેખઃ સ માનવઃ ॥
અઙ્ગુલ્યો હૃદયં પૃષ્ઠં કટિર્યસ્ય તથા સમાઃ

પુરુષઃ સ ભૃગુશ્રેષ્ઠ ચતુસ્સમ ઉદાહૃતઃ ॥
ષષ્ણવત્યઙ્ગુલોત્સેધશ્ચતુષ્કિષ્કુઃ પ્રમાણતઃ

પ્રમાણયોગાદ્ધર્મજ્ઞ ચતુકિષ્કુઃ સ કીર્તિતઃ ॥
દંષ્ટ્રાશ્ચતસ્રશ્ચન્દ્રાભા દશનેભ્યઃ સમુન્નતાઃ

કિઞ્ચિદ્યસ્ય સ ધર્મજ્ઞ ચતુર્દંષ્ટ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
નેત્રતારે ભ્રુવૌ શ્મશ્રુઃ કૃષ્ણાઃ કેશાસ્તથૈવ ચ

યસ્યેહ સ ચતુષ્કૃષ્ણઃ પ્રોચ્યતે મનુજોત્તમઃ ॥
નાસાયાં વદને સ્વેદે કક્ષ્યાસુ ચ નરોત્તમ

ગન્ધસ્તુ સુરભિર્યસ્ય ચતુર્ગન્ધઃ સ કીર્તિતઃ ॥
બાહૂ જાનૂરુગણ્ડશ્ચ ચત્વાર્યસ્ય સમાનિ તુ ॥

પુરુષસ્ય ભૃગુશ્રેષ્ઠ ચતુસ્સમ ઉદાહૃતઃ ॥
આસ્યાસૃઙ્મધ્યપદ્માનાં તુલ્યો ગન્ધસ્તુ યસ્ય વૈ

કથિતઃ સ ભૃગુશ્રેષ્ઠ ચતુર્ગન્ધ ઇતિ દ્વિજૈઃ ॥
હ્રસ્વં લિઙ્ગં તથા ગ્રીવા જંઘે હ્રસ્વે તુ દેહિનઃ

યસ્ય ભાર્ગવશાર્દૂલ ચતુર્હ્રસ્વઃ સ કીર્તિતઃ ॥
અઙ્ગુલીનાં તુ પર્વાણિ નખકેશદ્વિજત્વચમ્ ॥
સૂક્ષ્મણિ યસ્ય તં રામ પઞ્ચ સૂક્ષ્મં પ્રચક્ષતે

હનૂ નેત્રે લલાટં ચ નાસા ચૈવ સ્તનાન્તરમ્ ॥
દીર્ઘાણિ યસ્ય તં રામ પઞ્ચદીર્ઘં વિદુર્બુધાઃ

વક્ષઃ કક્ષૌ નખા નાસા મુખં ચૈવ કૃકાટિકા ॥
ષડુન્નતાનિ યસ્યેહ તં વદંતિ ષડુન્નતમ

ત્વક્કેશલોમદંતાશ્ચ દૃષ્ટિર્વાણી નખાસ્તથા ॥
સ્નિગ્ધા યસ્યેહ તં પ્રાહુઃ સપ્ત સ્નિગ્ધં બહુશ્રુતાઃ

જાનુવંશાવુભૌ રામ ભુજવંશૌ તથાપ્યુભૌ ॥
ઊરુવંશદ્વયં ચૈવ પૃષ્ઠવંશં ચ ભાર્ગવ

નાસાવંશઃ સમો યસ્ય સોઽષ્ટવંશઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
નેત્રે નાસાપુટૌ કર્ણૌ મેઢ્રપાયૂ મુખં તથા

છિદ્રા નવૈતે વિમલા યસ્ય તં તુ નવામલમ્ ॥
જિહ્વોષ્ઠતાલુ નેત્રાન્તર્હસ્તપાદનખાઃ સ્તનૌ

શિશ્નાગ્રવક્ષો યસ્યૈતે પદ્માભા દશ દેહિનામ્ ॥
પાણી પાદૌ મુખં ગ્રીવા શ્રવણે હૃદયં શિરઃ

લલાટમુદરં પૃષ્ઠં બૃહન્તઃ પૂજિતા દશ ॥
પ્રસારિતભુજસ્યેહ મધ્યમાગ્રત્વયાંતરાત્

ઉચ્છ્રાયેણ સમો યઃ સ ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ ॥
કથિતઃ સ નૃપશ્રેષ્ઠઃ સર્વલક્ષણપૂજિતઃ

પાદૌ ગુલ્ફૌ સ્ફિચૌ પાર્શ્વૌ વૃષણાવક્ષિણૌ હનૂ ॥
કર્ણોષ્ઠસક્થિની જંઘે હસ્તૌ બાહૂ તથા ભ્રુવૌ

દ્વન્દ્વાન્યેતાનિ યસ્ય સ્યુઃ સમાનિ તુ ચતુર્દશ ॥
ચતુર્દશસમદ્વન્દ્વઃ કથિતઃ સ નૃપોત્તમઃ

વિદ્યાસ્થાનાનિ યાનીહ કથિતાનિ ચતુર્દશ ॥
પ્રપશ્યતિ ચ યો રામ નેત્રાભ્યાં ચ નરોત્તમઃ

સમ્યક્સ કથિતો લોકે ષોડશાક્ષો ભૃગૂત્તમ ॥
રૂક્ષં શિરાતતં ગાત્રં તથા માંસવિવર્જિતમ ॥
દુર્ગન્ધિ ચાશુભં સર્વં વિપરીતં ચ શસ્યતે

દૃષ્ટિઃ પ્રસન્ના મધુરા ચ વાણી મત્તેભતુલ્યા ચ ગતિઃ પ્રશસ્તા ॥
એકૈકકૂપપ્રભવાશ્ચ રોમા સત્ત્વં પ્લુતં હાસમનુલ્બણં ચ

શ્રાન્તસ્ય યાનમશનં ચ બુભુક્ષિતસ્ય પાનં તૃષા પરિગતસ્ય પરેષુ રક્ષા ॥
એતાનિ યસ્ય પુરુષસ્ય ભવંતિ કાલે તં ધન્યમાહુરધિભૂમિ નરં દ્વિજેન્દ્રાઃ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે પુરુષલક્ષણં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ

2.9
પુષ્કર ઉવાચ ॥
શસ્તા સ્ત્રી ચારુસર્વાઙ્ગી મત્તમાતઙ્ગગામિની ॥
ગુરૂરુજઘના યા ચ મત્તપારાવતેક્ષણા

સુનીલકેશી તન્વઙ્ગી પરપુષ્ટનિનાદિની ॥
તનુમધ્યા વિલોમાઙ્ગી સ્નિગ્ધવર્ણા મનોહરા

સમગ્રભૂસ્પૃશૌ યસ્યાશ્ચરણૌ કમલોપમૌ ॥
નાભિઃ પ્રદક્ષિણાવર્તા સંહતૌ ચ તથા સ્તનૌ

વિભક્તમધરોષ્ઠં ચ દર્શનં મધુરં તથા ॥
ગુહ્યં પ્રદક્ષિણાવર્તમશ્વત્થદલસન્નિભમ્

ગુલ્ફૌ નિગૂઢૌ ગૂઢે ચ તથા યસ્યાઃ કકુન્દરે॥
મધ્યનાભેશ્ચ યસ્યાઃ સ્યાદ્ધસ્તાંગુષ્ઠપ્રમાણતઃ

પિણ્ડિકે ચ ન સન્નદ્ધે ન લમ્બા ચ તથા કટિઃ ॥
જઠરં ચ પ્રલંબં ચ નયને ચ ન કેકરે

કચાશ્ચ કપિશા કેશાઃ કેશા રૂક્ષાસ્તથૈવ ચ ॥
ન ચ વૃક્ષનદીનામ્ની ન દેવગિરિનામિકા

ન ચૈવોરગગન્ધર્વભૂતપ્રેતસનામિકા ॥
ન વાચાલા ન લુબ્ધા ચ ન શઠા કલહપ્રિયા

ન લોલુપા ન દુર્ભાવા ન વા કુણ્ઠકપાલિકા ॥
દેવદ્વિજાતિસિદ્ધાનાં સાધૂનાં પૂજને રતા

।
શીલોપેતા ગુણોપેતા ન શિરાલા ન લોમશા

ગણ્ડૈર્મધૂકપુષ્પાભૈઃ સ્નિગ્ધૈશ્ચ દશનચ્છદૈઃ ॥
ન સંહતભ્રૂઃ સંશ્લિષ્ટચરણાંગુલિકુડ્મલા ॥।

પતિપ્રિયા પતિપ્રાણા યા નારી પતિદેવતા ॥
અલક્ષણાપિ સંજ્ઞેયા સર્વલક્ષણસંયુતા

ભ્રુવં કનીનિકા યસ્યા ન સ્પૃશેત કથંચન ॥
ન તાં કુર્વીત ભાર્યાર્થં મૃત્યુઃ સા કથિતા બુધૈઃ

સરોમમુત્તરોષ્ઠં ચ ગણ્ડૌ યસ્યાઃ સકૂપકૌ॥
અતિદીર્ઘા કષાયા ચ ચલન્માંસચયા તથા

સા વિવર્જ્યા વિશેષેણ નરેણ હિતમિચ્છતા

સંક્ષેપતસ્તે કથિતં મયૈતત્સ્યાલ્લક્ષણં ચારુ નિતમ્બિનીનામ્ ॥
રહસ્યમેતત્કથિતં તુ તત્ર યત્રાકૃતિસ્તત્ર ગુણા વસન્તિ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે સ્ત્રીલક્ષણં નામ નવમોઽધ્યાયઃ

2.10
પુષ્કર ઉવાચ ॥
નાગાઃ પ્રશસ્તા ધર્મજ્ઞ પ્રમાણેનાધિકાસ્તુ યે ॥
દીર્ઘહસ્તા મહોચ્છ્વાસા સ્વાસનાશ્ચ વિશેષતઃ

નિગૂઢવંશા મધ્વાક્ષા મૂઢા મૂઢોષ્ઠમસ્તકાઃ ॥
વિંશત્યષ્ટાધિકનખાઃ શીતકાલમદાશ્ચ યે

યેષાં ચૈવ કરાઃ પાદા દીર્ઘા લાઙ્ગૂલમેવ ચ॥
દક્ષિણં ચોન્નતં દીપ્તં બૃંહિતં જલદોપમમ્

અત્યર્થવેદના યે ચ શૂરાઃ શબ્દસહિષ્ણવઃ ॥
કર્ણૌ ચ વિપુલૌ યેષાં સૂક્ષ્મબિન્દુયુતત્વચઃ। ૪॥
તે પ્રશસ્તા મહાભાગ યે તથા સપ્તસુસ્થિતાઃ ॥
દન્તચ્છદેષુ દૃશ્યન્તે યેષાં સ્વસ્તિકલક્ષણાઃ

શૃઙ્ગારવાલવ્યજનં વર્દ્ધમાનાઙ્કુશાસ્તથા ॥
તે ધાર્યા ન તથા ધાર્યા વામના મત્કુણાદયઃ

હસ્તિન્યો યાશ્ચ ગર્ભિણ્યો યે ચ મૂઢા મતઙ્ગજાઃ ॥
અપાકલાશ્ચ કુબ્જાશ્ચ સદ્દન્તા યે ચ ભાર્ગવ

કુદન્તાશ્ચ તથા વર્જ્યા વામકૂટાશ્ચ યત્નતઃ ॥
અસ્રુસ્પૃશશ્ચ કૂટાશ્ચ શઠાશ્ચ વિકટાશ્ચ ય

રામ ઉવાચ ॥
વામનાદ્યશ્ચ યે નાગાઃ પ્રોક્તા નિન્દિતલક્ષણાઃ ॥
તેષાં તુ શ્રોતુમિચ્છામિ લક્ષણં વરુણાત્મજ

॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
આયામેન ન સંપૂર્ણો યોતિહ્રસ્વો ભવેદ્ગજઃ ॥
વામનસ્તુ સમાખ્યાતો મત્કુણો દન્તવર્જિતઃ

દશાં ચતુર્થીં સંપ્રાપ્ય વર્ધતે યસ્ય ન દ્વિજૌ ॥
સ્થૂલાવનાયતૌ સ્યાતાં સ મૂઢાખ્યો ગજાધમઃ

અપાકલો વિશાલેન દન્તેનૈકેન વારણઃ ॥
સંક્ષિપ્તવક્ષોજઘનઃ પૃષ્ઠમધ્યસમુન્નતઃ

પ્રમાણહીનતન્નાભિઃ સ કુબ્જો વારણાધમઃ ॥
અત્યુન્નતાંસઃ સદ્દન્તઃ કુદન્તઃ સ્યાન્નતો બહિઃ

વામદન્તોન્નતો નાગો વામકૂટશ્ચ કથ્યતે ॥
દન્તૌ વક્ત્રસ્પૃશૌ યસ્ય સોઽસ્રુસ્પૃક્કથિતો ગજઃ

એકદન્તસ્તથા નાગઃ કૂટ ઇત્યભિધીયતે ॥
પાદયોઃ સન્નિકર્ષઃ સ્યાદ્યસ્ય નાગસ્ય ગચ્છતઃ

સ શઠોધ્વનિ યુદ્ધે ચ લક્ષણજ્ઞૈર્ન્ન પૂજિતઃ ॥
અરત્ન્યભ્યધિકં યસ્ય વિસ્તરેણ સ્તનાન્તરમ્

વિકટઃ સ વિનિર્દિષ્ટો દુર્ગતિર્નિન્દિતો ગજઃ ॥
રામ ઉવાચ ॥
શ્રોતુમિચ્છામિ ધર્મજ્ઞ કુઞ્જરં સપ્તસુસ્થિતમ્

યં પ્રાપ્ય કિલ રાજાનો જયન્તિ વસુધાં નૃપાઃ ॥
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
વર્ણં સત્ત્વં બલં રૂપં કાન્તિસ્સંહનનં જવમ્ ॥
સપ્તૈતાનિ સદા યસ્ય સ ગજઃ સપ્તસુસ્થિતઃ

યેષાં ભવેદ્દક્ષિણપાર્શ્વભાગે રોમ્ણાં ચ પુંજઃ પિટકોઽથવાપિ ॥
તે નાગમુખ્યા વિજયાય યુદ્ધે ભવન્તિ રાજ્ઞાં ન હિ સંશયોઽત્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેય વજ્રસંવાદે હસ્તિલક્ષણં નામ દશમોઽધ્યાયઃ