Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.46.50

// puṣkara uvāca // //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śṛṇu teṣāṃ cikitsitam //
vṛṣo nimba bṛhatyau ca guḍūcī ca samāṃsikā

śiṅghāṇakaharāpiṇḍī svedasya śirasastathā //
yāvaśūkaṃ samadanaṃ pippalī viśvabheṣajam

sarṣapā gṛhadhūmaśca nirguṇḍī surasā vacā //
nimbapatrayutā pāyau vartiḥ śūlavināśinī

hiṅgu puṣkaramūlaṃ ca nāgaraṃ sāmlavetasam //
pippalī saindhavayutaṃ śūlaghnaṃ tūṣṇavāriṇā

nāgarātiviṣau mustā sānantā bilvamālakā //
kvātho māsaṃ pibedvājī sarvātīsāranāśanam

priyaṃguśārivābhyāṃ ca yuktamājaṃ śṛtaṃ payaḥ //
paryāptaśarkaraṃ pītvā śramādvājyavamucyate

droṇikāyāṃ tu dātavyā tailavastisturaṅgame //
koṣṭhajāśca śirā vedhyāstena tasya sukhaṃ bhavet

dāḍimaṃ triphalāṃ vyoṣaṃ guḍaṃ ca samabhāgikam //
piṇḍametatpradātavyamaśvānāṃ kāsanāśanam

priyaṅgurodhramadhubhiḥ pibanti sma rasaṃ hayāḥ //
kṣīraṃ vāmaṃ ca kāloḍyaṃ kaśmalādvipramucyate

praskanneṣu ca sarveṣu śreya ādau viśoṣaṇam //
abhyaṅgodvartanasnehanasyavartikramastataḥ

praskannaṃ praśamaṃ yāti yadi nānena karmaṇā //
urasyupāntapārśve ca tato visrāvayecchirām

jvalitānāṃ turaṅgāṇāmayameva kriyākramaḥ //
nasyamekaṃ vinā rāma sarvametatpraśasyate

rodhrakarañjayormūlaṃ mātuluṅgāgnināgarāḥ //
kuṣṭhahiṅguvacārāsnālepo'yaṃ śophanāśanaḥ

samāsena śirāṃ vidhyāddeyā vāpi jalaukasaḥ //
tryahetryahe vā dharmajña nasyakarma samācaret

mañjiṣṭhā madhukaṃ drākṣā bṛhatyau raktacandanam //
trapusībījamūlāni śṛṅgāṭakakaśerukam

ajāpayaḥ śṛtamidaṃ suśītaṃ śarkarānvitam//
pītvā niraśano vājī raktamehātpramucyate

manyāhanunigālasthaḥ śiraḥśopho galagraha //
abhyaṅgaḥ kaṭutailena tatra teṣveva śasyate

yavaiḥ snigdhakulatthaiśca tataḥ svedaṃ prayojayet //
mṛdūkṛte tataḥ śophe nasyakarma samācaret

vacā- - - - saindhavaṃ svaraso rasaḥ //
kṛṣṇāhiṅuyutairebhiḥ kṛtvā nasyaṃ na sīdati

niśā jyotiṣmatī pāṭhā kṛṣṇā kuṣṭhā vacā madhu //
jihvāstambhe ca lepo'yaṃ guḍamūtrayuto hitaḥ

tilairyuktā rajanyā ca nimbapatraiśca yojitā //
kṣaudreṇa śodhanī piṇḍī sarpiṣā vraṇaropiṇī

abhighātena khañjanti yenāśvāstīvravedanāḥ //
pariṣekakriyā teṣāṃ tailenāśu rujāpahā

doṣakopābhighātābhyāṃ tilaje jṛmbhate sadā //
śāntirmadhvājyabandhābhyāṃ pakvambhinne vraṇe kramaḥ

aśvatthodumbaraplakṣamadhūkavaṭakalkakaiḥ//
prabhūtasalilaḥ kvāthaḥ sukhoṣṇo vraṇaśodhanaḥ

śatāhvā nāgaraṃ rāsnā mañjiṣṭhākuṣṭhasaindhavaiḥ //
devadāruvacāyugmarajanīraktacandanaiḥ

tailaṃ siddhaṃ kaṣāyeṇa guḍūcyā payasā saha //
prakṣīṇe vastinasye ca yojyaṃ sarvatra laṃghane

raktasrāvo jalaukābhirnetrānte netrarogiṇaḥ //
khadirodumbarāśvatthakaṣāyeṇa ca dhāvanam

dhātrīdurālabhātiktā priyaṅgukuṅkumaiḥ samaiḥ //
guḍūcyā kṛtakaḥ kalko hitamuṣṇāvalambite //

upānte ca śirāsrāve muṣkaśophe tathaiva ca //
kṣiprakāriṇi doṣe ca sadyo vedhanamiṣyate

gośakṛtsarjikākuṣṭharajanītilasarṣapaiḥ //
gavāṃ mūtreṇa piṣṭaiśca mardanaṃ kaṇḍunāśanam

sitāmadhuyutaḥ kvātho vāśikāyāḥ saśarkaraḥ //
raktapittaharaḥ pānādaśvakarṇāttathaiva ca

āme pariṇate pakvaṃ pakvamāṃse jarāṃ gate //
pakvamāṃsayutaṃ neṣṭaṃ sarvaṃ jīrṇaṃ praśasyate

saptamesaptame deyamaśvānāṃ lavaṇaṃ dine //
tathā bhuktavatāṃ deyā paripāne tu vāruṇī

jīvanīyaiḥ sumadhurairmṛdvīkāśarkarāyutaiḥ //
sapippalīkaiḥ śaradi pratimānaṃ sapadmakam

viḍaṅgapippalīdhānyāśatāhvā rodhrasaindhavaiḥ //
sāvitrakaisturaṅgāṇāṃ pratipānaṃ himāgame

/
rodhraṃ priyaṅgukā rāsnā pippalīviśvabheṣajaiḥ //
sakṣaudraiḥ pratipānaṃ syādvasante kaphanāśanam

priyaṅgupippalīraudrayaṣṭyāhvaiḥ samahauṣadhaiḥ //
nidāghe saguḍā deyā madirāpratipānake

bhadrakāṣṭhā salavaṇaṃ pippalyā viśvabheṣajam //
bhavettailayutairebhiḥ pratipānaṃ ghanāgame

nidāghāvṛtapittānāṃ kṣaranmadoṣṇaśoṇitāḥ //
prāvṛḍbhinnapurīṣāśca pibeyurvājino ghṛtam

pibeyurvājinastailaṃ kaphavāyvadhikāstu ye //
snehavyāpadbhavedyeṣāṃ teṣāṃ kāryaṃ virūkṣaṇam

tryahaṃ yavāgū rūkṣā syātsurā ca lavaṇānvitā //
bhojane takrasaṃyuktaṃ hyeṣa vai rūkṣaṇe vidhiḥ

prāyogikastathā deyo vastistasya niratyayaḥ //
ye pibanti hayāḥ snehaṃ teṣāṃ vastiṃ na dāpayet

śarannidāghayoḥ sarpistailaṃ śītavasantayoḥ //
varṣāsu śiśire caiva vastau deyamiheṣyate

gurvabhiṣyandibhaktāni vyāyāmaḥ snānamātapam //
pāyurvastaṃ ca vāhasya snehapīḍasya varjitam

snānaṃ pānaṃ sakṛddṛṣṭamaśvānāṃ salilāgame //
atyarthadurdine kāle snānamekaṃ praśasyate

yuktaśītātape kāle dviḥ pānaṃ lavaṇaṃ sakṛt //
grīṣme triḥ snānapānaṃ syācciraṃ tasyāvagāhanam

nistuṣāṇāṃ pradātavyaṃ yavānāṃ caturāḍhakam //
vavarṇavrīhimaudālākalanāṃ vāpi dāpayet

ahorātreṇa cāndrasya yavasasya tulā daśa //
aṣṭau śuṣkasya dātavyāścatasro'tha busasya vā

dūrvā pittaṃ busaḥ kārśyaṃ tadbusaḥ śleṣmasañcayam //
nāśayatyarjunaḥ śvāsaṃ tathā māṣo balakṣayam

vātikāḥ paittikāścaiva śleṣmajāḥ sānnipātikāḥ //
na rogāḥ pīḍayiṣyanti dūrvāhāraṃ turaṅgamam

dvau rajjubandhau duṣṭānāṃ pakṣayorubhayorapi //
paścādbandhaśca kartavyo harakīlavyapāśrayaḥ

keśānurūpamāsyasya keśapucchaprakalpanam //
chedaḥ khurapravṛddhau ca varjayettu kanīnikām

yatnopanyastayavasaḥ kṛtadhūpanabhūmayaḥ //
vaseyuḥ sambhṛte sthāne pradīpaiḥ sārvarātrikaiḥ

śākhāmṛgojāḥ kṛkavākavaśca dhāryāśca śālāsu tathaiva dhenuḥ //
kuryurniśīthe puruṣāḥ saśastrāḥ saṃrakṣaṇaṃ rāma turaṅgamāṇām

//
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne aśvacikitsā nāma ṣaṭcatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

// cha

puṣkara uvāca // //
nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ śāntikarma nibodha me //
pañcamīṣu ca sarvāsu śrīdharaṃ pūjayedbhṛśam

śriyaśca pūjanaṃ kāryaṃ hayarājñastathaiva va //
rāmoccaiḥśravaso nityaṃ gandhamālyānulepanaiḥ //

dhūpadīpanamaskāraistathā caivānnasampadā //
śaradvasantayoḥ kāryamekadantasya pūjanam

pratipatpañcamī ṣaṣṭhī saptamī dvādaśī tathā //
praśastāstithayo rāma sūryavāro viśeṣataḥ

kṛttikāṃ rohiṇīṃ bhāgyaṃ cāryamṇamaśvinīṃ tathā //
tvāṣṭraṃ sāvitramādityaṃ vāyavyaṃ ca bhṛgūttama //

nakṣatrāṇi praśastāni śuklapakṣastathaiva ca //
udyāneṣu vicitreṣu nadīnāṃ pulineṣu ca

devatāyatanaṃ rāma pūjanaṃ tasya kārayet //
arghadhūpanamaskāradīpapuṣpānnasampadā

kulmāṣollopikābhakṣyamadyamāṃsasurāsavaiḥ //
odanaiḥ paramānnena phalaiḥ kālodbhavaiḥ śubhaiḥ

nṛtya gītena vādyena śaṅkhaśabdaistathaiva ca //
sāvitraiśca tathaivājyaṃ juhuyājjātavedasi

ॐkārapūrvaṃ ca tathā revantāya punaḥpunaḥ //
dvijātipūjanaṃ kāryaṃ mālyamodakacandanaiḥ

dakṣiṇābhiśca dharmajña yathāvadanupūrvaśaḥ //
nārīṣu varjayetsarvaṃ revantasya niveditam

evaṃ sampūjito dadyātturaṅgamaśatānyapi //
balaṃ tejastathārogyaṃ turaṅgāṇāṃ ca bhārgava

aśvayukśuklapakṣasya pañcadaśyāṃ narottama //
turaṅgamāṇāṃ kartavyaṃ śāntikaṃ tannibodha me

digīśānīṃ viniṣkṛṣya grāmāddeśe manorame//
prāgudakpravaṇe rāma sthaṇḍilaṃ parikalpayet

nāsatyau varuṇaṃ devaṃ tathaivāśvayuje dvija //
pūjayetprayato vidvāngandhamālyānulepanaiḥ

dhūpairdīpairnamaskāraistathā cānnena bhūriṇā //
samullikhya tato vediṃ śākhābhiḥ parivārayet

samantatastathārdrābhirvastraiścāpyahataistathā //
ghaṭānsarvarasaiḥ pūrṇāndikṣu dadyādyathāvidhi

vidikṣu ca tathā dadyāddhvajacchatrāṇi buddhimān //
tataḥ samupadhāyāgniṃ jayaprabhṛtibhiḥ punaḥ

hutvoktadevatāliṅgairmantraiśca juhuyādghṛtam //
tataḥ sampūjanīyāstu gandhamālyaisturaṅgamā

sannaddhapuruṣārūḍhāḥ susannaddhāsturaṅgamāḥ //
sāyudhaiḥ puruṣaiḥ sārdhaṃ vahniṃ kuryuḥ pradakṣiṇam

triḥ parikrāmato vahniṃ kṣveḍotkṛṣṭanināditaiḥ //
śaṅkhavādyaravonmiśrairnetavyāḥ svagṛhaṃ tataḥ

rasāni tāni vāsāṃsi gauḥ kāṃsyaṃ kanakaṃ tathā //
dakṣiṇāyai pradātavyaṃ karturdvijavarottama

karmaṇānena bhavati prabhūtaṃ rāma vāhanam //
hṛṣṭapuṣṭaṃ ca dharmajña gadāmayavivarjitam

nityametattavoddiṣṭaṃ śṛṇu naimittikaṃ tathā //
aśvānāṃ mārake prāpte vyādhau vāpyatidāruṇe

prakṛteśca viparyāse tathā bhṛgukulodbhava //
hayacāre śubhe deśe sthaṇḍilaṃ parikalpayet

vinyasetkamalaṃ tatra tanmadhye pūjayeddharim //
śriyaṃ ca devīṃ tatraiva kesareṣu ca devatāḥ

brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ somamādityaṃ ca tathāśvinau //
revantamuccaiḥśravasaṃ dikpālām̐śca daleṣvapi

sarveṣāṃ pūjanaṃ kāryaṃ gandhadhūpānnasampadā //
dīpamālyanamaskārapuṣpairmūlaiḥ sagorasaiḥ

pratyekaṃ pūrṇakumbhaiśca gandhamālyādyalaṅkṛtaiḥ //
tathā piśitavastraiśca vardhamānaiḥ sataṇḍulaiḥ

tathā pratisarāsūtraiḥ patākābhiśca bhārgava //
tasyai vottarato vediṃ kalpayitvā yathāvidhi

tataḥ samupadhāyāgniṃ yathoktānāṃ pṛthakpṛthak //
tato'gnihavanasyānu kāṃsyaṃ gāṃ kāñcanaṃ tathā

deyaṃ vastrayugaṃ kartre kārayitre tathaiva ca //
karmaitatsarvarogaghnaṃ sarvabādhāvināśanam

upoṣitena kartavyaṃ brāhmaṇena yathāvidhi //
upoṣitastadā tiṣṭhedyajamāno'pi bhārgava

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāmyaṃ karma tavānagha //
upoṣitau sadā pauṣṇe yajamānapurohitau

aśvinarkṣe sadā snānaṃ kuryuryanme nibodhata //
akālamūlau dvau kumbhau madhūkakusumotkaṭau

aśvagandhāyutau kṛtvā snāpyastābhyāṃ tadā bhavet //
uttamaṃ pūjayedvidvānnāsatyau śaśinaṃ tathā

aśvinau varuṇaṃ caiva śuklavāsāstathā harim //
gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

tato'śvamithunaṃ kāryaṃ sarvauṣadhiyutaṃ mṛdā //
praṇatena tato vidvānnāsatyābhyāṃ nivedayet

dhūpamaśvaśaphaṃ dadyāddaivatānāṃ tathaiva ca //
yathoktānāṃ dvijaśreṣṭha juhuyācca pṛthakpṛthak

caturthyantena nāmnā tu praṇavādyena bhārgava //
svāhāntenātha śataśo mantrapūtaṃ ghṛtaṃ dvija

aśvaloma tathā dhāryaṃ phalamūle tathaiva ca //
ekatra trivṛtaṃ kṛtvā maṇirdhāryastu pūrvavat

alaṃghayannaśvinatiṃ sadaiva snānaṃ ca kuryātprayatā manuṣyaḥ //
aśvānavāpnoti sahasrasaṃkhyānkulodbhavānvīryabalopapannān

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne aśvānāṃ śāntikarmavidhānannāma saptacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

2.48
puṣkara uvāca //
kuñjarāḥ paramā śobhā śibirasya balasya ca//
āyāti kuñjareṣveva vijayaḥ pṛthivīkṣitām

teṣāṃ saṃmārjane yatnaṃ pālane ca bhṛgūttama //
yathāvannṛpatiḥ kuryādgandharvāḥ kuñjarā matāḥ

jayantāśca tathā dhāryā yāvatāṃ poṣaṇaṃ sukham //
kartuṃ śakyaṃ na dhāryāste kṣudhitā duḥkhitāstathā

duḥkhitāste nṛṇāṃ hanyuḥ kulāni ca bhṛgūttama //
tasmātteṣāṃ sukhaṃ kāryaṃ yaśaḥśrīvijayapradam

sannaddhapuruṣārūḍhaiḥ susannaddhaisturaṅgamaiḥ //
analpairapi yadyuktaṃ balaṃ parabalapraṇut

/
tadaikasyāpi samare kuñjarasya savarmaṇaḥ //
na śakyaṃ pramukhe sthātuṃ vegādāpatato dvija

abhinnānāṃ tu saṃghānāṃ saṃhṛtānāṃ ca bhedanam //
ekaḥ kruddho raṇe kuryātkuñjaraḥ sādhu coditaḥ

madaklinnakapolasya kiñcidañcitacakṣuṣaḥ //
bṛhadābhogaśuṇḍasya kaḥ śobhāṃ kathituṃ kṣamaḥ

vegena dhāvamānasya prasāritakarasya ca //
kaḥ samarthaḥ puraḥ sthātuṃ stabdhakarṇasya dantinaḥ

yasya phūtkāramātreṇa turaṅgamaśatānyapi//
svārūḍhānyapi vegena vidravanti diśo daśa

tatsainyaṃ kuñjarā yatra sa nṛpo yasya kuñjarāḥ /
mūrtimānvijayo rāma kuñjarā madagarvitāḥ

sapakṣā devavāhyāste manujānāṃ tvapakṣakāḥ //
vāhanārthaṃ kṛtā rāma svayameva tu vedhasā

dṛṣṭvā patākābhiralaṃkṛtaṃ tu nāgendrasainyaṃ prabalaṃ yathādrim//
patanti śīghraṃ hṛdayānyarīṇāṃ tasmātpradhānāḥ satataṃ gajendrāḥ १३ //
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० gajapraśaṃsā nāmāṣṭacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

2.49
puṣkara uvāca //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kuñjarāṇāṃ cikitsitam //
pākaleṣu tu sarveṣu kartavyamanuvāsaram

ghṛtatailaparīṣekaḥ sthānaṃ vātavivarjitam //
skandheṣu ca tathā kāryā kriyā pākalavaddvija

gomūtraṃ pāṇḍuroge tu rajanībhiryutaṃ hitam //
ānāhe tailasiktasya nivātasthaṃ praśasyate

lavaṇaiḥ pañcabhirmiśrā pratipānāya vāruṇī //
viḍaṅgatriphalāvyoṣasaindhavaiḥ kavalāḥ kṛtāḥ

mūrcchāsvabhojayennāgaṃ kṣaudratoyaṃ tu pāyayet //
abhyaṅgaḥ śirasaḥ kāryo nasyaścaiva praśasyate

nāgānāṃ snehakaṭukaiḥ pādarogānupakramet //
pañcakalkakaṣāyeṇa śodhanaṃ ca vidhīyate

.......mandanaṃ kāryaṃ mṛdusnigdhaṃ ca bhojayet //
śikhitittiralāvānāṃ pippalīmaricānvitaiḥ

rasaiḥ sambhojayennāgaṃ vepadhuryasya jāyate //
bālabilvaṃ tathā rodhraṃ dhātukīṃ vituṣā saha

atīsāravināśāya piṇḍaṃ bhuñjīta kuñjaraḥ//
nasyaṃ karagrahe deyaṃ ghṛtaṃ lavaṇasaṃyutam

māgadhī maricāḍhyā ca yavāgurmastusādhitaḥ//
tatkarṇake ca dātavyaṃ vārāhaṃ ca tathā rasam

daśamūlakulatthāmla kākamācī vipācitam//
tailamūṣaṇasaṃyuktaṃ galagrahagadāpaham

aṣṭabhirlavaṇaiḥ piṣṭaiḥ prasannāṃ pāyayedyutām //
mūtrasaṃghe'thavā bījaṃ kvathitaṃ trapusasya ca

tvagdoṣeṣu pibennimbaṃ vṛṣaṃ vā kvathitaṃ dvipaḥ //
gavāṃ mūtraṃ viḍaṅgāni kṛmidoṣeṣu śasyate

śṛṅgaberakaṇādrākṣāśarkarābhiḥ śṛtaṃ payaḥ //
kṣatakṣayaharaṃ pānāttathā māṃsarasaḥ śubhaḥ

mudgodanaṃ vyoṣayutaṃ hyarucau ca praśasyate //
droṇikāśāntaye yūṣaṃ paṭolīnimbadurgajam

trivṛdyoṣāgnidantyarkaśyāmakṣīrebhapippalī //
eṣa gulmaharaḥ snehaḥ kṛtaścaiva tathāsavaḥ

kṣīravṛkṣanadījambumallakīnāṃ tvacaḥ śubhāḥ //
hṛdrogaśāntaye deyā vidāryaśca rasodanāt

bhedanaśrāvāṇabhyaṅgasnehapānānuvāsanaiḥ //
sarvāneva samutpannānvidravetsamupācaret

yaṣṭikaṃ mudgayūṣeṇa śāradeṣu tathā pibet //
bālabilvaistathā lepaḥ kaṭirogeṣu śasyate

viḍaṃgendrayavā hiṅgusaralaṃ rajanīdvayam //
pūrvāhṇe dāpayetpiṇḍaṃ sarvaśūlopaśāntaye

bhāreṇa calitaṃ dantaṃ kuñjarasya samuddharet //
pradhānā bhojane teṣāṃ yaṣṭikāvrīhiśālayaḥ

madhyamau yavagodhūmau śeṣāḥ pratyavarāḥ smṛtāḥ //
vidhau yoge prayatnena dagdhikāṃ tu vivarjayet

yavaseṣu tathaivekṣurnāgānāṃ balavardhanam //
nāgānāṃ yavasaṃ śuṣkaṃ kaphavātaprakopanam

madakṣīṇasya nāgasya payaḥpānaṃ praśasyate //
jīvanīyaistathā dravyaiḥ śṛto māṃsarasaḥ śubhaḥ

madavṛddhikarānyogānvakṣyāmyahamataḥ param //
raṇakāle samāpanne yānrājā saṃprayojayet

vāyasaḥ kuravaścobhau kākolī nākulī hariḥ //
bhavetkṣaudreṇa saṃyuktaḥ piṇḍaḥ sadyaḥ prabhedanaḥ

jātibhaṃgaṃ samūlaśca kapotatvaktatheṅgudī //
aśvasārakabhaṅgaśca piṇḍo'yamaparastathā

ajaśṛṅgyarkamūlābhyāṃ sakuñjamadhusaṃyutaḥ //
madhumiśropyayaṃ piṇḍaḥ puṣpamūlaphalānvitaḥ

yuddhakāle'tra nāgasya kartavyā madavardhinī //
kaṭumatsyā viḍaṅgāni kṣāraḥ kośātakī payaḥ

haridrā ceti dhūpo'yaṃ kuñjarasya jayāvahaḥ //
pippalyaḥ śvetalaśunaṃ haritālaṃ manaḥśilā

aśvamūtroṣito dhūpaḥ syātsūryapariśoṣitaḥ //
mārdvīkaṃ kaṭumatsyāśca tathā kaṭukarohiṇī

ābhayaṃ ca trayaḥ śailaṃ dhūpo'yamaparaḥ śubhaḥ //
agnikaḥ sarvavarṇaśca pīlurityeṣa dīpanaḥ

pradeyaḥ kavalo yuddhe manuṣyāsthipradhūpitaḥ //
jīrṇe vidhāno deyaḥ syātpiṇḍaśca tṛṭkṣayaṅkaraḥ

pippalī taṇḍulastailaṃ mārdvīkaṃ mākṣikaṃ tathā //
netrayoḥ pariṣeko'yaṃ dīpanīyaḥ praśasyate

purīṣaṃ vṛścikāyāśca tathā pārāvatasya ca //
kṣīravṛkṣakarīrāśca prapannāviṣṭamañjanam

anenāñjitanetrastu karoti kadanaṃ raṇe //
utpalāni ca nīlāni mustaṃ tagarameva ca

taṇḍulodakapiṣṭāni netranirvāpaṇaṃ param //
pravṛddhaye nadījānāṃ pañcame'bde vanaukasām

dantamūlaparīṇāhādviguṇātkalpayetparam //
vanevṛddhairnnave cchedaḥ kartavyaśca tadā bhavet

śayyāsthānaṃ bhaveccāsya karīṣaiḥ pāṃsubhistathā //
tailāvasekaḥ śīte syānmāsimāsi tathaiva ca

śarannidāghayoḥ sekaḥ sarpiṣā ca tatheṣyate //
rājyadvipādabhyadhikāṃ tu śobhāṃ nāgasya cānyasya na jātu kuryāt //
śobhāvidhānaṃ tvadhikaṃ sadaiva rājyadvipasyaiva nṛpastu kuryāt

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne hasticikitsā nāmaikonapañcāśattamo'dhyāyaḥ

2.50
puṣkara uvāca //
ataḥ paraṃ tu nāgānāṃ śāntikarma nibodha me //
nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ yathāvadanupūrvaśaḥ

pañcamīṣu ca śuklāsu vāsudevasya pūjanam //
śriyaśca rāma kartavyaṃ nāgasyairāvaṇasya ca

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā //
tathā ca kṛṣṇapakṣānte māsimāsi dvijottama

bhūtejyā satataṃ kāryā tilamāṃsapayoguḍaiḥ //
matsyaiḥ pakvāmiṣairbhakṣyaiḥ sumanobhiśca bhārgava

catuṣpatheṣu rathyāsu tathā śūnyagṛheṣu ca //
eka vṛkṣaśmaśāneṣu gopurāṭṭālakeṣu ca

saṅgameṣu nadīnāṃ ca parvatānāṃ guhāsu ca //
trikaṇṭakeṣu mukhyeṣu śūnyadevagṛheṣu ca

śuklapakṣāvasāneṣu devatejyā vidhīyate //
gajasthānottare bhāge prāgudakpravaṇe śubhe

brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ viṣṇuṃ śakraṃ vaiśravaṇaṃ yamam //
candrārkau varuṇaṃ vāyuṃ tvagniṃ pṛthvīṃ tathā khagam

śeṣaṃ ca nāgarājaṃ tu bhūdharām̐ścaiva kuñjarān //
virūpākṣaṃ mahāpadmaṃ bhadraṃ sumanasaṃ tathā

aṣṭau ca diggajā ye vai te smṛtā devayonayaḥ //
kumadairāvaṇau padmaḥ puṣpadanto'tha vāmanaḥ

supratīkāñjanau nīla ete'ṣṭau devayonayaḥ //
yathoktānāṃ sukartavyaṃ pūjanaṃ vai pṛthakpṛthak

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā //
ॐkārapūtenājyena tathāgnihavanaṃ bhavet

pṛthakpṛthak ca sarveṣāṃ caturthyantaiśca nāmabhiḥ //
dakṣiṇābhistato rāma brāhmaṇānsvasti vācayet

tataḥ śāntyudakaṃ kṛtvā mantrai rakṣohaṇairdvipān //
abhyukṣayetkuśāgreṇa pūjyāste ca tathā tadā

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi karma naimittikaṃ tava //
gajānāṃ maraṇe prāpte tathā vyādhau ca dāruṇe

dantacchedāśubhotpattau mṛte gajadvipe tathā //
dantabhaṅge tathā jāte vā supakṣamṛte gaje

kṛṣṇapakṣe mṛte nāge vahnipṛṣṭhe mṛte tathā //
dāruṇāsu ca velāsu dakṣiṇāparamūrdhani

hastinyātha made jāte prakṛteśca viparyaye //
pūrvottare ca digbhāge nagarātsumanohare

snigdhaprāśana toyeṣu drumavītavanaspatau //
prāgudakpravaṇaṃ rāma sthaṇḍilaṃ parikalpayet

kamalaṃ vinyasettatra karṇikākamale harim //
śriyaṃ ca vinyasettatra kesareṣu ca vinyaset

brahmāṇaṃ bhārgavaṃ pṛthvīṃ tathā skandaṃ ca bhārgava //
anantaṃ khaṃ śivaṃ somaṃ sarvāṇyetāni bhārgava

daleṣu tatra dikpālānvinyasetsaha kuñjaraiḥ //
patrāntareṣu cāstrāṇi yathāvadanupūrvaśaḥ

vajraṃ tu vinyaseddhīmānśakrapatrādanantaram //
tataścakraṃ tato daṇḍaṃ toraṇaṃ tadanantaram

tataśca vinyasetpāśaṃ tomaraṃ saśaraṃ dhanuḥ //
tato gadāṃ mahābhāga tataḥ śūlaṃ ca vinyaset

padmañca sāntaradalaṃ vṛttayā lekhayā bhajet //
ādityaiḥ saha nāsatyau tataḥ pūrveṇa vinyaset

vasūnagnidiśābhāge sādhyānyāmye ca vinyaseta //
tathā ca nairṛte bhāge devānaṅgiraso nyaset

paścime bhṛgavo bhāge vāyavye marutastathā //
viśvedevāstathodak ca rudrāñśivadiśi nyaset

kṛtvaitaddevatānyāsaṃ vṛttayā rekhayā bhajet //
bāhyena vinyasettasyāḥ sūtrakārānṝṣīndvija

pūrveṇa rāma yāmyena tathā devīṃ sarasvatīm //
nadīḥ paścimataḥ śailāṃstathodagbhṛgunandana

mahābhūtāni vedīṣu koṇahastagatāni tu//
padmaṃ cakraṃ gadāṃ śaṅkhamīśānyādiṣu vinyaset// /

caturasraṃ tathā kāryaṃ caturdvāraṃ ca maṇḍalam //
pramāṇaṃ maṇḍalasyātra bhavedbhūmivaśāttathā //
vidikṣu pūrṇakalaśānpūrṇapātrayutānnyaseta

/
saptahasteṣu daṇḍeṣu patākāśca tathā nyaset //
sitā raktāḥ sitāḥ pītā yathāvadanupūrvaśaḥ //
dikṣu toraṇavinyāsaṃ toraṇānāṃ ca veṣṭanam

kṣīravṛkṣadrumadalaiḥ kusumaiḥ saphalairbhavet //
toraṇasya pramāṇaṃ ca ṣaḍḍhastaṃ parikīrtitam

ucchrāyeṇa tathā yāmājjñeyaṃ rāma samadvayam //
tārkṣyaṃ tālaṃ ca makaraṃ ṛṣyaṃ caivānupūrvaśaḥ

toraṇopari madhye tu dānavānviniveśayet //
karṇakairlakṣaṇopetānvinyaseddevatāgaṇān

sāyudhānsapatākām̐śca sātapatraṃ śatakratum //
diggajānāṃ ca vinyāsamoṣadhībhiḥ prakalpayet

airāvaṇaṃ dale śakre lājābhirvinyasedbudhaḥ //
nāgaṃ puṣpamayaṃ padmamāgneye vinyaseddale

puṣpadantastathā yāmye nāgaḥ kāryaḥ priyaṃgubhiḥ //
tathā ca nairṛte bhāge nāgaḥ puṣpeṇa vāmanaḥ ///

vāyavye cāñjanaṃ patre māṣaiḥ kuryādvicakṣaṇaḥ //
nīlaśca patre kaubere śatapuṣpāmayo bhavet

aiśānye kumudaṃ kuryānnāgendraṃ sitatandulaiḥ //
tatastu pūjanaṃ kāryaṃ sopavāsena bhārgava

jitendriyeṇa dāntena śiraḥsnātena cāpyatha //
śuklavastrāvṛtenāpi soṣṇīṣeṇa tathaiva ca

kāñcanālaṃkṛtenāpi sapavitreṇa bhārgava //
sarvāsāṃ pūjanaṃ kuryāddevatānāṃ pṛthakpṛthaka

astrāṇāṃ kuñjarāṇāṃ ca padmādīnāṃ tathaiva ca //
toraṇe tu niviṣṭānāṃ tārkṣyādīnāṃ pṛthakpṛthak

sāgarāṇāṃ tu kumbheṣu gandhamālyānulepanaiḥ //
dhūpairdīpairnamaskārairvāsobhiśca pṛthakpṛthak

tathā pratisarābhiśca bhūṣaṇaiśca pṛthakpṛthak //
bhūriṇā ca tathānnena pānaiśca vividhaistathā

kulmāṣaparamānnābhyāṃ pūjyāste kṛsareṇa ca //
bhūdakollopikābhakṣyaiḥ sitayā guḍaphāṇitaiḥ

māsaudanapayaḥkṣaudradadhipāyasasaktubhiḥ //
apūpaphalamūlānnarāgakhaṇḍavakairdalaiḥ

evaṃ sampūjanaṃ kṛttvā śaṅkhavādyaravairdvija //
gītena ca mahābhāga subhagānartitena ca

tatastu pūjanaṃ kṛtvā pūjāsthānāttathāpyudak//
āhitāgnikulādagniṃ vedimullikhya bodhayet

devatānāṃ tu sarvāsāmekaikaṃ tu pṛthakpṛthak //
caturthyantena nāmnā tu praṇavādyena bhārgava

śatamājyena juhayānmahāvyāhṛtayastathā //
tatastu pūjitā nāgā vahniṃ devagaṇāndvijān

kṛtvā pradakṣiṇaṃ sarve vrajeyuḥ svagṛhāṇi te //
upadraṣṭre tathā kartre sarvaṃ tatra nivedayet

bhavenniṣkaṃ ca niṣkaṃ ca dhenudhenuṃ bhuvaṃbhuvam //
aśvamaśvaṃ tathānyā ca dakṣiṇā śaktito bhavet

na bhavetsā mahādroṇā kathañcidapi kasyacit //
tathā ca hastibhiṣajā pravṛttena ca bhūriṇā

pūjanīyau tathaivātra sāṃvatsara purohitau //
hastinyāṃ madamattāyāṃ śāntike'smindvijottama

rāṣṭrānnirvāsya tāṃ kuryācchāntimetāṃ dvijottama //
nāgarājñi mṛte kṛtvā tatraivānyaṃ mataṅgajam

snātaṃ sarvauṣadhairnāgaṃ sarvagandhaistathaiva ca //
sarvabījaiśca ratnaiśca sarvatīrthajalaistathā

āhatāmbarasaṃvītadarśanaṃ śvetalakṣaṇam //
kāñcanāpīḍite vādyagītapuṇyāhanisvanaiḥ

arcitaṃ daivato vahniṃ kṛtaviprapradakṣiṇam //
kariṇīṃ tu samāruhya vadetkarṇe tu kālavit

śrīgajastvatkṛte rājā bhavasvāsya gajāgraṇīḥ //
gandhamālyāgrabhaktaistvāṃ pūjayiṣyati pārthivaḥ

lokastadājñayā pūjāṃ kariṣyati tathānagha //
pālanīyastvayā rājā ghorayuddhe tathāhave

tiryagbhāvaṃ samutsṛjya divyaṃ bhāvamanusmara //
devāsurāṇāṃ yuddhe ca śrīgajastridaśaiḥ kṛtaḥ

airāvaṇasutaḥ śrīmānariṣṭo nāma rāvaṇaḥ //
śrīgajānāṃ tu tattejaḥ sarvamevātra tiṣṭhati

tattejastava nāgendra divyabhāgasamanvitam //
upatiṣṭhatu bhadraṃ te rakṣa rājānamāhave

ityevamabhiṣiktvena śubhe'hani narādhipaḥ //
nityaṃ caivāsya kartavyaṃ brāhmaṇaiḥ svastivācanam

tasyānugamanaṃ kuryuḥ śastrahastāśca mānavāḥ //
sitavarṇaśca kartavyo rājñaḥ puṇyāhakarmasu

etatte sarvamākhyātaṃ gajānāṃ śāntikarmasu //
nakṣatrāṇi praśastāni tithayaśca tathā śṛṇu

caturdaśīṃ caturthīṃ ca navamīṃ ca vivarjayet //
aṅgārakadine rāma dinaṃ bhāskarajasya ca

ṛkṣāṇi vaiṣṇavaṃ tvāṣṭraṃ śasyate śakradaivatam //
nakṣatrāṇi muhūrtāśca eta eva mahābala

deśakālopasampannaṃ vidhinā ca tathā kṛtam //
śāntikarma gajendrāṇāṃ sarvabādhāvināśanam

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ rājñāṃ ca vijayāvaham //
bhārgavaścyavanaḥ kruddho yathā śakrasya bhārgava

mado nāma samutpannastathā daityaḥ sudāruṇaḥ //
indranāśāya śakrārthī tataḥ paścātprasāditaḥ

madaṃ sa bahudhā cakre prajāpatisamo dvija //
strīṣvakṣeṣu tathā pāne mṛgayāyāṃ dhane tathā

vidyāsu caiva sarvāsu sarvaśilpeṣu cāpyatha //
jīveṣu rāma sarveṣu tathā rūpe bale kule

eko'sya dhāraṇe śakto na kaściditicintayan //
yathokteṣvadhikaṃ bhāgaṃ kiñcitpāne niveśayet

prāṇināmatha sarveṣāṃ nāgeṣvabhyadhikaṃ tathā //
mado yadā samabhyeti nāgaṃ brāhmaṇasattama

rāma śāntistadā kāryā yādṛśī tāṃ nibodha me //
śālāprāguttare bhāge sthaṇḍilaṃ kalpayedbudhaḥ

sthaṇḍile kamalaṃ kṛtvā dikpatreṣu tatheśvarān //
kesaraṃ cyavanaṃ nāgānbhuvaṃ kaṃ ca sarasvatīm

pūjayeḍḍiṇḍimaṃ madhye gandhamālyānulepanaiḥ //
dhūpadīpanamaskārairvāsobhiśca pṛthakpṛthak

sarvāsāṃ pūjanaṃ kṛtvā pādyādyanurato dvija //
devatānāṃ ghṛtaṃ hutvā yathāśraddhamaninditam// 2.50.८०
rasapūrṇo ghaṭo deyo dakṣiṇārthe ca kāñcanam //
dattvā vāsāṃsi nāgasya gajādhyakṣaṃ ca pūjayet

hastipaṃ karmiṇaścānyāndakṣiṇābhirdvijottamān //
sāṃvatsare ca vittena yataḥ sāṃvatsaraḥ svayam

gajādhyakṣāya taṃ dadyāddiṇḍimaṃ prayataḥ svayam//
prāṅmukhaśca gajādhyakṣo vādayettaṃ yathāvidhi

uccairgambhīranirghoṣe ḍiṇḍime tu śubhaṃ vadet //
antarā pātite tasmim̐stathaivāpyaśubhaṃ vadet

ḍiṇḍime samyagādatte śubhameva vinirdiśet //
tadā prabhṛti mattasya tadā nāgasya vai nṛpa

aśubhe lakṣaṇe jāte bhūyastatkarma cācaret //
śubhe tu lakṣaṇe jāte gajādhyakṣasya ḍiṇḍimam

jaye saṃsthāpya nandādyāgrajapāya..........................sarvabādhāvināśanam

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāmyaṃ karma tavānagha //
upoṣitastathā yāmye yajamāne purohitaḥ

śubhapradamidaṃ snānaṃ yajamānasya kārayet //
nyagrodhodumbarāśvatthamadhukodakasaṃyutaiḥ

akālamūlaiḥ kalaśaiḥ pañcabhirgajalakṣaṇaiḥ //
snātaḥ śuklāmbaro viṣṇuṃ candrārkau varuṇaṃ tathā

hastinaṃ pūjayedvidvāngandhamālyānnasampadā //
dhūpadīpanamaskārairvāsobhiśca tathaiva ca

hastidantena sūryāya dattvā dhūpamataḥ param //
caturthyantena vai nāmnā praṇavādyena bhārgava //
sahasraśo gajāścātra dakṣiṇā kāñcanaṃ tathā

yaḥ svāsate snānamidaṃ prakurvangajendramukhyāngirisannikāśān //
bahūnavāpnoti tathāsya nāgā bhavantyarogā vinimuktadoṣāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne gajānāṃ śāntikarmavidhānaṃ nāma pañcāśattamo'dhyāyaḥ