Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.41.45

2.41
// puṣkara uvāca //
sāvitrī ca tataḥ sādhvī jagāma varavarṇinī //
yathāyathāgatenaiva yatrāsau satyavānmṛtaḥ

sā samāsādya bhartāraṃ tasyotsaṅgagataṃ śiraḥ //
kṛtvā viveśa tanvaṅgī lambamāne divākare

satyavānapi nirmukto dharmarājñā śanaiḥ śanaiḥ //
unmīlayati te netre prasyandata ca bhārgava

tataḥ pratyāgataprāṇaḥ priyāṃ vacanamabravīt //
kvā'sau prayātaḥ puruṣo yo māmākṛṣya gacchati

jānāmi na varārohe kaścāsau puruṣaḥ śubhe //
vane'smim̐ścārusarvāṅgi suptasya ca ciraṃ gatam

upavāsapariklāntā karṣitā bhavatī mayā //
asmāddurhṛdayenādya pitarau duḥkhitau tathā

draṣṭumicchāmyahaṃ subhru gamane tvaritā bhava //
sāvitryuvāca //
ādityo'stamanuprāpto yadi te rucitaṃ prabho

āśramantu prayāsyāvaḥ śvaśurau tapyato mama //
yathāvṛttaṃ ca tatraiva tava vakṣyāmyathāśrame

puṣkara uvāca //
etāvaduktvā bhartāraṃ saha bhartrā yayau tadā //
āsasādāśramaṃ caiva saha bhartrā nṛpātmajā

etasminnavakāśe tu labdhacakṣurmahīpatiḥ //
dyumatsenaḥ sabhāryastu paryatapyata bhārgava

sāvitryapi varārohā saha satyavatā tadā //
vavande tatra rājānaṃ sabhāryaṃ bhṛgunandana

pariṣvaktastadā pitrā satyavānrājanandanaḥ //
abhivādya tataḥ sarvānvane tasmim̐stapodhanān

uvāsa tāṃ tadā rātrimṛṣibhiḥ saha dharmavit //
sāvitryapi jagādātha yathā vṛttamaninditā

vrataṃ samāpayāmāsa tasyāmeva tadā niśi //
tatastu rāma rātryante śālvebhyastasya bhūpateḥ

ājagāma janaḥ sarvo rājyārthāya nimantraṇe //
ājñāpayāmāsa tadā tathā prakṛtiśāsanam

vicakṣuṣaste nṛpate yena rājyaṃ purā hṛtam //
amātyaiḥ saha bhoktavyaṃ rājyamastu pure nṛpa

etacchrutvā yayau tatra balena caturaṅgiṇā //
lebhe ca sakalaṃ vākyaṃ dharmarājño mahātmanaḥ

bhrātṝṇāṃ ca śataṃ lebhe sāvitryapi varāṅganā //
evaṃ pativratā sādhvī pitṛpakṣaṃ nṛpātmajā

ujjahāra varārohā bhartṛpakṣaṃ tathaiva ca //
mocayāmāsa bhartāraṃ mṛtyupāśavaśīkṛtam

tasmātsādhvyaḥ striyaḥ pūjyāḥ satataṃ devavajjanaiḥ //
tāsāṃ rāma prasādena dhāryate vai jagattrayam

tāsāṃ na vākyaṃ bhavatīha mithyā na jātu lokeṣu carācareṣu //
tasmātsadā tāḥ paripūjanīyāḥ kāmānsamagrānabhikāmayānaiḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sāvitryupākhyāne ekacatvāriṃśāttamo'dhyāyaḥ

2.42
puṣkara uvāca //
gavāṃ hi pālanaṃ rājñā kartavyaṃ bhṛgunandana //
gāvaḥ pavitrāḥ saṃgatyā goṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ

gāvo vitanvate yajñaṃ gāvo viśvasya mātaraḥ //
śakṛnmūtraṃ paraṃ tāsāmalakṣmīnāśanaṃ smṛtam

taddhi sevyaṃ prayatnena tatra lakṣmīḥ pratiṣṭhitā //
udvegaṃ ca na gantavyaṃ śakṛnmūtrasya jānatā

gavāṃ mūtrapurīṣeṣu ṣṭhīvanādyaṃ na santyajet //
gorajaḥ paramaṃ puṇyamalakṣmīvighnanāśanam

gavāṃ kaṇḍūyanaṃ caiva sarvakalmaṣanāśanam //
tāsāṃ śṛṅgodakaścaiva jāhnavījalasannibham

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiśca rocanam //
ṣaḍaṅgametanmāṅgalyaṃ pavitraṃ tu pṛthakpṛthak

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam //
pavitraṃ paramaṃ jñeyaṃ snāne pāne ca bhārgava

rakṣoghnametanmāṅgalyaṃ kaliduḥkhapraṇāśanam //
rocanā ca tathā dhanyā rakṣoragagadāpahā //
yastu kalye samutthāya mukhamājye nirīkṣate //
tasyālakṣmīḥ kṣayaṃ yāti vardhate na tu kilbiṣam

gavāṃ grāsapradānena puṇyaṃ sumahadaśnute //
yāvatyaḥ śaknuyādgāvaḥ sukhaṃ dhārayituṃ gṛhe

dhārayettāvatīrnityaṃ kṣudhitāstu na dhārayet //
duḥkhitā dhenavo yasya vasanti dvija mandire

narakaṃ samavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā //
dattvā paragave grāsaṃ puṇyaṃ sumahadaśnute

śaiśiraṃ sakalaṃ kālaṃ grāsaṃ paragave tathā //
dattvā svargamavāpnoti saṃvatsaraśatāni ṣaṭ

agrabhaktaṃ naro dattvā nityameva tathā gavām //
māsaṣaṭkena labhate nākalokaṃ samāyutam

sāyaṃ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ devanirmitam //
tatraivamaśanaṃ dattvā gavāṃ nityamatandritaḥ

dvitīyaṃ yaḥ samaśnāti tena saṃvatsarānnaraḥ //
gavāṃ lokamavāpnoti yāvanmanvantaraṃ dvija

gavāṃ pracāre pānīyaṃ dattvā puruṣasattamaḥ //
vāruṇaṃ lokamāsādya krīḍatyabdagaṇāyutam //
parāṃ tṛptimavāpnoti yatrayatrābhijāyate

gavāṃ pracārabhūmiṃ tu vāhayitvā halādinā //
narakaṃ mahadāpnoti yāvadindrāścaturdaśa

gavāṃ pānapravṛtānāṃ yastu vighnaṃ samācareta //
brahmahatyā kṛtā tena ghorā bhavati bhārgava //
siṃhavyāghrabhayatrastāṃ paṅkamagnāṃ jale gatām

gāmuddhṛtya naraḥ svarge kalpabhogānupāśnute //
gavāṃ yavasadānena rūpavānabhijāyate

saubhāgyaṃ mahadāpnoti lāvaṇyaṃ ca dvijottama //
auṣadhaṃ ca tathā dattvā virogastvabhijāyate //

auṣadhaṃ lavaṇaṃ toyamāhāraṃ ca prayacchataḥ //
vipattau pātakaṃ nāsya bhavatyudbandhanādikama

vaktavyatā divāpāle rātrau svāmī na tadgṛhe //
tatrāpi tanniyuktaśca kaścidanyo na cedbhavet

tāsāṃ cedaviruddhānāṃ carantīnāṃ mitho vane //
yāmutpatya vṛko hanyānnapālastatra kilbiṣī

saṃruddhāsu tathaivāsu vṛkaḥ pāle tvanāyati //
yāmutpatya vṛko hanyātpāle tatkilbiṣaṃ bhaveta

govadhena naro yāti narakānekaviṃśatim //
tasmātsarvaprayatnena kāryaṃ tāsāṃ tu pālanam

vikrayācca gavāṃ rāma na bhadraṃ pratipadyate //
tāsāṃ ca kīrtanādeva naraḥ pāpādvimucyate

tāsāṃ saṃsparśanaṃ dhanyaṃ sarvakalmaṣanāśanam //
dānena ca tathā tāsāṃ kulānyapi samuddharet

udakyā sūtiko doṣo naiva tatra gṛhe bhavet //
bhūmidoṣāstathānye'pi yatraikā vasate tu gauḥ

gavāṃ niśvāsavātena parā śāntirgṛhe bhaveta //
nīrājanaṃ tatparamaṃ sarvasthāneṣu kīrtitam

gavāṃ saṃsparśanādrāma kṣīyate kilbiṣaṃ nṛṇām //
gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam

ekarātropavāsaṃ ca śvapākamapi śodhayet //
pṛthaktvapratyayābhyastamatisantapanaṃ smṛtam

sarvāśubhavimokṣāya purā caritamīśvareḥ //
pratyekaṃ ca tryahābhyastaṃ cātisāṃtapanaṃ smṛtam

sarvakāmapradaṃ rāma sarvāśubhavināśanam //
kṛcchrātikṛcchraṃ payasā divasānekaviṃśatim

nirmalāstena cīrṇena bhavanti puruṣottamāḥ //
tryahamuṣṇaṃ pibenmūtraṃ tryahamuṣṇaṃ ghṛtaṃ pibet //

tryahamuṣṇaṃ payaḥ pītvā vāyubhakṣaḥ paraṃ tryaham //
taptakṛcchramidaṃ proktaṃ sarvāśubhavināśanam

śītakṛcchrastathaivaiṣa kramācchītaiḥ prakīrtitaḥ //
sarvāśubhavināśāya nirmito brahmaṇā svayam

gomūtreṇa caretsnānaṃ vṛttiṃ kuryāttu gorasaiḥ //
utthitāmutthitastiṣṭhedupaviṣṭāsu nā sthitaḥ

abhuktavatsu nāśnīyādapītāsu ca no pibet //
trāṇaṃ tu rāmākṛtvaiva tathā deve pravarṣati

trāṇaṃ naivātmanaḥ kāryaṃ bhayā rttāśca samuddharet //
ātmānamapi santyajya govrataṃ tatprakīrtitam

sarvapāpapraśamanaṃ māsenaikena bhārgava //
vratenānena cīrṇena golokaṃ puruṣo vrajet

abhīṣṭamatha vā rāma yāvadindrāścaturdaśa //
gavāṃ nirhāranirmuktānaśnanpratidinaṃ yavān

māsena tadavāpnoti yatki ñcinmanasecchati //
gomatīṃ ca tathā vidyāṃ sāyaṃ prātastathā japan

golokamāpnoti naro nātra kāryā vicāraṇā //
uparyupari sarveṣāṃ gavāṃ lokaḥ prakīrtitaḥ

nivasanti sadā yatra gāvastvākāśagā divi //
vimāneṣu vicitreṣu vṛteṣvapsarasāṃ gaṇaiḥ

kiṅkiṇī jālacitreṣu vīṇāmurajanādiṣu //
sadā kāmajalā nadyaḥ kṣīrapāyasakardamāḥ

śītalāmalapānīyāḥ suvarṇasikatāstathā //
puṣkariṇyaḥ śubhāstatra vaiḍūryakamalotpalāḥ

mānasī ca tathā siddhiḥ tatra loke bhṛgūttama //
tañca lokaṃ narā yānti gavāṃ bhaktyā na saṃśayaḥ

gomatīṃ kīrtayiṣyāmi sarvapāpapraṇāśinīm //
tāṃ tu me vadato vipra śṛṇuṣva susamāhitaḥ

gāvaḥ surabhayo nityaṃ gāvo guggu lugandhikāḥ///
gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ gāvaḥ svastyayanaṃ param

annameva paraṃ gāvo devānāṃ haviruttamam //
pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ rakṣanti ca vahanti ca

haviṣā mantrapūtena tarpayantyamarāndivi //
ṛṣīṇāmagnihotreṣu gāvo home prayojitāḥ

sarveṣāmeva bhūtānāṃ gāvaḥ śaraṇamuttamam //
gāvaḥ pavitraṃ paramaṃ gāvo maṅgalamuttamam

gāvaḥ svargasya sopānaṃ gāvo dhanyāssanātanāḥ //
ॐ namo gobhyaḥ śrīmatībhyaḥ saurabheyībhya eva ca

namo brahmasutābhyaśca pavitrābhyo namonamaḥ //
brāhmaṇāścaiva gāvaśca kulamekaṃ dvidhā sthitam

ekatra mantrāstiṣṭhanti havirekatra tiṣṭhati //
devabrāhmaṇagosādhusādhvībhiḥ sakalaṃ jagat

dhāryate vai sadā tasmātsarve pūjyatamā sadā //
yatra tīrthe sadā gāvaḥ pibanti tṛṣi tā jalam //
uttaranti pathā yena sthitā tatra sarasvatī

gavāṃ hi tīrthe vasatīha gaṅgā puṣṭistathā tadrajasi pravṛddhā //
lakṣmīḥ karīṣe praṇatau ca dharmastāsāṃ praṇāmaṃ satataṃ ca kuryāt

//
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० gomāhātmye gomatīvidyā nāma dvicatvāriṃ śattamo'dhyāyaḥ

2.43
// puṣkara uvāca // //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tava rāma cikitsitam //
saṃkṣepeṇa gavāṃ puṇyaṃ sārabhūtaṃ śṛṇuṣva tat //

śṛṅgamūleṣu dhenūnāṃ tailaṃ dadyātsasaindhavam //
śṛṅgīvīrabalāmāṃsīkalkasiddhaṃ samākṣikam

simicūrṇayutaṃ deyamathavāpi tathā ghṛtam //
karṇamūleṣu sarveṣu mañjiṣṭhāhiṅgusaindhavaiḥ

siddhaṃ tailaṃ pradātavyaṃ goraso vāthavā punaḥ //
mākṣikaṃ saindhavaṃ śaṃkhaṃ tagarīṃ pippalīṃ sihām

ajākṣīreṇa saṃpeṣya gulikāṃ kārayedbhiṣak //
etannetrāñjanaṃ śreṣṭhaṃ ghṛtamākṣikasaṃyutam

bilvamūlamapāmārgaṃ dhātakīṃ ca sapāṭalām //
kuṭajaṃ dantamūleṣu lepaṃ tacchūlanāśanam

dantaśūlaharairdravyairghṛtaṃ rāma vipācitam //
mukharogaharaṃ jñeyaṃ jihvārogeṣu saindhavam

śṛṅgaveraṃ haridre dve triphalāṃ ca galagrahe //
śṛṅgaveraṃ haridre dve valkalaṃ kuṭajasya ca

apāmārgaviḍaṃgāṃśca lavaṇena vimiśritam //
auṣadhaṃ mukharogaghnaṃ jvaradāhavināśanam

hṛcchūle bastiśūle ca vātaroge kṣate tathā //
triphalāghṛtasamiśraṃ gavāṃ pānaṃ praśasyate

śatapuṣpāyutaṃ pakvaṃ tailaṃ kuṭajacitrakaiḥ //
gavāṃ rāma pradātavyaṃ sarvahṛdroganāśanam

atīsāre haridre dve pāṭhāṃ caiva pradāpayet //
ānāhe ghṛtasaṃyuktāṃ dāpayetpadmacāriṇīm //

sarveṣu kuṣṭharogeṣu tathā śākhāgadeṣu ca //
śṛṅgaveraṃ ca dārvīṃ ca kāse śvāse pradāpayet

dātavyā bhagnasandhāne priyaṅgurlavaṇānvitā /
vātarogeṣu sarveṣu śatapuṣpāvipācitam

gavāṃ tailaṃ pradātavyaṃ sarvavātagadāpaham //
yūṣaṇaṃ madhusaṃmiśraṃ kapharogeṣu dāpayet

pitta rogeṣu sarveṣu madhuyaṣṭivipācitam //
gavyamājyaṃ pradātavyaṃ sarvapittagadāpaham

śākhoṭakaramāpānaṃ raktapitte praśasyate //
godhūmānāṃ ca cūrṇāni māṣāścaiva sasarṣapāḥ

payasā ca samāloḍya gurumiśrāḥ pradāpayet //
raktasrāveṣu kṛcchreṣu gavāmetatpraśasyate

tilāmbhakaruhāṃścaiva haritālaṃ ghṛtaṃ tathā //
bhagnakṣatānāṃ dhenūnāṃ lepane tatpraśasyate

vatsānāṃ ca sarogāṇāṃ pāṭhāṃ takreṇa pāyayet //
haridrāṃ kṣīrasaṃyuktāmathavā rogaśāntaye

māṣāstilāḥ sagodhūmāḥ paśukṣīraṃ ghṛtaṃ tathā //
eṣāṃ piṇḍāḥ pradātavyā lavaṇena susam̐skṛtāḥ//
puṣṭipradā tu vatsānāṃ vṛṣabhāṇāṃ balapradā

devadāruvacāmāṃsīguggulurhiṅgusarṣapāḥ //
eṣa dhūpaḥ pradātavyaḥ kiñcidghṛtapariplutaḥ

sarvagraha vināśāya palaṅkaśayutaḥ śubhaḥ //
ghaṇṭā cāpi gavāṃ kāryā dhūpenānena dhūpitā

aśvagandhā tilaṃ cukraṃ vastiyoge praśasyate //
aśvagandhāyutaṃ takraṃ tilānvasti praśasyate //
bhavati kṣīriṇī tena dhenurbhṛgukulodbhava

piṇyākameva nirdiṣṭaṃ gavāṃ rāma rasāyanam //
śītodapānamārdrañca yavasaṃ ca vivarjayet

jarānvitā tathā sthānaṃ tacca śītaṃ dvijottama //
dhāryaṃ caiva gavāṃ madhye mattojaḥ sarvathā bhavet //

gavāṃ veśmani dīpāstu dātavyā rāma rātrikāḥ

gavāṃ hi rogopaśamāya śastaṃ gate'rdhamāse lavaṇaṃ sadaiva //
ānāhaśūlārucināśanaṃ tadajāvikasyāpi tathā praśastam

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ०- rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne gocikitsitaṃ nāma trica
tvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

2.44
puṣkara uvāca //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śāntikarma gavāṃ tava //
nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ tathā puṣṭivivardhanam // ' //
pañcamīṣu ca śuklāsu śriyaḥ pūjā vidhīyate //
gavāṃ purīṣe dharmajña dhūpadīpānnasampadā

vanyaiḥ sukusumairbhaktyā brāhmaṇānāṃ ca pūjanam //
tatraivāhani kartavyaṃ vāsudevasya pūjanam

sa hi sarvagato devaḥ kṣīrodadhiniketanaḥ //
trailokyādhārabhūtānāṃ viśeṣeṇa tathā gavām

āśvayukśuklapakṣasya pañcadaśyāṃ bhṛgūttama //
vṛtrāntakasya kartavyastadā yāgastu gomatā // '५ //
gandhadhūpanamaskārapuṣpadīpānnasampadā //
iha prajāyāḥ sāmrādhaḥ pṛṣadaśvā tathaiva ca

ghṛtapratīkaśca tathā raudrībhiśca bhṛgūttama //
nityābhiśca tathā vahniṃ ghṛtena juhuyādbudhaḥ

ambhastheti ca mantreṇa lavaṇaṃ cābhimantrayet //
dadhnā saṃprāśanaṃ kāryaṃ dadhikrāvṇetyanantaram

yajamānena deyā ca dhenuḥ syācchatadhenunā //
tadūnavitto dadyācca hotre śaktyaiva dakṣiṇām

gāvaḥ svalaṃkṛtāḥ paścādgandhamālyaphalādibhiḥ //
svāśitā muktavatsāśca kuryurvahniṃ pradakṣiṇam

kṣveḍākilakilāśabdaiḥ śaṅakhavādyaravaistathā //
vṛṣāṇāṃ yojayedyuddhaṃ gopālānāṃ tathaiva ca

dvitīye'hani dhenūnāṃ vṛṣāṇāṃ saha vatsakaiḥ //
lavaṇaṃ tatpradātavyaṃ brāhmaṇenābhimantritama

bhojanaṃ gorasaprāyaṃ brāhmaṇāṃścātra bhojayet //
svasti vācyaṃ tataḥ paścāddattadāyānvisarjayeta // १ ३//
nityametattu vo diṣṭaṃ śāntikarma śubhaṃ gavām //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi karma naimittikaṃ tava

dhenūnāṃ mārake prāpte tathā rogā'dyupadrave //
kṣīrakṣaye tathānyasminprakṛtestu viparyaye

trirātropoṣito vidvānekarātroṣito'tha vā //
gavāṃ madhye śubhe deśe sthaṇḍilaṃ parikalpayeta

aṣṭapatraṃ likhetpadmaṃ karṇikākesarānvitam //
pūjayetkarṇikāmadhye vāsudevaṃ śriyā saha

kṛsaraiḥ pūjana kāryaṃ devatānāṃ yathākramam //
yāsāṃ tāsāṃ pravakṣyāmi tava nāmāni bhārgava

subhadrāṃ nāma digdhenuṃ pūrvabhāge samarcayet //
pūjanīyastato brahmā surabhistadanantaram //

tataḥ sūryastato dhenurbahurūpā dvijottama //
tatastu pṛthivīṃ devīṃ tato'nantaṃ prapūjayet

tataśca viśvarūpākṣaṃ digdhenuṃ tadanantaram //
tataḥ siddhiṃ tato ṛddhiṃ tataḥ śāntiṃ samarcayet

rohiṇī nāma digdhenustataḥ pūjyā dvijottama //
tataścandramasaṃ devaṃ mahādevavṛṣaṃ tataḥ

mahādevaṃ tato devaṃ pūjayettadanantaram //
ityetā devatāḥ proktāḥ kṛsare tava ṣoḍaśa

patreṣu pūjanīyāśca dikpālāśca yathādiśam //
gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

pratyekāṃ pūjayedrāma devatāṃ prayato dvijaḥ //
pūrṇakumbhāni sarvāṇi pratyekaṃ vinivedayeta

bhaktyāsthagitavaktrāṇi vardhamānaissataṇḍulaiḥ //
sahiraṇyairyathāśakti tato homaṃ samārabhet

vediṃ kṛtvā yathaśāstraṃ samidhya ca hutāśanam //
ekaikaṃ daivataṃ rāma samuddiśya yathāvidhi

caturthyantena dharmajña nāmnā tu praṇavādinā //
homadravyaistathaikaikaṃ śatasaṃkhyaṃ tu homayet

samidhaḥ kṣīravṛkṣasya akṣatāni tilām̐stathā //
siddhārthakānyathājyaṃ ca pratyekaṃ juhuyātkramāt

tato rakṣohaṇairmantrairjuhuyādgaurasarṣapān //
tataḥ samāpayedvidvānagnikarma yathāvidhi

suvarṇaṃ ca tathā kāṃsyaṃ dhenuṃ vastrayugaṃ tathā //
karturdeyamupasraṣṭurvastrayugmaṃ gurostathā

bhojanaṃ gorasaprāyaṃ brāhmaṇāṃścātra bhojayet //
svasti vācyaṃ tataḥ paścāddattadāyā dvijottamāḥ

rakṣohaṇaistathā mantraiḥ kuryurabhyukṣaṇaṃ gavām //
gavāṃ ca pūjā kartavyā gandhamālyānulepanaiḥ

moktavyāśca tadā vatsā yathākāmaṃ dvijottama //
śāntikarma gavāmetatsarvotpātapraśāntaye

kartavyaṃ bhṛguśārdūla paramaṃ karma dāruṇam //
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāmyaṃ karma tavānagha

kartā tūpavasettatra kārakaiśca tathaiva ca //
pūrvabhādrapadāyogamāhirbudhnyagate tathā

snānaṃ niśākare kuryāddvitīye'hani śāstravit //
udumbarasya patrāṇi pañcagavyaṃ kuśodakam

rocanāṃ ca samaṃgāṃ ca kṣipetkumbhadvaye tataḥ //
kumbhadvayaṃ budhaḥ kuryādgandhamālyojjvalaṃ dṛḍham

akālamūlaṃ saṃsthāpya kartā tena tadā bhavet //
snātvā govālacīrāṇi paridhāya samāhitaḥ

pūjayeccāpyahirbudhnyamādityaṃ ca tathaiva ca //
varuṇaṃ ca śaśāṅkaṃ ca gandhamālyānnasampadā //

dhūpadīpanamaskāraistathaiva balikarmaṇā //
akṣatānāṃ ca pātrāṇi tato rāma caturdaśa

ahirbudhnyāya rudrāya saphalāṃśca nivedayet//
khaṭvāṃgena tu dātavyaṃ tathā dhūpaṃ dvijottama

tatastu pūjā kartavyā devadevasya cakriṇaḥ //
ॐkārapūrvamājyaṃ ca sarvāsāṃ juhuyāttataḥ

devatānāṃ yathoktānāmekaikasya śataṃśatam //
govālaśaphaśṛṅgaiśca trivṛtaṃ kārayenmaṇim

dhāraṇaṃ tasya kartavyaṃ kaṇṭhe mūrdhnyathavā bhuje //
kartre caivopadraṣṭre ca śaktyā deyā ca dakṣiṇā

brāhmaṇānāṃ ca sarveṣāṃ yathāvadanupūrvaśaḥ //
alaṃghayanbhadrapadāmathāntyāṃ karoti yaḥ snānamidaṃ sadaiva //
bhavanti tasyāyutaśaśca gāvaḥ parāmavāpnoti tathaiva vṛddhim

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० va० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne gavāṃ śāntikarma nāma catuścatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

2.45
puṣkara uvāca //
rājñāṃ turaṅgamāyatto vijayo bhṛgunandana //
tasmātsarvaṃ prayatnena turaṅgāṇāṃ samarjanam

rājñā yatnavatā bhāvyaṃ pālane ca viśeṣataḥ //
tāvantasturagā dhāryā yāvatāṃ poṣaṇaṃ sukham

kartuṃ śakyaṃ na dhāryāste duḥkhitāḥ kṣudhitāstathā //
duḥkhitāste śriyaṃ loke vinighnanti jayaṃ tathā

dhāraṇīyāḥ suvihitā vidhinā yavasāditāḥ//
vidhṛtāste tathā kuryurlokadvayajayaṃ tathā

maṅgalyāste pavitrāste rajasteṣāṃ tathaiva ca //
kaivalyasyaiva te bhaktā devasya parameṣṭhinaḥ

anti madhye tathā tena nānujñātā divaukasām //
tato'śvamedhaturagastasyaivaikasya hūyate

sarvaratnādhiko jātasturago'mṛtamanthanāt //
uccaiḥśravāstena hayaḥ sarvaratnottamaḥ smṛtaḥ

sapakṣā devavāhyāste manuṣyāṇāmapakṣakāḥ //
padmanā śālihotreṇa vāhanārthaṃ purā kṛtāḥ

nīrājayanti te deśānhreṣitairbalaśālinaḥ //
gandharvāste vinirdiṣṭāḥ śriyaḥ putrā jitaśramāḥ

pradhānamaṃgaṃ sainyasya śobhā ca paramā hayāḥ //
sudūragamane yuddhe yānaśreṣṭhāsturaṅgamāḥ

valgantamuccaisturagaṃ cāmarāpīḍadhāriṇam //
āruhya yā bhavettuṣṭirna sā rāma triviṣṭape

sannaddhapuruṣārūḍhaiḥ susannaddhaisturaṅgamaiḥ //
dṛṣṭairevārisainyasya patanti hṛdayānyalam

turaṅgapādoddhṛtadhūlidaṇḍaṃ yasyātapatrānukṛtiṃ karoti //
nabhaḥ samagrā vasudhā tu tasya śailāvataṃsā bhavatīha vaśyā

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० va० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne aśvapraśaṃsā nāma pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ