વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.46.50

॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ તેષાં ચિકિત્સિતમ્ ॥
વૃષો નિમ્બ બૃહત્યૌ ચ ગુડૂચી ચ સમાંસિકા

શિઙ્ઘાણકહરાપિણ્ડી સ્વેદસ્ય શિરસસ્તથા ॥
યાવશૂકં સમદનં પિપ્પલી વિશ્વભેષજમ્

સર્ષપા ગૃહધૂમશ્ચ નિર્ગુણ્ડી સુરસા વચા ॥
નિમ્બપત્રયુતા પાયૌ વર્તિઃ શૂલવિનાશિની

હિઙ્ગુ પુષ્કરમૂલં ચ નાગરં સામ્લવેતસમ્ ॥
પિપ્પલી સૈન્ધવયુતં શૂલઘ્નં તૂષ્ણવારિણા

નાગરાતિવિષૌ મુસ્તા સાનન્તા બિલ્વમાલકા ॥
ક્વાથો માસં પિબેદ્વાજી સર્વાતીસારનાશનમ્

પ્રિયંગુશારિવાભ્યાં ચ યુક્તમાજં શૃતં પયઃ ॥
પર્યાપ્તશર્કરં પીત્વા શ્રમાદ્વાજ્યવમુચ્યતે

દ્રોણિકાયાં તુ દાતવ્યા તૈલવસ્તિસ્તુરઙ્ગમે ॥
કોષ્ઠજાશ્ચ શિરા વેધ્યાસ્તેન તસ્ય સુખં ભવેત્

દાડિમં ત્રિફલાં વ્યોષં ગુડં ચ સમભાગિકમ્ ॥
પિણ્ડમેતત્પ્રદાતવ્યમશ્વાનાં કાસનાશનમ્

પ્રિયઙ્ગુરોધ્રમધુભિઃ પિબન્તિ સ્મ રસં હયાઃ ॥
ક્ષીરં વામં ચ કાલોડ્યં કશ્મલાદ્વિપ્રમુચ્યતે

પ્રસ્કન્નેષુ ચ સર્વેષુ શ્રેય આદૌ વિશોષણમ્ ॥
અભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નેહનસ્યવર્તિક્રમસ્તતઃ

પ્રસ્કન્નં પ્રશમં યાતિ યદિ નાનેન કર્મણા ॥
ઉરસ્યુપાન્તપાર્શ્વે ચ તતો વિસ્રાવયેચ્છિરામ્

જ્વલિતાનાં તુરઙ્ગાણામયમેવ ક્રિયાક્રમઃ ॥
નસ્યમેકં વિના રામ સર્વમેતત્પ્રશસ્યતે

રોધ્રકરઞ્જયોર્મૂલં માતુલુઙ્ગાગ્નિનાગરાઃ ॥
કુષ્ઠહિઙ્ગુવચારાસ્નાલેપોઽયં શોફનાશનઃ

સમાસેન શિરાં વિધ્યાદ્દેયા વાપિ જલૌકસઃ ॥
ત્ર્યહેત્ર્યહે વા ધર્મજ્ઞ નસ્યકર્મ સમાચરેત્

મઞ્જિષ્ઠા મધુકં દ્રાક્ષા બૃહત્યૌ રક્તચન્દનમ્ ॥
ત્રપુસીબીજમૂલાનિ શૃઙ્ગાટકકશેરુકમ્

અજાપયઃ શૃતમિદં સુશીતં શર્કરાન્વિતમ્॥
પીત્વા નિરશનો વાજી રક્તમેહાત્પ્રમુચ્યતે

મન્યાહનુનિગાલસ્થઃ શિરઃશોફો ગલગ્રહ ॥
અભ્યઙ્ગઃ કટુતૈલેન તત્ર તેષ્વેવ શસ્યતે

યવૈઃ સ્નિગ્ધકુલત્થૈશ્ચ તતઃ સ્વેદં પ્રયોજયેત્ ॥
મૃદૂકૃતે તતઃ શોફે નસ્યકર્મ સમાચરેત્

વચા- - - - સૈન્ધવં સ્વરસો રસઃ ॥
કૃષ્ણાહિઙુયુતૈરેભિઃ કૃત્વા નસ્યં ન સીદતિ

નિશા જ્યોતિષ્મતી પાઠા કૃષ્ણા કુષ્ઠા વચા મધુ ॥
જિહ્વાસ્તમ્ભે ચ લેપોઽયં ગુડમૂત્રયુતો હિતઃ

તિલૈર્યુક્તા રજન્યા ચ નિમ્બપત્રૈશ્ચ યોજિતા ॥
ક્ષૌદ્રેણ શોધની પિણ્ડી સર્પિષા વ્રણરોપિણી

અભિઘાતેન ખઞ્જન્તિ યેનાશ્વાસ્તીવ્રવેદનાઃ ॥
પરિષેકક્રિયા તેષાં તૈલેનાશુ રુજાપહા

દોષકોપાભિઘાતાભ્યાં તિલજે જૃમ્ભતે સદા ॥
શાન્તિર્મધ્વાજ્યબન્ધાભ્યાં પક્વમ્ભિન્ને વ્રણે ક્રમઃ

અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષમધૂકવટકલ્કકૈઃ॥
પ્રભૂતસલિલઃ ક્વાથઃ સુખોષ્ણો વ્રણશોધનઃ

શતાહ્વા નાગરં રાસ્ના મઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ ॥
દેવદારુવચાયુગ્મરજનીરક્તચન્દનૈઃ

તૈલં સિદ્ધં કષાયેણ ગુડૂચ્યા પયસા સહ ॥
પ્રક્ષીણે વસ્તિનસ્યે ચ યોજ્યં સર્વત્ર લંઘને

રક્તસ્રાવો જલૌકાભિર્નેત્રાન્તે નેત્રરોગિણઃ ॥
ખદિરોદુમ્બરાશ્વત્થકષાયેણ ચ ધાવનમ્

ધાત્રીદુરાલભાતિક્તા પ્રિયઙ્ગુકુઙ્કુમૈઃ સમૈઃ ॥
ગુડૂચ્યા કૃતકઃ કલ્કો હિતમુષ્ણાવલમ્બિતે ॥

ઉપાન્તે ચ શિરાસ્રાવે મુષ્કશોફે તથૈવ ચ ॥
ક્ષિપ્રકારિણિ દોષે ચ સદ્યો વેધનમિષ્યતે

ગોશકૃત્સર્જિકાકુષ્ઠરજનીતિલસર્ષપૈઃ ॥
ગવાં મૂત્રેણ પિષ્ટૈશ્ચ મર્દનં કણ્ડુનાશનમ્

સિતામધુયુતઃ ક્વાથો વાશિકાયાઃ સશર્કરઃ ॥
રક્તપિત્તહરઃ પાનાદશ્વકર્ણાત્તથૈવ ચ

આમે પરિણતે પક્વં પક્વમાંસે જરાં ગતે ॥
પક્વમાંસયુતં નેષ્ટં સર્વં જીર્ણં પ્રશસ્યતે

સપ્તમેસપ્તમે દેયમશ્વાનાં લવણં દિને ॥
તથા ભુક્તવતાં દેયા પરિપાને તુ વારુણી

જીવનીયૈઃ સુમધુરૈર્મૃદ્વીકાશર્કરાયુતૈઃ ॥
સપિપ્પલીકૈઃ શરદિ પ્રતિમાનં સપદ્મકમ્

વિડઙ્ગપિપ્પલીધાન્યાશતાહ્વા રોધ્રસૈન્ધવૈઃ ॥
સાવિત્રકૈસ્તુરઙ્ગાણાં પ્રતિપાનં હિમાગમે

।
રોધ્રં પ્રિયઙ્ગુકા રાસ્ના પિપ્પલીવિશ્વભેષજૈઃ ॥
સક્ષૌદ્રૈઃ પ્રતિપાનં સ્યાદ્વસન્તે કફનાશનમ્

પ્રિયઙ્ગુપિપ્પલીરૌદ્રયષ્ટ્યાહ્વૈઃ સમહૌષધૈઃ ॥
નિદાઘે સગુડા દેયા મદિરાપ્રતિપાનકે

ભદ્રકાષ્ઠા સલવણં પિપ્પલ્યા વિશ્વભેષજમ્ ॥
ભવેત્તૈલયુતૈરેભિઃ પ્રતિપાનં ઘનાગમે

નિદાઘાવૃતપિત્તાનાં ક્ષરન્મદોષ્ણશોણિતાઃ ॥
પ્રાવૃડ્ભિન્નપુરીષાશ્ચ પિબેયુર્વાજિનો ઘૃતમ્

પિબેયુર્વાજિનસ્તૈલં કફવાય્વધિકાસ્તુ યે ॥
સ્નેહવ્યાપદ્ભવેદ્યેષાં તેષાં કાર્યં વિરૂક્ષણમ્

ત્ર્યહં યવાગૂ રૂક્ષા સ્યાત્સુરા ચ લવણાન્વિતા ॥
ભોજને તક્રસંયુક્તં હ્યેષ વૈ રૂક્ષણે વિધિઃ

પ્રાયોગિકસ્તથા દેયો વસ્તિસ્તસ્ય નિરત્યયઃ ॥
યે પિબન્તિ હયાઃ સ્નેહં તેષાં વસ્તિં ન દાપયેત્

શરન્નિદાઘયોઃ સર્પિસ્તૈલં શીતવસન્તયોઃ ॥
વર્ષાસુ શિશિરે ચૈવ વસ્તૌ દેયમિહેષ્યતે

ગુર્વભિષ્યન્દિભક્તાનિ વ્યાયામઃ સ્નાનમાતપમ્ ॥
પાયુર્વસ્તં ચ વાહસ્ય સ્નેહપીડસ્ય વર્જિતમ્

સ્નાનં પાનં સકૃદ્દૃષ્ટમશ્વાનાં સલિલાગમે ॥
અત્યર્થદુર્દિને કાલે સ્નાનમેકં પ્રશસ્યતે

યુક્તશીતાતપે કાલે દ્વિઃ પાનં લવણં સકૃત્ ॥
ગ્રીષ્મે ત્રિઃ સ્નાનપાનં સ્યાચ્ચિરં તસ્યાવગાહનમ્

નિસ્તુષાણાં પ્રદાતવ્યં યવાનાં ચતુરાઢકમ્ ॥
વવર્ણવ્રીહિમૌદાલાકલનાં વાપિ દાપયેત્

અહોરાત્રેણ ચાન્દ્રસ્ય યવસસ્ય તુલા દશ ॥
અષ્ટૌ શુષ્કસ્ય દાતવ્યાશ્ચતસ્રોઽથ બુસસ્ય વા

દૂર્વા પિત્તં બુસઃ કાર્શ્યં તદ્બુસઃ શ્લેષ્મસઞ્ચયમ્ ॥
નાશયત્યર્જુનઃ શ્વાસં તથા માષો બલક્ષયમ્

વાતિકાઃ પૈત્તિકાશ્ચૈવ શ્લેષ્મજાઃ સાન્નિપાતિકાઃ ॥
ન રોગાઃ પીડયિષ્યન્તિ દૂર્વાહારં તુરઙ્ગમમ્

દ્વૌ રજ્જુબન્ધૌ દુષ્ટાનાં પક્ષયોરુભયોરપિ ॥
પશ્ચાદ્બન્ધશ્ચ કર્તવ્યો હરકીલવ્યપાશ્રયઃ

કેશાનુરૂપમાસ્યસ્ય કેશપુચ્છપ્રકલ્પનમ્ ॥
છેદઃ ખુરપ્રવૃદ્ધૌ ચ વર્જયેત્તુ કનીનિકામ્

યત્નોપન્યસ્તયવસઃ કૃતધૂપનભૂમયઃ ॥
વસેયુઃ સમ્ભૃતે સ્થાને પ્રદીપૈઃ સાર્વરાત્રિકૈઃ

શાખામૃગોજાઃ કૃકવાકવશ્ચ ધાર્યાશ્ચ શાલાસુ તથૈવ ધેનુઃ ॥
કુર્યુર્નિશીથે પુરુષાઃ સશસ્ત્રાઃ સંરક્ષણં રામ તુરઙ્ગમાણામ્

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને અશ્વચિકિત્સા નામ ષટ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

॥ છ

પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં શાન્તિકર્મ નિબોધ મે ॥
પઞ્ચમીષુ ચ સર્વાસુ શ્રીધરં પૂજયેદ્ભૃશમ્

શ્રિયશ્ચ પૂજનં કાર્યં હયરાજ્ઞસ્તથૈવ વ ॥
રામોચ્ચૈઃશ્રવસો નિત્યં ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥

ધૂપદીપનમસ્કારૈસ્તથા ચૈવાન્નસમ્પદા ॥
શરદ્વસન્તયોઃ કાર્યમેકદન્તસ્ય પૂજનમ્

પ્રતિપત્પઞ્ચમી ષષ્ઠી સપ્તમી દ્વાદશી તથા ॥
પ્રશસ્તાસ્તિથયો રામ સૂર્યવારો વિશેષતઃ

કૃત્તિકાં રોહિણીં ભાગ્યં ચાર્યમ્ણમશ્વિનીં તથા ॥
ત્વાષ્ટ્રં સાવિત્રમાદિત્યં વાયવ્યં ચ ભૃગૂત્તમ ॥

નક્ષત્રાણિ પ્રશસ્તાનિ શુક્લપક્ષસ્તથૈવ ચ ॥
ઉદ્યાનેષુ વિચિત્રેષુ નદીનાં પુલિનેષુ ચ

દેવતાયતનં રામ પૂજનં તસ્ય કારયેત્ ॥
અર્ઘધૂપનમસ્કારદીપપુષ્પાન્નસમ્પદા

કુલ્માષોલ્લોપિકાભક્ષ્યમદ્યમાંસસુરાસવૈઃ ॥
ઓદનૈઃ પરમાન્નેન ફલૈઃ કાલોદ્ભવૈઃ શુભૈઃ

નૃત્ય ગીતેન વાદ્યેન શઙ્ખશબ્દૈસ્તથૈવ ચ ॥
સાવિત્રૈશ્ચ તથૈવાજ્યં જુહુયાજ્જાતવેદસિ

ૐકારપૂર્વં ચ તથા રેવન્તાય પુનઃપુનઃ ॥
દ્વિજાતિપૂજનં કાર્યં માલ્યમોદકચન્દનૈઃ

દક્ષિણાભિશ્ચ ધર્મજ્ઞ યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥
નારીષુ વર્જયેત્સર્વં રેવન્તસ્ય નિવેદિતમ્

એવં સમ્પૂજિતો દદ્યાત્તુરઙ્ગમશતાન્યપિ ॥
બલં તેજસ્તથારોગ્યં તુરઙ્ગાણાં ચ ભાર્ગવ

અશ્વયુક્શુક્લપક્ષસ્ય પઞ્ચદશ્યાં નરોત્તમ ॥
તુરઙ્ગમાણાં કર્તવ્યં શાન્તિકં તન્નિબોધ મે

દિગીશાનીં વિનિષ્કૃષ્ય ગ્રામાદ્દેશે મનોરમે॥
પ્રાગુદક્પ્રવણે રામ સ્થણ્ડિલં પરિકલ્પયેત્

નાસત્યૌ વરુણં દેવં તથૈવાશ્વયુજે દ્વિજ ॥
પૂજયેત્પ્રયતો વિદ્વાન્ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ

ધૂપૈર્દીપૈર્નમસ્કારૈસ્તથા ચાન્નેન ભૂરિણા ॥
સમુલ્લિખ્ય તતો વેદિં શાખાભિઃ પરિવારયેત્

સમન્તતસ્તથાર્દ્રાભિર્વસ્ત્રૈશ્ચાપ્યહતૈસ્તથા ॥
ઘટાન્સર્વરસૈઃ પૂર્ણાન્દિક્ષુ દદ્યાદ્યથાવિધિ

વિદિક્ષુ ચ તથા દદ્યાદ્ધ્વજચ્છત્રાણિ બુદ્ધિમાન્ ॥
તતઃ સમુપધાયાગ્નિં જયપ્રભૃતિભિઃ પુનઃ

હુત્વોક્તદેવતાલિઙ્ગૈર્મન્ત્રૈશ્ચ જુહુયાદ્ઘૃતમ્ ॥
તતઃ સમ્પૂજનીયાસ્તુ ગન્ધમાલ્યૈસ્તુરઙ્ગમા

સન્નદ્ધપુરુષારૂઢાઃ સુસન્નદ્ધાસ્તુરઙ્ગમાઃ ॥
સાયુધૈઃ પુરુષૈઃ સાર્ધં વહ્નિં કુર્યુઃ પ્રદક્ષિણમ્

ત્રિઃ પરિક્રામતો વહ્નિં ક્ષ્વેડોત્કૃષ્ટનિનાદિતૈઃ ॥
શઙ્ખવાદ્યરવોન્મિશ્રૈર્નેતવ્યાઃ સ્વગૃહં તતઃ

રસાનિ તાનિ વાસાંસિ ગૌઃ કાંસ્યં કનકં તથા ॥
દક્ષિણાયૈ પ્રદાતવ્યં કર્તુર્દ્વિજવરોત્તમ

કર્મણાનેન ભવતિ પ્રભૂતં રામ વાહનમ્ ॥
હૃષ્ટપુષ્ટં ચ ધર્મજ્ઞ ગદામયવિવર્જિતમ્

નિત્યમેતત્તવોદ્દિષ્ટં શૃણુ નૈમિત્તિકં તથા ॥
અશ્વાનાં મારકે પ્રાપ્તે વ્યાધૌ વાપ્યતિદારુણે

પ્રકૃતેશ્ચ વિપર્યાસે તથા ભૃગુકુલોદ્ભવ ॥
હયચારે શુભે દેશે સ્થણ્ડિલં પરિકલ્પયેત્

વિન્યસેત્કમલં તત્ર તન્મધ્યે પૂજયેદ્ધરિમ્ ॥
શ્રિયં ચ દેવીં તત્રૈવ કેસરેષુ ચ દેવતાઃ

બ્રહ્માણં શઙ્કરં સોમમાદિત્યં ચ તથાશ્વિનૌ ॥
રેવન્તમુચ્ચૈઃશ્રવસં દિક્પાલાઁશ્ચ દલેષ્વપિ

સર્વેષાં પૂજનં કાર્યં ગન્ધધૂપાન્નસમ્પદા ॥
દીપમાલ્યનમસ્કારપુષ્પૈર્મૂલૈઃ સગોરસૈઃ

પ્રત્યેકં પૂર્ણકુમ્ભૈશ્ચ ગન્ધમાલ્યાદ્યલઙ્કૃતૈઃ ॥
તથા પિશિતવસ્ત્રૈશ્ચ વર્ધમાનૈઃ સતણ્ડુલૈઃ

તથા પ્રતિસરાસૂત્રૈઃ પતાકાભિશ્ચ ભાર્ગવ ॥
તસ્યૈ વોત્તરતો વેદિં કલ્પયિત્વા યથાવિધિ

તતઃ સમુપધાયાગ્નિં યથોક્તાનાં પૃથક્પૃથક્ ॥
તતોઽગ્નિહવનસ્યાનુ કાંસ્યં ગાં કાઞ્ચનં તથા

દેયં વસ્ત્રયુગં કર્ત્રે કારયિત્રે તથૈવ ચ ॥
કર્મૈતત્સર્વરોગઘ્નં સર્વબાધાવિનાશનમ્

ઉપોષિતેન કર્તવ્યં બ્રાહ્મણેન યથાવિધિ ॥
ઉપોષિતસ્તદા તિષ્ઠેદ્યજમાનોઽપિ ભાર્ગવ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કામ્યં કર્મ તવાનઘ ॥
ઉપોષિતૌ સદા પૌષ્ણે યજમાનપુરોહિતૌ

અશ્વિનર્ક્ષે સદા સ્નાનં કુર્યુર્યન્મે નિબોધત ॥
અકાલમૂલૌ દ્વૌ કુમ્ભૌ મધૂકકુસુમોત્કટૌ

અશ્વગન્ધાયુતૌ કૃત્વા સ્નાપ્યસ્તાભ્યાં તદા ભવેત્ ॥
ઉત્તમં પૂજયેદ્વિદ્વાન્નાસત્યૌ શશિનં તથા

અશ્વિનૌ વરુણં ચૈવ શુક્લવાસાસ્તથા હરિમ્ ॥
ગન્ધમાલ્યનમસ્કારધૂપદીપાન્નસમ્પદા

તતોઽશ્વમિથુનં કાર્યં સર્વૌષધિયુતં મૃદા ॥
પ્રણતેન તતો વિદ્વાન્નાસત્યાભ્યાં નિવેદયેત્

ધૂપમશ્વશફં દદ્યાદ્દૈવતાનાં તથૈવ ચ ॥
યથોક્તાનાં દ્વિજશ્રેષ્ઠ જુહુયાચ્ચ પૃથક્પૃથક્

ચતુર્થ્યન્તેન નામ્ના તુ પ્રણવાદ્યેન ભાર્ગવ ॥
સ્વાહાન્તેનાથ શતશો મન્ત્રપૂતં ઘૃતં દ્વિજ

અશ્વલોમ તથા ધાર્યં ફલમૂલે તથૈવ ચ ॥
એકત્ર ત્રિવૃતં કૃત્વા મણિર્ધાર્યસ્તુ પૂર્વવત્

અલંઘયન્નશ્વિનતિં સદૈવ સ્નાનં ચ કુર્યાત્પ્રયતા મનુષ્યઃ ॥
અશ્વાનવાપ્નોતિ સહસ્રસંખ્યાન્કુલોદ્ભવાન્વીર્યબલોપપન્નાન્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને અશ્વાનાં શાન્તિકર્મવિધાનન્નામ સપ્તચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.48
પુષ્કર ઉવાચ ॥
કુઞ્જરાઃ પરમા શોભા શિબિરસ્ય બલસ્ય ચ॥
આયાતિ કુઞ્જરેષ્વેવ વિજયઃ પૃથિવીક્ષિતામ્

તેષાં સંમાર્જને યત્નં પાલને ચ ભૃગૂત્તમ ॥
યથાવન્નૃપતિઃ કુર્યાદ્ગન્ધર્વાઃ કુઞ્જરા મતાઃ

જયન્તાશ્ચ તથા ધાર્યા યાવતાં પોષણં સુખમ્ ॥
કર્તું શક્યં ન ધાર્યાસ્તે ક્ષુધિતા દુઃખિતાસ્તથા

દુઃખિતાસ્તે નૃણાં હન્યુઃ કુલાનિ ચ ભૃગૂત્તમ ॥
તસ્માત્તેષાં સુખં કાર્યં યશઃશ્રીવિજયપ્રદમ્

સન્નદ્ધપુરુષારૂઢૈઃ સુસન્નદ્ધૈસ્તુરઙ્ગમૈઃ ॥
અનલ્પૈરપિ યદ્યુક્તં બલં પરબલપ્રણુત્

।
તદૈકસ્યાપિ સમરે કુઞ્જરસ્ય સવર્મણઃ ॥
ન શક્યં પ્રમુખે સ્થાતું વેગાદાપતતો દ્વિજ

અભિન્નાનાં તુ સંઘાનાં સંહૃતાનાં ચ ભેદનમ્ ॥
એકઃ ક્રુદ્ધો રણે કુર્યાત્કુઞ્જરઃ સાધુ ચોદિતઃ

મદક્લિન્નકપોલસ્ય કિઞ્ચિદઞ્ચિતચક્ષુષઃ ॥
બૃહદાભોગશુણ્ડસ્ય કઃ શોભાં કથિતું ક્ષમઃ

વેગેન ધાવમાનસ્ય પ્રસારિતકરસ્ય ચ ॥
કઃ સમર્થઃ પુરઃ સ્થાતું સ્તબ્ધકર્ણસ્ય દન્તિનઃ

યસ્ય ફૂત્કારમાત્રેણ તુરઙ્ગમશતાન્યપિ॥
સ્વારૂઢાન્યપિ વેગેન વિદ્રવન્તિ દિશો દશ

તત્સૈન્યં કુઞ્જરા યત્ર સ નૃપો યસ્ય કુઞ્જરાઃ ।
મૂર્તિમાન્વિજયો રામ કુઞ્જરા મદગર્વિતાઃ

સપક્ષા દેવવાહ્યાસ્તે મનુજાનાં ત્વપક્ષકાઃ ॥
વાહનાર્થં કૃતા રામ સ્વયમેવ તુ વેધસા

દૃષ્ટ્વા પતાકાભિરલંકૃતં તુ નાગેન્દ્રસૈન્યં પ્રબલં યથાદ્રિમ્॥
પતન્તિ શીઘ્રં હૃદયાન્યરીણાં તસ્માત્પ્રધાનાઃ સતતં ગજેન્દ્રાઃ ૧૩ ॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ ગજપ્રશંસા નામાષ્ટચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.49
પુષ્કર ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કુઞ્જરાણાં ચિકિત્સિતમ્ ॥
પાકલેષુ તુ સર્વેષુ કર્તવ્યમનુવાસરમ્

ઘૃતતૈલપરીષેકઃ સ્થાનં વાતવિવર્જિતમ્ ॥
સ્કન્ધેષુ ચ તથા કાર્યા ક્રિયા પાકલવદ્દ્વિજ

ગોમૂત્રં પાણ્ડુરોગે તુ રજનીભિર્યુતં હિતમ્ ॥
આનાહે તૈલસિક્તસ્ય નિવાતસ્થં પ્રશસ્યતે

લવણૈઃ પઞ્ચભિર્મિશ્રા પ્રતિપાનાય વારુણી ॥
વિડઙ્ગત્રિફલાવ્યોષસૈન્ધવૈઃ કવલાઃ કૃતાઃ

મૂર્ચ્છાસ્વભોજયેન્નાગં ક્ષૌદ્રતોયં તુ પાયયેત્ ॥
અભ્યઙ્ગઃ શિરસઃ કાર્યો નસ્યશ્ચૈવ પ્રશસ્યતે

નાગાનાં સ્નેહકટુકૈઃ પાદરોગાનુપક્રમેત્ ॥
પઞ્ચકલ્કકષાયેણ શોધનં ચ વિધીયતે

.......મન્દનં કાર્યં મૃદુસ્નિગ્ધં ચ ભોજયેત્ ॥
શિખિતિત્તિરલાવાનાં પિપ્પલીમરિચાન્વિતૈઃ

રસૈઃ સમ્ભોજયેન્નાગં વેપધુર્યસ્ય જાયતે ॥
બાલબિલ્વં તથા રોધ્રં ધાતુકીં વિતુષા સહ

અતીસારવિનાશાય પિણ્ડં ભુઞ્જીત કુઞ્જરઃ॥
નસ્યં કરગ્રહે દેયં ઘૃતં લવણસંયુતમ્

માગધી મરિચાઢ્યા ચ યવાગુર્મસ્તુસાધિતઃ॥
તત્કર્ણકે ચ દાતવ્યં વારાહં ચ તથા રસમ્

દશમૂલકુલત્થામ્લ કાકમાચી વિપાચિતમ્॥
તૈલમૂષણસંયુક્તં ગલગ્રહગદાપહમ્

અષ્ટભિર્લવણૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રસન્નાં પાયયેદ્યુતામ્ ॥
મૂત્રસંઘેઽથવા બીજં ક્વથિતં ત્રપુસસ્ય ચ

ત્વગ્દોષેષુ પિબેન્નિમ્બં વૃષં વા ક્વથિતં દ્વિપઃ ॥
ગવાં મૂત્રં વિડઙ્ગાનિ કૃમિદોષેષુ શસ્યતે

શૃઙ્ગબેરકણાદ્રાક્ષાશર્કરાભિઃ શૃતં પયઃ ॥
ક્ષતક્ષયહરં પાનાત્તથા માંસરસઃ શુભઃ

મુદ્ગોદનં વ્યોષયુતં હ્યરુચૌ ચ પ્રશસ્યતે ॥
દ્રોણિકાશાન્તયે યૂષં પટોલીનિમ્બદુર્ગજમ્

ત્રિવૃદ્યોષાગ્નિદન્ત્યર્કશ્યામક્ષીરેભપિપ્પલી ॥
એષ ગુલ્મહરઃ સ્નેહઃ કૃતશ્ચૈવ તથાસવઃ

ક્ષીરવૃક્ષનદીજમ્બુમલ્લકીનાં ત્વચઃ શુભાઃ ॥
હૃદ્રોગશાન્તયે દેયા વિદાર્યશ્ચ રસોદનાત્

ભેદનશ્રાવાણભ્યઙ્ગસ્નેહપાનાનુવાસનૈઃ ॥
સર્વાનેવ સમુત્પન્નાન્વિદ્રવેત્સમુપાચરેત્

યષ્ટિકં મુદ્ગયૂષેણ શારદેષુ તથા પિબેત્ ॥
બાલબિલ્વૈસ્તથા લેપઃ કટિરોગેષુ શસ્યતે

વિડંગેન્દ્રયવા હિઙ્ગુસરલં રજનીદ્વયમ્ ॥
પૂર્વાહ્ણે દાપયેત્પિણ્ડં સર્વશૂલોપશાન્તયે

ભારેણ ચલિતં દન્તં કુઞ્જરસ્ય સમુદ્ધરેત્ ॥
પ્રધાના ભોજને તેષાં યષ્ટિકાવ્રીહિશાલયઃ

મધ્યમૌ યવગોધૂમૌ શેષાઃ પ્રત્યવરાઃ સ્મૃતાઃ ॥
વિધૌ યોગે પ્રયત્નેન દગ્ધિકાં તુ વિવર્જયેત્

યવસેષુ તથૈવેક્ષુર્નાગાનાં બલવર્ધનમ્ ॥
નાગાનાં યવસં શુષ્કં કફવાતપ્રકોપનમ્

મદક્ષીણસ્ય નાગસ્ય પયઃપાનં પ્રશસ્યતે ॥
જીવનીયૈસ્તથા દ્રવ્યૈઃ શૃતો માંસરસઃ શુભઃ

મદવૃદ્ધિકરાન્યોગાન્વક્ષ્યામ્યહમતઃ પરમ્ ॥
રણકાલે સમાપન્ને યાન્રાજા સંપ્રયોજયેત્

વાયસઃ કુરવશ્ચોભૌ કાકોલી નાકુલી હરિઃ ॥
ભવેત્ક્ષૌદ્રેણ સંયુક્તઃ પિણ્ડઃ સદ્યઃ પ્રભેદનઃ

જાતિભંગં સમૂલશ્ચ કપોતત્વક્તથેઙ્ગુદી ॥
અશ્વસારકભઙ્ગશ્ચ પિણ્ડોઽયમપરસ્તથા

અજશૃઙ્ગ્યર્કમૂલાભ્યાં સકુઞ્જમધુસંયુતઃ ॥
મધુમિશ્રોપ્યયં પિણ્ડઃ પુષ્પમૂલફલાન્વિતઃ

યુદ્ધકાલેઽત્ર નાગસ્ય કર્તવ્યા મદવર્ધિની ॥
કટુમત્સ્યા વિડઙ્ગાનિ ક્ષારઃ કોશાતકી પયઃ

હરિદ્રા ચેતિ ધૂપોઽયં કુઞ્જરસ્ય જયાવહઃ ॥
પિપ્પલ્યઃ શ્વેતલશુનં હરિતાલં મનઃશિલા

અશ્વમૂત્રોષિતો ધૂપઃ સ્યાત્સૂર્યપરિશોષિતઃ ॥
માર્દ્વીકં કટુમત્સ્યાશ્ચ તથા કટુકરોહિણી

આભયં ચ ત્રયઃ શૈલં ધૂપોઽયમપરઃ શુભઃ ॥
અગ્નિકઃ સર્વવર્ણશ્ચ પીલુરિત્યેષ દીપનઃ

પ્રદેયઃ કવલો યુદ્ધે મનુષ્યાસ્થિપ્રધૂપિતઃ ॥
જીર્ણે વિધાનો દેયઃ સ્યાત્પિણ્ડશ્ચ તૃટ્ક્ષયઙ્કરઃ

પિપ્પલી તણ્ડુલસ્તૈલં માર્દ્વીકં માક્ષિકં તથા ॥
નેત્રયોઃ પરિષેકોઽયં દીપનીયઃ પ્રશસ્યતે

પુરીષં વૃશ્ચિકાયાશ્ચ તથા પારાવતસ્ય ચ ॥
ક્ષીરવૃક્ષકરીરાશ્ચ પ્રપન્નાવિષ્ટમઞ્જનમ્

અનેનાઞ્જિતનેત્રસ્તુ કરોતિ કદનં રણે ॥
ઉત્પલાનિ ચ નીલાનિ મુસ્તં તગરમેવ ચ

તણ્ડુલોદકપિષ્ટાનિ નેત્રનિર્વાપણં પરમ્ ॥
પ્રવૃદ્ધયે નદીજાનાં પઞ્ચમેઽબ્દે વનૌકસામ્

દન્તમૂલપરીણાહાદ્વિગુણાત્કલ્પયેત્પરમ્ ॥
વનેવૃદ્ધૈર્ન્નવે ચ્છેદઃ કર્તવ્યશ્ચ તદા ભવેત્

શય્યાસ્થાનં ભવેચ્ચાસ્ય કરીષૈઃ પાંસુભિસ્તથા ॥
તૈલાવસેકઃ શીતે સ્યાન્માસિમાસિ તથૈવ ચ

શરન્નિદાઘયોઃ સેકઃ સર્પિષા ચ તથેષ્યતે ॥
રાજ્યદ્વિપાદભ્યધિકાં તુ શોભાં નાગસ્ય ચાન્યસ્ય ન જાતુ કુર્યાત્ ॥
શોભાવિધાનં ત્વધિકં સદૈવ રાજ્યદ્વિપસ્યૈવ નૃપસ્તુ કુર્યાત્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને હસ્તિચિકિત્સા નામૈકોનપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.50
પુષ્કર ઉવાચ ॥
અતઃ પરં તુ નાગાનાં શાન્તિકર્મ નિબોધ મે ॥
નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં યથાવદનુપૂર્વશઃ

પઞ્ચમીષુ ચ શુક્લાસુ વાસુદેવસ્ય પૂજનમ્ ॥
શ્રિયશ્ચ રામ કર્તવ્યં નાગસ્યૈરાવણસ્ય ચ

ગન્ધમાલ્યનમસ્કારધૂપદીપાન્નસમ્પદા ॥
તથા ચ કૃષ્ણપક્ષાન્તે માસિમાસિ દ્વિજોત્તમ

ભૂતેજ્યા સતતં કાર્યા તિલમાંસપયોગુડૈઃ ॥
મત્સ્યૈઃ પક્વામિષૈર્ભક્ષ્યૈઃ સુમનોભિશ્ચ ભાર્ગવ

ચતુષ્પથેષુ રથ્યાસુ તથા શૂન્યગૃહેષુ ચ ॥
એક વૃક્ષશ્મશાનેષુ ગોપુરાટ્ટાલકેષુ ચ

સઙ્ગમેષુ નદીનાં ચ પર્વતાનાં ગુહાસુ ચ ॥
ત્રિકણ્ટકેષુ મુખ્યેષુ શૂન્યદેવગૃહેષુ ચ

શુક્લપક્ષાવસાનેષુ દેવતેજ્યા વિધીયતે ॥
ગજસ્થાનોત્તરે ભાગે પ્રાગુદક્પ્રવણે શુભે

બ્રહ્માણં શઙ્કરં વિષ્ણું શક્રં વૈશ્રવણં યમમ્ ॥
ચન્દ્રાર્કૌ વરુણં વાયું ત્વગ્નિં પૃથ્વીં તથા ખગમ્

શેષં ચ નાગરાજં તુ ભૂધરાઁશ્ચૈવ કુઞ્જરાન્ ॥
વિરૂપાક્ષં મહાપદ્મં ભદ્રં સુમનસં તથા

અષ્ટૌ ચ દિગ્ગજા યે વૈ તે સ્મૃતા દેવયોનયઃ ॥
કુમદૈરાવણૌ પદ્મઃ પુષ્પદન્તોઽથ વામનઃ

સુપ્રતીકાઞ્જનૌ નીલ એતેઽષ્ટૌ દેવયોનયઃ ॥
યથોક્તાનાં સુકર્તવ્યં પૂજનં વૈ પૃથક્પૃથક્

ગન્ધમાલ્યનમસ્કારધૂપદીપાન્નસમ્પદા ॥
ૐકારપૂતેનાજ્યેન તથાગ્નિહવનં ભવેત્

પૃથક્પૃથક્ ચ સર્વેષાં ચતુર્થ્યન્તૈશ્ચ નામભિઃ ॥
દક્ષિણાભિસ્તતો રામ બ્રાહ્મણાન્સ્વસ્તિ વાચયેત્

તતઃ શાન્ત્યુદકં કૃત્વા મન્ત્રૈ રક્ષોહણૈર્દ્વિપાન્ ॥
અભ્યુક્ષયેત્કુશાગ્રેણ પૂજ્યાસ્તે ચ તથા તદા

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કર્મ નૈમિત્તિકં તવ ॥
ગજાનાં મરણે પ્રાપ્તે તથા વ્યાધૌ ચ દારુણે

દન્તચ્છેદાશુભોત્પત્તૌ મૃતે ગજદ્વિપે તથા ॥
દન્તભઙ્ગે તથા જાતે વા સુપક્ષમૃતે ગજે

કૃષ્ણપક્ષે મૃતે નાગે વહ્નિપૃષ્ઠે મૃતે તથા ॥
દારુણાસુ ચ વેલાસુ દક્ષિણાપરમૂર્ધનિ

હસ્તિન્યાથ મદે જાતે પ્રકૃતેશ્ચ વિપર્યયે ॥
પૂર્વોત્તરે ચ દિગ્ભાગે નગરાત્સુમનોહરે

સ્નિગ્ધપ્રાશન તોયેષુ દ્રુમવીતવનસ્પતૌ ॥
પ્રાગુદક્પ્રવણં રામ સ્થણ્ડિલં પરિકલ્પયેત્

કમલં વિન્યસેત્તત્ર કર્ણિકાકમલે હરિમ્ ॥
શ્રિયં ચ વિન્યસેત્તત્ર કેસરેષુ ચ વિન્યસેત્

બ્રહ્માણં ભાર્ગવં પૃથ્વીં તથા સ્કન્દં ચ ભાર્ગવ ॥
અનન્તં ખં શિવં સોમં સર્વાણ્યેતાનિ ભાર્ગવ

દલેષુ તત્ર દિક્પાલાન્વિન્યસેત્સહ કુઞ્જરૈઃ ॥
પત્રાન્તરેષુ ચાસ્ત્રાણિ યથાવદનુપૂર્વશઃ

વજ્રં તુ વિન્યસેદ્ધીમાન્શક્રપત્રાદનન્તરમ્ ॥
તતશ્ચક્રં તતો દણ્ડં તોરણં તદનન્તરમ્

તતશ્ચ વિન્યસેત્પાશં તોમરં સશરં ધનુઃ ॥
તતો ગદાં મહાભાગ તતઃ શૂલં ચ વિન્યસેત્

પદ્મઞ્ચ સાન્તરદલં વૃત્તયા લેખયા ભજેત્ ॥
આદિત્યૈઃ સહ નાસત્યૌ તતઃ પૂર્વેણ વિન્યસેત્

વસૂનગ્નિદિશાભાગે સાધ્યાન્યામ્યે ચ વિન્યસેત ॥
તથા ચ નૈરૃતે ભાગે દેવાનઙ્ગિરસો ન્યસેત્

પશ્ચિમે ભૃગવો ભાગે વાયવ્યે મરુતસ્તથા ॥
વિશ્વેદેવાસ્તથોદક્ ચ રુદ્રાઞ્શિવદિશિ ન્યસેત્

કૃત્વૈતદ્દેવતાન્યાસં વૃત્તયા રેખયા ભજેત્ ॥
બાહ્યેન વિન્યસેત્તસ્યાઃ સૂત્રકારાનૄષીન્દ્વિજ

પૂર્વેણ રામ યામ્યેન તથા દેવીં સરસ્વતીમ્ ॥
નદીઃ પશ્ચિમતઃ શૈલાંસ્તથોદગ્ભૃગુનન્દન

મહાભૂતાનિ વેદીષુ કોણહસ્તગતાનિ તુ॥
પદ્મં ચક્રં ગદાં શઙ્ખમીશાન્યાદિષુ વિન્યસેત્॥ ।

ચતુરસ્રં તથા કાર્યં ચતુર્દ્વારં ચ મણ્ડલમ્ ॥
પ્રમાણં મણ્ડલસ્યાત્ર ભવેદ્ભૂમિવશાત્તથા ॥
વિદિક્ષુ પૂર્ણકલશાન્પૂર્ણપાત્રયુતાન્ન્યસેત

।
સપ્તહસ્તેષુ દણ્ડેષુ પતાકાશ્ચ તથા ન્યસેત્ ॥
સિતા રક્તાઃ સિતાઃ પીતા યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥
દિક્ષુ તોરણવિન્યાસં તોરણાનાં ચ વેષ્ટનમ્

ક્ષીરવૃક્ષદ્રુમદલૈઃ કુસુમૈઃ સફલૈર્ભવેત્ ॥
તોરણસ્ય પ્રમાણં ચ ષડ્ઢસ્તં પરિકીર્તિતમ્

ઉચ્છ્રાયેણ તથા યામાજ્જ્ઞેયં રામ સમદ્વયમ્ ॥
તાર્ક્ષ્યં તાલં ચ મકરં ઋષ્યં ચૈવાનુપૂર્વશઃ

તોરણોપરિ મધ્યે તુ દાનવાન્વિનિવેશયેત્ ॥
કર્ણકૈર્લક્ષણોપેતાન્વિન્યસેદ્દેવતાગણાન્

સાયુધાન્સપતાકાઁશ્ચ સાતપત્રં શતક્રતુમ્ ॥
દિગ્ગજાનાં ચ વિન્યાસમોષધીભિઃ પ્રકલ્પયેત્

ઐરાવણં દલે શક્રે લાજાભિર્વિન્યસેદ્બુધઃ ॥
નાગં પુષ્પમયં પદ્મમાગ્નેયે વિન્યસેદ્દલે

પુષ્પદન્તસ્તથા યામ્યે નાગઃ કાર્યઃ પ્રિયંગુભિઃ ॥
તથા ચ નૈરૃતે ભાગે નાગઃ પુષ્પેણ વામનઃ ॥।

વાયવ્યે ચાઞ્જનં પત્રે માષૈઃ કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ॥
નીલશ્ચ પત્રે કૌબેરે શતપુષ્પામયો ભવેત્

ઐશાન્યે કુમુદં કુર્યાન્નાગેન્દ્રં સિતતન્દુલૈઃ ॥
તતસ્તુ પૂજનં કાર્યં સોપવાસેન ભાર્ગવ

જિતેન્દ્રિયેણ દાન્તેન શિરઃસ્નાતેન ચાપ્યથ ॥
શુક્લવસ્ત્રાવૃતેનાપિ સોષ્ણીષેણ તથૈવ ચ

કાઞ્ચનાલંકૃતેનાપિ સપવિત્રેણ ભાર્ગવ ॥
સર્વાસાં પૂજનં કુર્યાદ્દેવતાનાં પૃથક્પૃથક

અસ્ત્રાણાં કુઞ્જરાણાં ચ પદ્માદીનાં તથૈવ ચ ॥
તોરણે તુ નિવિષ્ટાનાં તાર્ક્ષ્યાદીનાં પૃથક્પૃથક્

સાગરાણાં તુ કુમ્ભેષુ ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥
ધૂપૈર્દીપૈર્નમસ્કારૈર્વાસોભિશ્ચ પૃથક્પૃથક્

તથા પ્રતિસરાભિશ્ચ ભૂષણૈશ્ચ પૃથક્પૃથક્ ॥
ભૂરિણા ચ તથાન્નેન પાનૈશ્ચ વિવિધૈસ્તથા

કુલ્માષપરમાન્નાભ્યાં પૂજ્યાસ્તે કૃસરેણ ચ ॥
ભૂદકોલ્લોપિકાભક્ષ્યૈઃ સિતયા ગુડફાણિતૈઃ

માસૌદનપયઃક્ષૌદ્રદધિપાયસસક્તુભિઃ ॥
અપૂપફલમૂલાન્નરાગખણ્ડવકૈર્દલૈઃ

એવં સમ્પૂજનં કૃત્ત્વા શઙ્ખવાદ્યરવૈર્દ્વિજ ॥
ગીતેન ચ મહાભાગ સુભગાનર્તિતેન ચ

તતસ્તુ પૂજનં કૃત્વા પૂજાસ્થાનાત્તથાપ્યુદક્॥
આહિતાગ્નિકુલાદગ્નિં વેદિમુલ્લિખ્ય બોધયેત્

દેવતાનાં તુ સર્વાસામેકૈકં તુ પૃથક્પૃથક્ ॥
ચતુર્થ્યન્તેન નામ્ના તુ પ્રણવાદ્યેન ભાર્ગવ

શતમાજ્યેન જુહયાન્મહાવ્યાહૃતયસ્તથા ॥
તતસ્તુ પૂજિતા નાગા વહ્નિં દેવગણાન્દ્વિજાન્

કૃત્વા પ્રદક્ષિણં સર્વે વ્રજેયુઃ સ્વગૃહાણિ તે ॥
ઉપદ્રષ્ટ્રે તથા કર્ત્રે સર્વં તત્ર નિવેદયેત્

ભવેન્નિષ્કં ચ નિષ્કં ચ ધેનુધેનું ભુવંભુવમ્ ॥
અશ્વમશ્વં તથાન્યા ચ દક્ષિણા શક્તિતો ભવેત્

ન ભવેત્સા મહાદ્રોણા કથઞ્ચિદપિ કસ્યચિત્ ॥
તથા ચ હસ્તિભિષજા પ્રવૃત્તેન ચ ભૂરિણા

પૂજનીયૌ તથૈવાત્ર સાંવત્સર પુરોહિતૌ ॥
હસ્તિન્યાં મદમત્તાયાં શાન્તિકેઽસ્મિન્દ્વિજોત્તમ

રાષ્ટ્રાન્નિર્વાસ્ય તાં કુર્યાચ્છાન્તિમેતાં દ્વિજોત્તમ ॥
નાગરાજ્ઞિ મૃતે કૃત્વા તત્રૈવાન્યં મતઙ્ગજમ્

સ્નાતં સર્વૌષધૈર્નાગં સર્વગન્ધૈસ્તથૈવ ચ ॥
સર્વબીજૈશ્ચ રત્નૈશ્ચ સર્વતીર્થજલૈસ્તથા

આહતામ્બરસંવીતદર્શનં શ્વેતલક્ષણમ્ ॥
કાઞ્ચનાપીડિતે વાદ્યગીતપુણ્યાહનિસ્વનૈઃ

અર્ચિતં દૈવતો વહ્નિં કૃતવિપ્રપ્રદક્ષિણમ્ ॥
કરિણીં તુ સમારુહ્ય વદેત્કર્ણે તુ કાલવિત્

શ્રીગજસ્ત્વત્કૃતે રાજા ભવસ્વાસ્ય ગજાગ્રણીઃ ॥
ગન્ધમાલ્યાગ્રભક્તૈસ્ત્વાં પૂજયિષ્યતિ પાર્થિવઃ

લોકસ્તદાજ્ઞયા પૂજાં કરિષ્યતિ તથાનઘ ॥
પાલનીયસ્ત્વયા રાજા ઘોરયુદ્ધે તથાહવે

તિર્યગ્ભાવં સમુત્સૃજ્ય દિવ્યં ભાવમનુસ્મર ॥
દેવાસુરાણાં યુદ્ધે ચ શ્રીગજસ્ત્રિદશૈઃ કૃતઃ

ઐરાવણસુતઃ શ્રીમાનરિષ્ટો નામ રાવણઃ ॥
શ્રીગજાનાં તુ તત્તેજઃ સર્વમેવાત્ર તિષ્ઠતિ

તત્તેજસ્તવ નાગેન્દ્ર દિવ્યભાગસમન્વિતમ્ ॥
ઉપતિષ્ઠતુ ભદ્રં તે રક્ષ રાજાનમાહવે

ઇત્યેવમભિષિક્ત્વેન શુભેઽહનિ નરાધિપઃ ॥
નિત્યં ચૈવાસ્ય કર્તવ્યં બ્રાહ્મણૈઃ સ્વસ્તિવાચનમ્

તસ્યાનુગમનં કુર્યુઃ શસ્ત્રહસ્તાશ્ચ માનવાઃ ॥
સિતવર્ણશ્ચ કર્તવ્યો રાજ્ઞઃ પુણ્યાહકર્મસુ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં ગજાનાં શાન્તિકર્મસુ ॥
નક્ષત્રાણિ પ્રશસ્તાનિ તિથયશ્ચ તથા શૃણુ

ચતુર્દશીં ચતુર્થીં ચ નવમીં ચ વિવર્જયેત્ ॥
અઙ્ગારકદિને રામ દિનં ભાસ્કરજસ્ય ચ

ઋક્ષાણિ વૈષ્ણવં ત્વાષ્ટ્રં શસ્યતે શક્રદૈવતમ્ ॥
નક્ષત્રાણિ મુહૂર્તાશ્ચ એત એવ મહાબલ

દેશકાલોપસમ્પન્નં વિધિના ચ તથા કૃતમ્ ॥
શાન્તિકર્મ ગજેન્દ્રાણાં સર્વબાધાવિનાશનમ્

ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં રાજ્ઞાં ચ વિજયાવહમ્ ॥
ભાર્ગવશ્ચ્યવનઃ ક્રુદ્ધો યથા શક્રસ્ય ભાર્ગવ

મદો નામ સમુત્પન્નસ્તથા દૈત્યઃ સુદારુણઃ ॥
ઇન્દ્રનાશાય શક્રાર્થી તતઃ પશ્ચાત્પ્રસાદિતઃ

મદં સ બહુધા ચક્રે પ્રજાપતિસમો દ્વિજ ॥
સ્ત્રીષ્વક્ષેષુ તથા પાને મૃગયાયાં ધને તથા

વિદ્યાસુ ચૈવ સર્વાસુ સર્વશિલ્પેષુ ચાપ્યથ ॥
જીવેષુ રામ સર્વેષુ તથા રૂપે બલે કુલે

એકોઽસ્ય ધારણે શક્તો ન કશ્ચિદિતિચિન્તયન્ ॥
યથોક્તેષ્વધિકં ભાગં કિઞ્ચિત્પાને નિવેશયેત્

પ્રાણિનામથ સર્વેષાં નાગેષ્વભ્યધિકં તથા ॥
મદો યદા સમભ્યેતિ નાગં બ્રાહ્મણસત્તમ

રામ શાન્તિસ્તદા કાર્યા યાદૃશી તાં નિબોધ મે ॥
શાલાપ્રાગુત્તરે ભાગે સ્થણ્ડિલં કલ્પયેદ્બુધઃ

સ્થણ્ડિલે કમલં કૃત્વા દિક્પત્રેષુ તથેશ્વરાન્ ॥
કેસરં ચ્યવનં નાગાન્ભુવં કં ચ સરસ્વતીમ્

પૂજયેડ્ડિણ્ડિમં મધ્યે ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ ॥
ધૂપદીપનમસ્કારૈર્વાસોભિશ્ચ પૃથક્પૃથક્

સર્વાસાં પૂજનં કૃત્વા પાદ્યાદ્યનુરતો દ્વિજ ॥
દેવતાનાં ઘૃતં હુત્વા યથાશ્રદ્ધમનિન્દિતમ્॥ 2.50.૮૦
રસપૂર્ણો ઘટો દેયો દક્ષિણાર્થે ચ કાઞ્ચનમ્ ॥
દત્ત્વા વાસાંસિ નાગસ્ય ગજાધ્યક્ષં ચ પૂજયેત્

હસ્તિપં કર્મિણશ્ચાન્યાન્દક્ષિણાભિર્દ્વિજોત્તમાન્ ॥
સાંવત્સરે ચ વિત્તેન યતઃ સાંવત્સરઃ સ્વયમ્

ગજાધ્યક્ષાય તં દદ્યાદ્દિણ્ડિમં પ્રયતઃ સ્વયમ્॥
પ્રાઙ્મુખશ્ચ ગજાધ્યક્ષો વાદયેત્તં યથાવિધિ

ઉચ્ચૈર્ગમ્ભીરનિર્ઘોષે ડિણ્ડિમે તુ શુભં વદેત્ ॥
અન્તરા પાતિતે તસ્મિઁસ્તથૈવાપ્યશુભં વદેત્

ડિણ્ડિમે સમ્યગાદત્તે શુભમેવ વિનિર્દિશેત્ ॥
તદા પ્રભૃતિ મત્તસ્ય તદા નાગસ્ય વૈ નૃપ

અશુભે લક્ષણે જાતે ભૂયસ્તત્કર્મ ચાચરેત્ ॥
શુભે તુ લક્ષણે જાતે ગજાધ્યક્ષસ્ય ડિણ્ડિમમ્

જયે સંસ્થાપ્ય નન્દાદ્યાગ્રજપાય..........................સર્વબાધાવિનાશનમ્

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કામ્યં કર્મ તવાનઘ ॥
ઉપોષિતસ્તથા યામ્યે યજમાને પુરોહિતઃ

શુભપ્રદમિદં સ્નાનં યજમાનસ્ય કારયેત્ ॥
ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થમધુકોદકસંયુતૈઃ

અકાલમૂલૈઃ કલશૈઃ પઞ્ચભિર્ગજલક્ષણૈઃ ॥
સ્નાતઃ શુક્લામ્બરો વિષ્ણું ચન્દ્રાર્કૌ વરુણં તથા

હસ્તિનં પૂજયેદ્વિદ્વાન્ગન્ધમાલ્યાન્નસમ્પદા ॥
ધૂપદીપનમસ્કારૈર્વાસોભિશ્ચ તથૈવ ચ

હસ્તિદન્તેન સૂર્યાય દત્ત્વા ધૂપમતઃ પરમ્ ॥
ચતુર્થ્યન્તેન વૈ નામ્ના પ્રણવાદ્યેન ભાર્ગવ ॥
સહસ્રશો ગજાશ્ચાત્ર દક્ષિણા કાઞ્ચનં તથા

યઃ સ્વાસતે સ્નાનમિદં પ્રકુર્વન્ગજેન્દ્રમુખ્યાન્ગિરિસન્નિકાશાન્ ॥
બહૂનવાપ્નોતિ તથાસ્ય નાગા ભવન્ત્યરોગા વિનિમુક્તદોષાઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ગજાનાં શાન્તિકર્મવિધાનં નામ પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ