વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.41.45

2.41
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥
સાવિત્રી ચ તતઃ સાધ્વી જગામ વરવર્ણિની ॥
યથાયથાગતેનૈવ યત્રાસૌ સત્યવાન્મૃતઃ

સા સમાસાદ્ય ભર્તારં તસ્યોત્સઙ્ગગતં શિરઃ ॥
કૃત્વા વિવેશ તન્વઙ્ગી લમ્બમાને દિવાકરે

સત્યવાનપિ નિર્મુક્તો ધર્મરાજ્ઞા શનૈઃ શનૈઃ ॥
ઉન્મીલયતિ તે નેત્રે પ્રસ્યન્દત ચ ભાર્ગવ

તતઃ પ્રત્યાગતપ્રાણઃ પ્રિયાં વચનમબ્રવીત્ ॥
ક્વાઽસૌ પ્રયાતઃ પુરુષો યો મામાકૃષ્ય ગચ્છતિ

જાનામિ ન વરારોહે કશ્ચાસૌ પુરુષઃ શુભે ॥
વનેઽસ્મિઁશ્ચારુસર્વાઙ્ગિ સુપ્તસ્ય ચ ચિરં ગતમ્

ઉપવાસપરિક્લાન્તા કર્ષિતા ભવતી મયા ॥
અસ્માદ્દુર્હૃદયેનાદ્ય પિતરૌ દુઃખિતૌ તથા

દ્રષ્ટુમિચ્છામ્યહં સુભ્રુ ગમને ત્વરિતા ભવ ॥
સાવિત્ર્યુવાચ ॥
આદિત્યોઽસ્તમનુપ્રાપ્તો યદિ તે રુચિતં પ્રભો

આશ્રમન્તુ પ્રયાસ્યાવઃ શ્વશુરૌ તપ્યતો મમ ॥
યથાવૃત્તં ચ તત્રૈવ તવ વક્ષ્યામ્યથાશ્રમે

પુષ્કર ઉવાચ ॥
એતાવદુક્ત્વા ભર્તારં સહ ભર્ત્રા યયૌ તદા ॥
આસસાદાશ્રમં ચૈવ સહ ભર્ત્રા નૃપાત્મજા

એતસ્મિન્નવકાશે તુ લબ્ધચક્ષુર્મહીપતિઃ ॥
દ્યુમત્સેનઃ સભાર્યસ્તુ પર્યતપ્યત ભાર્ગવ

સાવિત્ર્યપિ વરારોહા સહ સત્યવતા તદા ॥
વવન્દે તત્ર રાજાનં સભાર્યં ભૃગુનન્દન

પરિષ્વક્તસ્તદા પિત્રા સત્યવાન્રાજનન્દનઃ ॥
અભિવાદ્ય તતઃ સર્વાન્વને તસ્મિઁસ્તપોધનાન્

ઉવાસ તાં તદા રાત્રિમૃષિભિઃ સહ ધર્મવિત્ ॥
સાવિત્ર્યપિ જગાદાથ યથા વૃત્તમનિન્દિતા

વ્રતં સમાપયામાસ તસ્યામેવ તદા નિશિ ॥
તતસ્તુ રામ રાત્ર્યન્તે શાલ્વેભ્યસ્તસ્ય ભૂપતેઃ

આજગામ જનઃ સર્વો રાજ્યાર્થાય નિમન્ત્રણે ॥
આજ્ઞાપયામાસ તદા તથા પ્રકૃતિશાસનમ્

વિચક્ષુષસ્તે નૃપતે યેન રાજ્યં પુરા હૃતમ્ ॥
અમાત્યૈઃ સહ ભોક્તવ્યં રાજ્યમસ્તુ પુરે નૃપ

એતચ્છ્રુત્વા યયૌ તત્ર બલેન ચતુરઙ્ગિણા ॥
લેભે ચ સકલં વાક્યં ધર્મરાજ્ઞો મહાત્મનઃ

ભ્રાતૄણાં ચ શતં લેભે સાવિત્ર્યપિ વરાઙ્ગના ॥
એવં પતિવ્રતા સાધ્વી પિતૃપક્ષં નૃપાત્મજા

ઉજ્જહાર વરારોહા ભર્તૃપક્ષં તથૈવ ચ ॥
મોચયામાસ ભર્તારં મૃત્યુપાશવશીકૃતમ્

તસ્માત્સાધ્વ્યઃ સ્ત્રિયઃ પૂજ્યાઃ સતતં દેવવજ્જનૈઃ ॥
તાસાં રામ પ્રસાદેન ધાર્યતે વૈ જગત્ત્રયમ્

તાસાં ન વાક્યં ભવતીહ મિથ્યા ન જાતુ લોકેષુ ચરાચરેષુ ॥
તસ્માત્સદા તાઃ પરિપૂજનીયાઃ કામાન્સમગ્રાનભિકામયાનૈઃ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે સાવિત્ર્યુપાખ્યાને એકચત્વારિંશાત્તમોઽધ્યાયઃ

2.42
પુષ્કર ઉવાચ ॥
ગવાં હિ પાલનં રાજ્ઞા કર્તવ્યં ભૃગુનન્દન ॥
ગાવઃ પવિત્રાઃ સંગત્યા ગોષુ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

ગાવો વિતન્વતે યજ્ઞં ગાવો વિશ્વસ્ય માતરઃ ॥
શકૃન્મૂત્રં પરં તાસામલક્ષ્મીનાશનં સ્મૃતમ્

તદ્ધિ સેવ્યં પ્રયત્નેન તત્ર લક્ષ્મીઃ પ્રતિષ્ઠિતા ॥
ઉદ્વેગં ચ ન ગન્તવ્યં શકૃન્મૂત્રસ્ય જાનતા

ગવાં મૂત્રપુરીષેષુ ષ્ઠીવનાદ્યં ન સન્ત્યજેત્ ॥
ગોરજઃ પરમં પુણ્યમલક્ષ્મીવિઘ્નનાશનમ્

ગવાં કણ્ડૂયનં ચૈવ સર્વકલ્મષનાશનમ્ ॥
તાસાં શૃઙ્ગોદકશ્ચૈવ જાહ્નવીજલસન્નિભમ્

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિશ્ચ રોચનમ્ ॥
ષડઙ્ગમેતન્માઙ્ગલ્યં પવિત્રં તુ પૃથક્પૃથક્

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્ ॥
પવિત્રં પરમં જ્ઞેયં સ્નાને પાને ચ ભાર્ગવ

રક્ષોઘ્નમેતન્માઙ્ગલ્યં કલિદુઃખપ્રણાશનમ્ ॥
રોચના ચ તથા ધન્યા રક્ષોરગગદાપહા ॥
યસ્તુ કલ્યે સમુત્થાય મુખમાજ્યે નિરીક્ષતે ॥
તસ્યાલક્ષ્મીઃ ક્ષયં યાતિ વર્ધતે ન તુ કિલ્બિષમ્

ગવાં ગ્રાસપ્રદાનેન પુણ્યં સુમહદશ્નુતે ॥
યાવત્યઃ શક્નુયાદ્ગાવઃ સુખં ધારયિતું ગૃહે

ધારયેત્તાવતીર્નિત્યં ક્ષુધિતાસ્તુ ન ધારયેત્ ॥
દુઃખિતા ધેનવો યસ્ય વસન્તિ દ્વિજ મન્દિરે

નરકં સમવાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
દત્ત્વા પરગવે ગ્રાસં પુણ્યં સુમહદશ્નુતે

શૈશિરં સકલં કાલં ગ્રાસં પરગવે તથા ॥
દત્ત્વા સ્વર્ગમવાપ્નોતિ સંવત્સરશતાનિ ષટ્

અગ્રભક્તં નરો દત્ત્વા નિત્યમેવ તથા ગવામ્ ॥
માસષટ્કેન લભતે નાકલોકં સમાયુતમ્

સાયં પ્રાતર્મનુષ્યાણામશનં દેવનિર્મિતમ્ ॥
તત્રૈવમશનં દત્ત્વા ગવાં નિત્યમતન્દ્રિતઃ

દ્વિતીયં યઃ સમશ્નાતિ તેન સંવત્સરાન્નરઃ ॥
ગવાં લોકમવાપ્નોતિ યાવન્મન્વન્તરં દ્વિજ

ગવાં પ્રચારે પાનીયં દત્ત્વા પુરુષસત્તમઃ ॥
વારુણં લોકમાસાદ્ય ક્રીડત્યબ્દગણાયુતમ્ ॥
પરાં તૃપ્તિમવાપ્નોતિ યત્રયત્રાભિજાયતે

ગવાં પ્રચારભૂમિં તુ વાહયિત્વા હલાદિના ॥
નરકં મહદાપ્નોતિ યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ

ગવાં પાનપ્રવૃતાનાં યસ્તુ વિઘ્નં સમાચરેત ॥
બ્રહ્મહત્યા કૃતા તેન ઘોરા ભવતિ ભાર્ગવ ॥
સિંહવ્યાઘ્રભયત્રસ્તાં પઙ્કમગ્નાં જલે ગતામ્

ગામુદ્ધૃત્ય નરઃ સ્વર્ગે કલ્પભોગાનુપાશ્નુતે ॥
ગવાં યવસદાનેન રૂપવાનભિજાયતે

સૌભાગ્યં મહદાપ્નોતિ લાવણ્યં ચ દ્વિજોત્તમ ॥
ઔષધં ચ તથા દત્ત્વા વિરોગસ્ત્વભિજાયતે ॥

ઔષધં લવણં તોયમાહારં ચ પ્રયચ્છતઃ ॥
વિપત્તૌ પાતકં નાસ્ય ભવત્યુદ્બન્ધનાદિકમ

વક્તવ્યતા દિવાપાલે રાત્રૌ સ્વામી ન તદ્ગૃહે ॥
તત્રાપિ તન્નિયુક્તશ્ચ કશ્ચિદન્યો ન ચેદ્ભવેત્

તાસાં ચેદવિરુદ્ધાનાં ચરન્તીનાં મિથો વને ॥
યામુત્પત્ય વૃકો હન્યાન્નપાલસ્તત્ર કિલ્બિષી

સંરુદ્ધાસુ તથૈવાસુ વૃકઃ પાલે ત્વનાયતિ ॥
યામુત્પત્ય વૃકો હન્યાત્પાલે તત્કિલ્બિષં ભવેત

ગોવધેન નરો યાતિ નરકાનેકવિંશતિમ્ ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કાર્યં તાસાં તુ પાલનમ્

વિક્રયાચ્ચ ગવાં રામ ન ભદ્રં પ્રતિપદ્યતે ॥
તાસાં ચ કીર્તનાદેવ નરઃ પાપાદ્વિમુચ્યતે

તાસાં સંસ્પર્શનં ધન્યં સર્વકલ્મષનાશનમ્ ॥
દાનેન ચ તથા તાસાં કુલાન્યપિ સમુદ્ધરેત્

ઉદક્યા સૂતિકો દોષો નૈવ તત્ર ગૃહે ભવેત્ ॥
ભૂમિદોષાસ્તથાન્યેઽપિ યત્રૈકા વસતે તુ ગૌઃ

ગવાં નિશ્વાસવાતેન પરા શાન્તિર્ગૃહે ભવેત ॥
નીરાજનં તત્પરમં સર્વસ્થાનેષુ કીર્તિતમ્

ગવાં સંસ્પર્શનાદ્રામ ક્ષીયતે કિલ્બિષં નૃણામ્ ॥
ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિ સર્પિઃ કુશોદકમ્

એકરાત્રોપવાસં ચ શ્વપાકમપિ શોધયેત્ ॥
પૃથક્ત્વપ્રત્યયાભ્યસ્તમતિસન્તપનં સ્મૃતમ્

સર્વાશુભવિમોક્ષાય પુરા ચરિતમીશ્વરેઃ ॥
પ્રત્યેકં ચ ત્ર્યહાભ્યસ્તં ચાતિસાંતપનં સ્મૃતમ્

સર્વકામપ્રદં રામ સર્વાશુભવિનાશનમ્ ॥
કૃચ્છ્રાતિકૃચ્છ્રં પયસા દિવસાનેકવિંશતિમ્

નિર્મલાસ્તેન ચીર્ણેન ભવન્તિ પુરુષોત્તમાઃ ॥
ત્ર્યહમુષ્ણં પિબેન્મૂત્રં ત્ર્યહમુષ્ણં ઘૃતં પિબેત્ ॥

ત્ર્યહમુષ્ણં પયઃ પીત્વા વાયુભક્ષઃ પરં ત્ર્યહમ્ ॥
તપ્તકૃચ્છ્રમિદં પ્રોક્તં સર્વાશુભવિનાશનમ્

શીતકૃચ્છ્રસ્તથૈવૈષ ક્રમાચ્છીતૈઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥
સર્વાશુભવિનાશાય નિર્મિતો બ્રહ્મણા સ્વયમ્

ગોમૂત્રેણ ચરેત્સ્નાનં વૃત્તિં કુર્યાત્તુ ગોરસૈઃ ॥
ઉત્થિતામુત્થિતસ્તિષ્ઠેદુપવિષ્ટાસુ ના સ્થિતઃ

અભુક્તવત્સુ નાશ્નીયાદપીતાસુ ચ નો પિબેત્ ॥
ત્રાણં તુ રામાકૃત્વૈવ તથા દેવે પ્રવર્ષતિ

ત્રાણં નૈવાત્મનઃ કાર્યં ભયા ર્ત્તાશ્ચ સમુદ્ધરેત્ ॥
આત્માનમપિ સન્ત્યજ્ય ગોવ્રતં તત્પ્રકીર્તિતમ્

સર્વપાપપ્રશમનં માસેનૈકેન ભાર્ગવ ॥
વ્રતેનાનેન ચીર્ણેન ગોલોકં પુરુષો વ્રજેત્

અભીષ્ટમથ વા રામ યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ ॥
ગવાં નિર્હારનિર્મુક્તાનશ્નન્પ્રતિદિનં યવાન્

માસેન તદવાપ્નોતિ યત્કિ ઞ્ચિન્મનસેચ્છતિ ॥
ગોમતીં ચ તથા વિદ્યાં સાયં પ્રાતસ્તથા જપન્

ગોલોકમાપ્નોતિ નરો નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥
ઉપર્યુપરિ સર્વેષાં ગવાં લોકઃ પ્રકીર્તિતઃ

નિવસન્તિ સદા યત્ર ગાવસ્ત્વાકાશગા દિવિ ॥
વિમાનેષુ વિચિત્રેષુ વૃતેષ્વપ્સરસાં ગણૈઃ

કિઙ્કિણી જાલચિત્રેષુ વીણામુરજનાદિષુ ॥
સદા કામજલા નદ્યઃ ક્ષીરપાયસકર્દમાઃ

શીતલામલપાનીયાઃ સુવર્ણસિકતાસ્તથા ॥
પુષ્કરિણ્યઃ શુભાસ્તત્ર વૈડૂર્યકમલોત્પલાઃ

માનસી ચ તથા સિદ્ધિઃ તત્ર લોકે ભૃગૂત્તમ ॥
તઞ્ચ લોકં નરા યાન્તિ ગવાં ભક્ત્યા ન સંશયઃ

ગોમતીં કીર્તયિષ્યામિ સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્ ॥
તાં તુ મે વદતો વિપ્ર શૃણુષ્વ સુસમાહિતઃ

ગાવઃ સુરભયો નિત્યં ગાવો ગુગ્ગુ લુગન્ધિકાઃ॥।
ગાવઃ પ્રતિષ્ઠા ભૂતાનાં ગાવઃ સ્વસ્ત્યયનં પરમ્

અન્નમેવ પરં ગાવો દેવાનાં હવિરુત્તમમ્ ॥
પાવનં સર્વભૂતાનાં રક્ષન્તિ ચ વહન્તિ ચ

હવિષા મન્ત્રપૂતેન તર્પયન્ત્યમરાન્દિવિ ॥
ઋષીણામગ્નિહોત્રેષુ ગાવો હોમે પ્રયોજિતાઃ

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં ગાવઃ શરણમુત્તમમ્ ॥
ગાવઃ પવિત્રં પરમં ગાવો મઙ્ગલમુત્તમમ્

ગાવઃ સ્વર્ગસ્ય સોપાનં ગાવો ધન્યાસ્સનાતનાઃ ॥
ૐ નમો ગોભ્યઃ શ્રીમતીભ્યઃ સૌરભેયીભ્ય એવ ચ

નમો બ્રહ્મસુતાભ્યશ્ચ પવિત્રાભ્યો નમોનમઃ ॥
બ્રાહ્મણાશ્ચૈવ ગાવશ્ચ કુલમેકં દ્વિધા સ્થિતમ્

એકત્ર મન્ત્રાસ્તિષ્ઠન્તિ હવિરેકત્ર તિષ્ઠતિ ॥
દેવબ્રાહ્મણગોસાધુસાધ્વીભિઃ સકલં જગત્

ધાર્યતે વૈ સદા તસ્માત્સર્વે પૂજ્યતમા સદા ॥
યત્ર તીર્થે સદા ગાવઃ પિબન્તિ તૃષિ તા જલમ્ ॥
ઉત્તરન્તિ પથા યેન સ્થિતા તત્ર સરસ્વતી

ગવાં હિ તીર્થે વસતીહ ગઙ્ગા પુષ્ટિસ્તથા તદ્રજસિ પ્રવૃદ્ધા ॥
લક્ષ્મીઃ કરીષે પ્રણતૌ ચ ધર્મસ્તાસાં પ્રણામં સતતં ચ કુર્યાત્

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ ગોમાહાત્મ્યે ગોમતીવિદ્યા નામ દ્વિચત્વારિં શત્તમોઽધ્યાયઃ

2.43
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તવ રામ ચિકિત્સિતમ્ ॥
સંક્ષેપેણ ગવાં પુણ્યં સારભૂતં શૃણુષ્વ તત્ ॥

શૃઙ્ગમૂલેષુ ધેનૂનાં તૈલં દદ્યાત્સસૈન્ધવમ્ ॥
શૃઙ્ગીવીરબલામાંસીકલ્કસિદ્ધં સમાક્ષિકમ્

સિમિચૂર્ણયુતં દેયમથવાપિ તથા ઘૃતમ્ ॥
કર્ણમૂલેષુ સર્વેષુ મઞ્જિષ્ઠાહિઙ્ગુસૈન્ધવૈઃ

સિદ્ધં તૈલં પ્રદાતવ્યં ગોરસો વાથવા પુનઃ ॥
માક્ષિકં સૈન્ધવં શંખં તગરીં પિપ્પલીં સિહામ્

અજાક્ષીરેણ સંપેષ્ય ગુલિકાં કારયેદ્ભિષક્ ॥
એતન્નેત્રાઞ્જનં શ્રેષ્ઠં ઘૃતમાક્ષિકસંયુતમ્

બિલ્વમૂલમપામાર્ગં ધાતકીં ચ સપાટલામ્ ॥
કુટજં દન્તમૂલેષુ લેપં તચ્છૂલનાશનમ્

દન્તશૂલહરૈર્દ્રવ્યૈર્ઘૃતં રામ વિપાચિતમ્ ॥
મુખરોગહરં જ્ઞેયં જિહ્વારોગેષુ સૈન્ધવમ્

શૃઙ્ગવેરં હરિદ્રે દ્વે ત્રિફલાં ચ ગલગ્રહે ॥
શૃઙ્ગવેરં હરિદ્રે દ્વે વલ્કલં કુટજસ્ય ચ

અપામાર્ગવિડંગાંશ્ચ લવણેન વિમિશ્રિતમ્ ॥
ઔષધં મુખરોગઘ્નં જ્વરદાહવિનાશનમ્

હૃચ્છૂલે બસ્તિશૂલે ચ વાતરોગે ક્ષતે તથા ॥
ત્રિફલાઘૃતસમિશ્રં ગવાં પાનં પ્રશસ્યતે

શતપુષ્પાયુતં પક્વં તૈલં કુટજચિત્રકૈઃ ॥
ગવાં રામ પ્રદાતવ્યં સર્વહૃદ્રોગનાશનમ્

અતીસારે હરિદ્રે દ્વે પાઠાં ચૈવ પ્રદાપયેત્ ॥
આનાહે ઘૃતસંયુક્તાં દાપયેત્પદ્મચારિણીમ્ ॥

સર્વેષુ કુષ્ઠરોગેષુ તથા શાખાગદેષુ ચ ॥
શૃઙ્ગવેરં ચ દાર્વીં ચ કાસે શ્વાસે પ્રદાપયેત્

દાતવ્યા ભગ્નસન્ધાને પ્રિયઙ્ગુર્લવણાન્વિતા ।
વાતરોગેષુ સર્વેષુ શતપુષ્પાવિપાચિતમ્

ગવાં તૈલં પ્રદાતવ્યં સર્વવાતગદાપહમ્ ॥
યૂષણં મધુસંમિશ્રં કફરોગેષુ દાપયેત્

પિત્ત રોગેષુ સર્વેષુ મધુયષ્ટિવિપાચિતમ્ ॥
ગવ્યમાજ્યં પ્રદાતવ્યં સર્વપિત્તગદાપહમ્

શાખોટકરમાપાનં રક્તપિત્તે પ્રશસ્યતે ॥
ગોધૂમાનાં ચ ચૂર્ણાનિ માષાશ્ચૈવ સસર્ષપાઃ

પયસા ચ સમાલોડ્ય ગુરુમિશ્રાઃ પ્રદાપયેત્ ॥
રક્તસ્રાવેષુ કૃચ્છ્રેષુ ગવામેતત્પ્રશસ્યતે

તિલામ્ભકરુહાંશ્ચૈવ હરિતાલં ઘૃતં તથા ॥
ભગ્નક્ષતાનાં ધેનૂનાં લેપને તત્પ્રશસ્યતે

વત્સાનાં ચ સરોગાણાં પાઠાં તક્રેણ પાયયેત્ ॥
હરિદ્રાં ક્ષીરસંયુક્તામથવા રોગશાન્તયે

માષાસ્તિલાઃ સગોધૂમાઃ પશુક્ષીરં ઘૃતં તથા ॥
એષાં પિણ્ડાઃ પ્રદાતવ્યા લવણેન સુસઁસ્કૃતાઃ॥
પુષ્ટિપ્રદા તુ વત્સાનાં વૃષભાણાં બલપ્રદા

દેવદારુવચામાંસીગુગ્ગુલુર્હિઙ્ગુસર્ષપાઃ ॥
એષ ધૂપઃ પ્રદાતવ્યઃ કિઞ્ચિદ્ઘૃતપરિપ્લુતઃ

સર્વગ્રહ વિનાશાય પલઙ્કશયુતઃ શુભઃ ॥
ઘણ્ટા ચાપિ ગવાં કાર્યા ધૂપેનાનેન ધૂપિતા

અશ્વગન્ધા તિલં ચુક્રં વસ્તિયોગે પ્રશસ્યતે ॥
અશ્વગન્ધાયુતં તક્રં તિલાન્વસ્તિ પ્રશસ્યતે ॥
ભવતિ ક્ષીરિણી તેન ધેનુર્ભૃગુકુલોદ્ભવ

પિણ્યાકમેવ નિર્દિષ્ટં ગવાં રામ રસાયનમ્ ॥
શીતોદપાનમાર્દ્રઞ્ચ યવસં ચ વિવર્જયેત્

જરાન્વિતા તથા સ્થાનં તચ્ચ શીતં દ્વિજોત્તમ ॥
ધાર્યં ચૈવ ગવાં મધ્યે મત્તોજઃ સર્વથા ભવેત્ ॥

ગવાં વેશ્મનિ દીપાસ્તુ દાતવ્યા રામ રાત્રિકાઃ

ગવાં હિ રોગોપશમાય શસ્તં ગતેઽર્ધમાસે લવણં સદૈવ ॥
આનાહશૂલારુચિનાશનં તદજાવિકસ્યાપિ તથા પ્રશસ્તમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦- રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ગોચિકિત્સિતં નામ ત્રિચ
ત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.44
પુષ્કર ઉવાચ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ શાન્તિકર્મ ગવાં તવ ॥
નિત્યં નૈમિત્તિકં કામ્યં તથા પુષ્ટિવિવર્ધનમ્ ॥ ઽ ॥
પઞ્ચમીષુ ચ શુક્લાસુ શ્રિયઃ પૂજા વિધીયતે ॥
ગવાં પુરીષે ધર્મજ્ઞ ધૂપદીપાન્નસમ્પદા

વન્યૈઃ સુકુસુમૈર્ભક્ત્યા બ્રાહ્મણાનાં ચ પૂજનમ્ ॥
તત્રૈવાહનિ કર્તવ્યં વાસુદેવસ્ય પૂજનમ્

સ હિ સર્વગતો દેવઃ ક્ષીરોદધિનિકેતનઃ ॥
ત્રૈલોક્યાધારભૂતાનાં વિશેષેણ તથા ગવામ્

આશ્વયુક્શુક્લપક્ષસ્ય પઞ્ચદશ્યાં ભૃગૂત્તમ ॥
વૃત્રાન્તકસ્ય કર્તવ્યસ્તદા યાગસ્તુ ગોમતા ॥ ઽ૫ ॥
ગન્ધધૂપનમસ્કારપુષ્પદીપાન્નસમ્પદા ॥
ઇહ પ્રજાયાઃ સામ્રાધઃ પૃષદશ્વા તથૈવ ચ

ઘૃતપ્રતીકશ્ચ તથા રૌદ્રીભિશ્ચ ભૃગૂત્તમ ॥
નિત્યાભિશ્ચ તથા વહ્નિં ઘૃતેન જુહુયાદ્બુધઃ

અમ્ભસ્થેતિ ચ મન્ત્રેણ લવણં ચાભિમન્ત્રયેત્ ॥
દધ્ના સંપ્રાશનં કાર્યં દધિક્રાવ્ણેત્યનન્તરમ્

યજમાનેન દેયા ચ ધેનુઃ સ્યાચ્છતધેનુના ॥
તદૂનવિત્તો દદ્યાચ્ચ હોત્રે શક્ત્યૈવ દક્ષિણામ્

ગાવઃ સ્વલંકૃતાઃ પશ્ચાદ્ગન્ધમાલ્યફલાદિભિઃ ॥
સ્વાશિતા મુક્તવત્સાશ્ચ કુર્યુર્વહ્નિં પ્રદક્ષિણમ્

ક્ષ્વેડાકિલકિલાશબ્દૈઃ શઙખવાદ્યરવૈસ્તથા ॥
વૃષાણાં યોજયેદ્યુદ્ધં ગોપાલાનાં તથૈવ ચ

દ્વિતીયેઽહનિ ધેનૂનાં વૃષાણાં સહ વત્સકૈઃ ॥
લવણં તત્પ્રદાતવ્યં બ્રાહ્મણેનાભિમન્ત્રિતમ

ભોજનં ગોરસપ્રાયં બ્રાહ્મણાંશ્ચાત્ર ભોજયેત્ ॥
સ્વસ્તિ વાચ્યં તતઃ પશ્ચાદ્દત્તદાયાન્વિસર્જયેત ॥ ૧ ૩॥
નિત્યમેતત્તુ વો દિષ્ટં શાન્તિકર્મ શુભં ગવામ્ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કર્મ નૈમિત્તિકં તવ

ધેનૂનાં મારકે પ્રાપ્તે તથા રોગાઽદ્યુપદ્રવે ॥
ક્ષીરક્ષયે તથાન્યસ્મિન્પ્રકૃતેસ્તુ વિપર્યયે

ત્રિરાત્રોપોષિતો વિદ્વાનેકરાત્રોષિતોઽથ વા ॥
ગવાં મધ્યે શુભે દેશે સ્થણ્ડિલં પરિકલ્પયેત

અષ્ટપત્રં લિખેત્પદ્મં કર્ણિકાકેસરાન્વિતમ્ ॥
પૂજયેત્કર્ણિકામધ્યે વાસુદેવં શ્રિયા સહ

કૃસરૈઃ પૂજન કાર્યં દેવતાનાં યથાક્રમમ્ ॥
યાસાં તાસાં પ્રવક્ષ્યામિ તવ નામાનિ ભાર્ગવ

સુભદ્રાં નામ દિગ્ધેનું પૂર્વભાગે સમર્ચયેત્ ॥
પૂજનીયસ્તતો બ્રહ્મા સુરભિસ્તદનન્તરમ્ ॥

તતઃ સૂર્યસ્તતો ધેનુર્બહુરૂપા દ્વિજોત્તમ ॥
તતસ્તુ પૃથિવીં દેવીં તતોઽનન્તં પ્રપૂજયેત્

તતશ્ચ વિશ્વરૂપાક્ષં દિગ્ધેનું તદનન્તરમ્ ॥
તતઃ સિદ્ધિં તતો ઋદ્ધિં તતઃ શાન્તિં સમર્ચયેત્

રોહિણી નામ દિગ્ધેનુસ્તતઃ પૂજ્યા દ્વિજોત્તમ ॥
તતશ્ચન્દ્રમસં દેવં મહાદેવવૃષં તતઃ

મહાદેવં તતો દેવં પૂજયેત્તદનન્તરમ્ ॥
ઇત્યેતા દેવતાઃ પ્રોક્તાઃ કૃસરે તવ ષોડશ

પત્રેષુ પૂજનીયાશ્ચ દિક્પાલાશ્ચ યથાદિશમ્ ॥
ગન્ધમાલ્યનમસ્કારધૂપદીપાન્નસમ્પદા

પ્રત્યેકાં પૂજયેદ્રામ દેવતાં પ્રયતો દ્વિજઃ ॥
પૂર્ણકુમ્ભાનિ સર્વાણિ પ્રત્યેકં વિનિવેદયેત

ભક્ત્યાસ્થગિતવક્ત્રાણિ વર્ધમાનૈસ્સતણ્ડુલૈઃ ॥
સહિરણ્યૈર્યથાશક્તિ તતો હોમં સમારભેત્

વેદિં કૃત્વા યથશાસ્ત્રં સમિધ્ય ચ હુતાશનમ્ ॥
એકૈકં દૈવતં રામ સમુદ્દિશ્ય યથાવિધિ

ચતુર્થ્યન્તેન ધર્મજ્ઞ નામ્ના તુ પ્રણવાદિના ॥
હોમદ્રવ્યૈસ્તથૈકૈકં શતસંખ્યં તુ હોમયેત્

સમિધઃ ક્ષીરવૃક્ષસ્ય અક્ષતાનિ તિલાઁસ્તથા ॥
સિદ્ધાર્થકાન્યથાજ્યં ચ પ્રત્યેકં જુહુયાત્ક્રમાત્

તતો રક્ષોહણૈર્મન્ત્રૈર્જુહુયાદ્ગૌરસર્ષપાન્ ॥
તતઃ સમાપયેદ્વિદ્વાનગ્નિકર્મ યથાવિધિ

સુવર્ણં ચ તથા કાંસ્યં ધેનું વસ્ત્રયુગં તથા ॥
કર્તુર્દેયમુપસ્રષ્ટુર્વસ્ત્રયુગ્મં ગુરોસ્તથા

ભોજનં ગોરસપ્રાયં બ્રાહ્મણાંશ્ચાત્ર ભોજયેત્ ॥
સ્વસ્તિ વાચ્યં તતઃ પશ્ચાદ્દત્તદાયા દ્વિજોત્તમાઃ

રક્ષોહણૈસ્તથા મન્ત્રૈઃ કુર્યુરભ્યુક્ષણં ગવામ્ ॥
ગવાં ચ પૂજા કર્તવ્યા ગન્ધમાલ્યાનુલેપનૈઃ

મોક્તવ્યાશ્ચ તદા વત્સા યથાકામં દ્વિજોત્તમ ॥
શાન્તિકર્મ ગવામેતત્સર્વોત્પાતપ્રશાન્તયે

કર્તવ્યં ભૃગુશાર્દૂલ પરમં કર્મ દારુણમ્ ॥
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કામ્યં કર્મ તવાનઘ

કર્તા તૂપવસેત્તત્ર કારકૈશ્ચ તથૈવ ચ ॥
પૂર્વભાદ્રપદાયોગમાહિર્બુધ્ન્યગતે તથા

સ્નાનં નિશાકરે કુર્યાદ્દ્વિતીયેઽહનિ શાસ્ત્રવિત્ ॥
ઉદુમ્બરસ્ય પત્રાણિ પઞ્ચગવ્યં કુશોદકમ્

રોચનાં ચ સમંગાં ચ ક્ષિપેત્કુમ્ભદ્વયે તતઃ ॥
કુમ્ભદ્વયં બુધઃ કુર્યાદ્ગન્ધમાલ્યોજ્જ્વલં દૃઢમ્

અકાલમૂલં સંસ્થાપ્ય કર્તા તેન તદા ભવેત્ ॥
સ્નાત્વા ગોવાલચીરાણિ પરિધાય સમાહિતઃ

પૂજયેચ્ચાપ્યહિર્બુધ્ન્યમાદિત્યં ચ તથૈવ ચ ॥
વરુણં ચ શશાઙ્કં ચ ગન્ધમાલ્યાન્નસમ્પદા ॥

ધૂપદીપનમસ્કારૈસ્તથૈવ બલિકર્મણા ॥
અક્ષતાનાં ચ પાત્રાણિ તતો રામ ચતુર્દશ

અહિર્બુધ્ન્યાય રુદ્રાય સફલાંશ્ચ નિવેદયેત્॥
ખટ્વાંગેન તુ દાતવ્યં તથા ધૂપં દ્વિજોત્તમ

તતસ્તુ પૂજા કર્તવ્યા દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ ॥
ૐકારપૂર્વમાજ્યં ચ સર્વાસાં જુહુયાત્તતઃ

દેવતાનાં યથોક્તાનામેકૈકસ્ય શતંશતમ્ ॥
ગોવાલશફશૃઙ્ગૈશ્ચ ત્રિવૃતં કારયેન્મણિમ્

ધારણં તસ્ય કર્તવ્યં કણ્ઠે મૂર્ધ્ન્યથવા ભુજે ॥
કર્ત્રે ચૈવોપદ્રષ્ટ્રે ચ શક્ત્યા દેયા ચ દક્ષિણા

બ્રાહ્મણાનાં ચ સર્વેષાં યથાવદનુપૂર્વશઃ ॥
અલંઘયન્ભદ્રપદામથાન્ત્યાં કરોતિ યઃ સ્નાનમિદં સદૈવ ॥
ભવન્તિ તસ્યાયુતશશ્ચ ગાવઃ પરામવાપ્નોતિ તથૈવ વૃદ્ધિમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ વ૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને ગવાં શાન્તિકર્મ નામ ચતુશ્ચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.45
પુષ્કર ઉવાચ ॥
રાજ્ઞાં તુરઙ્ગમાયત્તો વિજયો ભૃગુનન્દન ॥
તસ્માત્સર્વં પ્રયત્નેન તુરઙ્ગાણાં સમર્જનમ્

રાજ્ઞા યત્નવતા ભાવ્યં પાલને ચ વિશેષતઃ ॥
તાવન્તસ્તુરગા ધાર્યા યાવતાં પોષણં સુખમ્

કર્તું શક્યં ન ધાર્યાસ્તે દુઃખિતાઃ ક્ષુધિતાસ્તથા ॥
દુઃખિતાસ્તે શ્રિયં લોકે વિનિઘ્નન્તિ જયં તથા

ધારણીયાઃ સુવિહિતા વિધિના યવસાદિતાઃ॥
વિધૃતાસ્તે તથા કુર્યુર્લોકદ્વયજયં તથા

મઙ્ગલ્યાસ્તે પવિત્રાસ્તે રજસ્તેષાં તથૈવ ચ ॥
કૈવલ્યસ્યૈવ તે ભક્તા દેવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ

અન્તિ મધ્યે તથા તેન નાનુજ્ઞાતા દિવૌકસામ્ ॥
તતોઽશ્વમેધતુરગસ્તસ્યૈવૈકસ્ય હૂયતે

સર્વરત્નાધિકો જાતસ્તુરગોઽમૃતમન્થનાત્ ॥
ઉચ્ચૈઃશ્રવાસ્તેન હયઃ સર્વરત્નોત્તમઃ સ્મૃતઃ

સપક્ષા દેવવાહ્યાસ્તે મનુષ્યાણામપક્ષકાઃ ॥
પદ્મના શાલિહોત્રેણ વાહનાર્થં પુરા કૃતાઃ

નીરાજયન્તિ તે દેશાન્હ્રેષિતૈર્બલશાલિનઃ ॥
ગન્ધર્વાસ્તે વિનિર્દિષ્ટાઃ શ્રિયઃ પુત્રા જિતશ્રમાઃ

પ્રધાનમંગં સૈન્યસ્ય શોભા ચ પરમા હયાઃ ॥
સુદૂરગમને યુદ્ધે યાનશ્રેષ્ઠાસ્તુરઙ્ગમાઃ

વલ્ગન્તમુચ્ચૈસ્તુરગં ચામરાપીડધારિણમ્ ॥
આરુહ્ય યા ભવેત્તુષ્ટિર્ન સા રામ ત્રિવિષ્ટપે

સન્નદ્ધપુરુષારૂઢૈઃ સુસન્નદ્ધૈસ્તુરઙ્ગમૈઃ ॥
દૃષ્ટૈરેવારિસૈન્યસ્ય પતન્તિ હૃદયાન્યલમ્

તુરઙ્ગપાદોદ્ધૃતધૂલિદણ્ડં યસ્યાતપત્રાનુકૃતિં કરોતિ ॥
નભઃ સમગ્રા વસુધા તુ તસ્ય શૈલાવતંસા ભવતીહ વશ્યા

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ વ૦ સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરોપાખ્યાને અશ્વપ્રશંસા નામ પઞ્ચચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ