Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.31.35

2.31
// puṣkara uvāca //
durge sarvaguṇopete vāstulakṣaṇasaṃyute //
vasanvivardhayetkośaṃ dharmeṇa pṛthivīpatiḥ

prajānāṃ pālanaṃ kāryaṃ tatra sthāne mahīkṣitā //
svadeśe devatāyāśca kṛtā rājñaḥ purātanaiḥ

dāyaṃ vittaṃ janaṃ tāsāṃ prayatnena ca pālayet //
devadravyāpahāreṇa rājā narakamṛcchati

asminnapi tathā loke prāpnoti ca parābhavam //
pālayanti mahīṃ devāḥ pūjitāḥ pṛthivīkṣitā

daivāyattamidaṃ sarvaṃ bhūtalaṃ dvijapuṅgava //
dhūpadīpanamaskārapuṣpamālyānulepanaiḥ

ratnānusampradānaiśca pūjanīyāḥ surottamāḥ //
pūjitāḥ pūjayantyete cāyuṣā yaśasā śriyā

prāpyate devatābhaktyā cānuṣṭhāne mahatpadam //
pūjitāḥ saṃprayacchanti kāmānnṛṇāmabhīpsitān

ekamapyāśrito devaṃ rājā bhārgavanandana //
sarvāsāṃ pūjanaṃ kuryāddevatānāmasaṃśayam

devatānāṃ na cocchindyātpūrvadāyaṃ kathañcana //
prāksthitaṃ tanna cocchiṃdyānna ca cchiṃdyāttathā navam

tacchettā narakaṃ yāti saha pūrvaiḥ pitāmahaiḥ //
api svalpaṃ na hartavyaṃ devadravyaṃ vijānatā

svalpasyāpi phalaṃ ghoraṃ yasmājjanmāntare bhavet //
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca

devadravyāpaharaṇānnarakaṃ pratipadyate //
santīha devatāḥ saumyāḥ santyugrāścāpi bhārgava

darśayanti ruṣaṃ saumya rājyabhraṃśādibhirnṛṇām //
asmim̐lloke ruṣaṃ krūrāṃ naiva kurvanti devatāḥ

tāsāṃ vittāpaharaṇādrājā narakamṛcchati //
pūrvaiḥ pitāmahaissārdhaṃ prāguktaṃ phalameva tu

devadravyāpaharaṇaṃ naiva jātu bhavedvṛthā //
sarvasvarahitānkṛtvā devadravyāpahāriṇaḥ

aṅkayitvā dvijaśreṣṭha svarāṣṭrādvipravāsayet //
traividyā vaṇijo vaiśyā liṅgino devapālakāḥ

tathā tatpratibaddhāśca na kuryuḥ kalahaṃ mithaḥ //
teṣāṃ sahāyakaḥ svāmī nigrahānugrahī bhavet

rāgadveṣaviyuktastu vivāsyaścānyathā bhavet //
daṇḍaṃ ca devatāgāmi devadravyasya sūcakam

sarvānvivāsayedrājā dhārmiko dharmakāraṇāt //
rājñā sarvaprayatnena pālanīyāḥ surālayāḥ

kartavyāśca mahābhāga suralokamabhīpsatā //
devatāstu pratiṣṭhāpya tallokaṃ dhruvamāpnuyāta

kṛtvā devagṛhaṃ śubhraṃ svargamāpnotyanuttamam //
tadā bhogapramāṇena lakṣmīstatrāpi bhārgava

mṛtprāsādāddaśaguṇaṃ sthūladārukṛte bhavet //
phalaṃ daśaguṇaṃ tasmāttathā pakveṣṭakākṛte

tasmāddaśaguṇaṃ śaile nātra kāryā vicāraṇā //
yāvatsaṃkhyaṃ naraḥ kuryāddevaveśma sudhāsitam

tāvajjanmāntarāṇīha yaśasā sa virājate //
kṛtvā ca citravinyāsaṃ gandharvaiḥ saha modate

kṛtvā saṃśodhanaṃ tatra virogaḥ samapadyate //
prokṣayitvā manastāpānmānavaḥ pratimucyate

kṛtvopalepanaṃ rāma nākamāpnotyanuttamam //
gāndharvalokamāpnoti kṛtvā varṇakarañjitam

gandhaiḥ samukṣitaṃ kṛtvā gandharvaissaha modate //
upakārapradānena śriyamāpnotyanuttamām

gītavādyapradānena sukhamāpnotyanuttamam //
prekṣaṇīyapradānena rūpavānabhijāyate

tathā aujjvalyamāpnoti yatrayatrābhijāyate //
snāpayitvā ghṛtenārcāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

snāpayitvā ca tailena virogaḥ samapadyata //
ambunā snāpayitvā tu saubhāgyamadhigacchati

virūkṣayitvā tāṃ rāma pāpaṃ jahati mānavāḥ //
anulepanadānena rūpamāpnotyanuttamam

tathā puṣpapradānena śriyamāpnotyanuttamām //
dhūpadānena dharmajña ratimāpnoti śobhanām

tathā dīpapradānena cakṣuṣmānabhijāyate //
annadaḥ sarvamāpnoti yatkiṃcinmanasecchati

pānakānāṃ pradānena tṛptimāpnotyanuttamāma //
vasudo rūpamāpnoti rūpamāpnoti rūpyadaḥ

rukmadassarvamāpnoti śriyamāpnoti sarvadaḥ //
chatradaḥ svargamāpnoti tālavṛntaprado divam

cāmarāṇāṃ pradānena rājā bhavati dhārmikaḥ //
patākāyāḥ pradānena sarvapāpānvyapohati

dhvajadānena loke'smindhvajabhūto bhavennaraḥ //
nānāvidhānāṃ bhogānāṃ tathā rāma pradāyakaḥ

tāneva bhogānāpnoti sarvamāpnoti bhūmidaḥ //
devamālyāpanayanādgodānaphalamāpnuyāt

tadāhutipradānena tallokamabhipadyate //
namaskārapraṇāmābhyāmenobhiḥ pratimucyate

pradakṣiṇaṃ tathā kṛtvā bhavatyācāravārannaraḥ //
stutvā ca devatāṃ rāma manoduḥkhātpramucyate

santarpayitvā toyena tṛptiṃ samadhigacchati //
tasmātsarvaprayatnena viśuddhenāntarāpmanā

arcāsthāḥ pūjayetsarvā devatā bhūridarśana //
tadāśritāṃśca yuñjīta tadā tadvidhipāragān

tatpūjane tathā rāma tāṃśca sampūjayetsadā //
brāhmaṇāśca niyoktavyā vedoktasurapūjane

yasya rājñastu viṣaye devaveśma viśīryate //
tasya sīdati tadrāṣṭraṃ devaveśma yathā tathā

saṃskāraṃ lambhayedyastu devaveśma purātanam //
sa ca saukhyamavāpnoti yatrayatrābhijāyate

vāpīkūpataḍāgānāṃ sadā tridaśaveśmanām //
bhūyaḥ saṃskārakartā ca labhate muktijaṃ phalam

devasampūjanādrāma vṛddhiṃ samupagacchati //
rājñastu viṣaye yasya pūjyante satataṃ surāḥ

ativṛṣṭiranāvṛṣṭirmūṣakāḥ śalabhāḥ śukāḥ //
rākṣasāśca piśācāśca ripavaśca sudāruṇāḥ

ītayaśca tathaivānyā na bhavanti dvijottama

tasmātprayatnena sadā narendraiḥ pūjā vidheyā viṣaye surāṇām//
surārcanātpūtasamastapāpāssvargaṃ kṣitīśāściramāpnuvanti

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ०surapūjāmāhātmyavarṇanaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ

2.32
puṣkara uvāca //
brāhmaṇānpūjayedrājā brāhmaṇānpālayetsadā //
brāhmaṇā hi mahābhāga devānāmapi daivatam

brāhmaṇānāṃ kṣitiṃ dadyādbhogānanyāṃśca pārthivaḥ //
brāhmaṇeṣu tu yaddattaṃ nidhistatpāralaukikam

vedalāṅgalakṛṣṭeṣu dvijakṣetreṣu bhārata //
uptasya dānabījasya phalasyānto na vidyate

brahmasvaṃ caiva nādadyādbrahmasvaṃ pālayettathā //
brahmasvaharaṇādrāma narakaṃ paśyate naraḥ

na viṣaṃ viṣamityāhurbrahmasvaṃ viṣamucyatai //
viṣamekākinaṃ hanti brahmasvaṃ saptapūruṣam

brahmasvaṃ praṇayādbhuktaṃ hinastyāsaptamaṃ kulam //
drohādbhuktaṃ tadeveha kulānāṃ pātayecchatam

suvarṇamekaṃ gāmekāṃ bhūmerapyekamaṅgulam/ //
harannarakamāpnoti yāvadābhūtasamplavam

dṛṣṭvā viṭaṃ durācāraṃ brāhmaṇaṃ na dviṣetkvacit //
brāhmaṇānāṃ parīvādānnāśamāpnoti mānavaḥ

na jātu brāhmaṇaṃ hanyātsarvapāpeṣvavasthitam //
naivāsti brāhmaṇavadhātpāpaṃ gurutaraṃ kvacit

brahmahā narakaṃ yāti yāvadābhūtasamplavam //
varṣāṇāmayutaṃ rāma pacyate snāyupūrite

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃśūngṛhṇātīha dvijanmanām //
kartā tāvanti varṣāṇi kṛtakṛnnarake vaset

upadruto dvijo yena tyajejjīvitamātmanaḥ //
brahmahatyā bhavettasya nātra kāryā vicāraṇā

dehatyāgācca narakaṃ brāhmaṇo'pi prapadyate //
tena cādhikamāpnoti rāma pāpaṃ narādhamaḥ

adaivaṃ daivataṃ kuryuḥ kuryurdaivamadaivatam //
brāhmaṇāśca mahābhāgā namasyāste sadaiva hi

brāhmaṇānāṃ tathā kāryaṃ yatnātkurvīta pārthivaḥ //
kālātipātaṃ ca tathā viprakārye na kārayet

niṣpīḍitastūpavasedyena vidvānniśāṃ janaḥ //
sa rāma narakaṃ yāti varṣāṇāṃ tu daśāyutam

brāhmaṇī rudatī hanti kulaṃ rodāyate dhruvam //
tadaśruvahnirdahati kulaṃ tripuruṣaṃ dhruvam

vidvānapyathavāvidvānbrāhmaṇo mānamarhati //
praṇītaścāpraṇītaśca yathāgnirdvijapuṅgava

pratiṣṭhāṃ prāpnuvantīha surā viprapratiṣṭhitāḥ

tanmukhe tu tathāśnanti devāśca pitṛbhiḥ saha //
vahnau hutācchreṣṭhatamaṃ hutaṃ vipramukhāgniṣu

askandamaviruddhaṃ ca prāyaścittairvivarjitam //
yāvato grasate grāsānvidvānvipraḥ susaṃskṛtaḥ

annapradasya tāvantaḥ kratavaḥ parikīrtitāḥ //
brāhmaṇānāṃ karānmuktaṃ toyaṃ śirasi dhārayet

brāhmaṇasya kare yasmātsarvatīrthasamāgamaḥ //
brāhmaṇebhyaḥ samutpannaṃ trailokyaṃ sacarācaram

amoghaśāpā dharmajña kathitāste jagattraye //
āśīrvādamamoghaṃ ca brāhmaṇānāṃ prakīrtitam

āśīrvādaparāḥ kāryāstasmādrājñā dvijottamāḥ //
yaiḥ kṛtaḥ sarvabhakṣyognirapeyaśca mahodadhiḥ

kṣayī somo'javṛṣaṇastathaiva ca śatakratuḥ //
yeṣāṃ kopāgniradyāpi daṇḍake nopaśāmyati

vipulaśca tathā yeṣāṃ prasādo bhṛgunandana //
yeṣāṃ prasādātkṣīṇo'pi vṛddhimicchati candramāḥ

yeṣāṃ prasādādrakṣobhirnābhibhūyeta bhāskaraḥ //
yeṣāṃ prasādādvipulāṃ kārtavīryaḥ śriyaṃ gataḥ

yeṣāṃ prasādāddhanado dhanādhyakṣatvamāgataḥ //
asnātaḥ snānamāpnoti vratamāpnotyathāvratī

yeṣāṃ vacanamātreṇa kimbhūtamadhikaṃ tataḥ //
bhogaṃ rājyaṃ tathā svargaṃ yeṣāṃ vākyena labhyate

apāvanakaraḥ krodho yeṣāṃ rāma sadā sthitaḥ //
te pūjyāste ca satkāryāsteṣāṃ dārāṇi dāpayet

dhārayanti jagatsarvaṃ brāhmaṇā vedapāragāḥ//
devānāpyāyayantīha brāhmaṇā bhṛgunandana

te tṛptāstarpayantīha bhuvanaṃ sakalaṃ surāḥ //
brāhmaṇenāhutirdattā vahnau bhṛgukulodvaha

ādityamāpnotyādityādvṛṣṭirbhavati bhūtale //
annasya ca tathotpattirannādbhūtodbhavaḥ smṛtaḥ

tasmāttribhuvanaṃ sarvaṃ brāhmaṇaireva dhāryate //
brāhmaṇaprabhavā bhūmirbrāhmaṇaprabhavo divaḥ

brāhmaṇānāmime lokāḥ paralokāstathaiva ca //
ijyāsvādhyāyatapasāmuparodhādyadā dvijāḥ

svāmyaṃ bhuvi na vindanti kṣattriyāstu tadā kṛtāḥ //
brāhmaṇānāṃ vacaḥ kāryaṃ rājabhiḥ satatotthitaiḥ

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca teṣāṃ vāci pratiṣṭhitam //
brāhmaṇānāṃ tu vākyena nigrahānugrahāvubhau //

loke kāryau bhūmibhṛtā bhūtikāmena nityadā //
rājā brāhmaṇavākyena yaḥ kuryācchāsanādikam

samyagvāpyathavāsamyaktena nāke mahīyate //
ullaṃghya śāstraṃ nṛpatiryo yathāruci vartate

sa rāma narakaṃ yāti sukṛtenāpi karmaṇā //
yatra brāhmaṇavākyāni na karotīha yo naraḥ/

na tatra doṣavānvipro rājā doṣeṇa lipyate //
brāhmaṇaṃ daśavarṣaṃ ca śatavarṣaṃ ca bhūmipam

pitāputrau vijānīyādbrāhmaṇastu tayoḥ pitā //
yasya rājñastu viṣaye brāhmaṇaḥ sīdati kṣudhā //
tasya sīdati tadrāṣṭraṃ durbhikṣavyādhitaskaraiḥ

tasmātpūjyā namaskāryāssaṃ vibhājyāstathā dvijāḥ //
rājñā sarvaprayatnena lokadvayamabhīpsatā

yadbrāhmaṇāstuṣṭatamā vadanti taddevatāḥ pratyabhinandayanti //
tuṣṭeṣu tuṣṭāḥ satataṃ bhavanti pratyakṣadeveṣu parokṣadevāḥ

iti śrīviṣṇudharmottare dvi०khaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaravākye brāhmaṇapraśaṃsāvarṇanaṃnāma dvātriṃśattamo'dhyāyaḥ

2.33
// puṣkara uvāca //
sādhvīnāṃ pālanaṃ kuryātpūjanaṃ ca mahīpatiḥ //
ekapatnyaḥ striyaḥ sarvā dhārayanti jagattrayam

bhartṛvratā bhartṛparā bhartṛpūjanatatparā //
yā tu strī sā divaṃ yāti saha bhartrā dvijottama

/
ekapatnyastu yadduḥkhaṃ sahante dvija sānugāḥ //
tena tāḥ svargamāsādya sukhamāyantyanekadhā

tāsāṃ prabhāvo hi mahāṃstejaścaivātiduḥsahama ///
na kopanīyā nopekṣyā naiva tāśca vimānayet

nāhūyedaparādheṣu daṇḍyastāsāṃ patirbhavet //
putro vāpyathavā nītau naiva rājā prabhuḥ kvacita ///

naiva sādhvī vinirdiṣṭā kevalopastharakṣaṇāt //
vipriyaṃ nācaretkiñcitpatyuḥ sādhvīti sā smṛtā

karmaṇā manasā vācā bhartuḥ priyahitaiṣiṇī //
yā nārī sā smṛtā sādhvī patipūjanatatparā

namaskāryāśca pūjyāśca vandanīyāśca bhārgava //
rājñā sarvaprayatnena tathā lokaiśca sarvaśaḥ

anāthāṃ ca tathā sādhvīṃ bibhṛyātpārthivottamaḥ //
tasyai yaddīyate dānaṃ tadanantaṃ prakīrtitam

sādhvīnāmapamānena kulaṃ dahati pūruṣaḥ //
tāsāṃ sampūjanādrāma svakulaṃ connatiṃ nayet

na dhanena na dhānyena na śīlena na bandhubhiḥ //
na yajñairdakṣiṇāvadbhirnādhītena tathaiva ca

akulāni kulānyāhuḥ kintu strīṇāṃ viceṣṭitaiḥ //
yeṣu sādhvyaḥ striyo rāma kuleṣu kuladhūrvahāḥ // /

mahākulāni tānīha kṛśānyapi dhanairyadi //
putrāṇāmapi tatputraṃ sādhvī yasyāraṇirbhavet

havyeṣu sādhvītanayaṃ tathā kavyaṣu yojayet //
tatrālpasyāpi dānasya mahatpuṇyaṃ prakīrtitam

gāyatrī tu yathā rāma yathā gaṅgā saridvarā //
pāvanī kīrtanādeva tathā sādhvī varāṅganā

rāmāstu bhṛguśārdūla na praduṣyanti karhicit //
māsimāsi rajastāsāṃ duṣkṛtānyapakarṣati

somastāsāṃ dadau śaucaṃ gandharvaḥ śikṣitāṃ giram //
agniśca sarvamedhyatvaṃ tasmānniṣkalmaṣāḥ striyaḥ

brāhmaṇāḥ pādato medhyā gāvo medhyāstu pṛṣṭhataḥ //
ajāśvau mukhato medhyau striyo medhyāstu sarvataḥ

yāmayo yāni gehāni śapantyapratipūjitāḥ //
tāni kṛtyāha tānīva vinaśyanti samantataḥ

striyaḥ śriyaśca geheṣu na viśeṣo'sti kaścana //
tasmātsarvaprayatnena pūjanīyāḥ sadā striyaḥ

mithyā na sādhvī bhavatīha loke bhavatyathāsminnapare ca rāma //
sādhvyastathā pūjyatamā pradiṣṭā lokeṣu sarveṣu carācareṣu

//
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sādhvīmāhātmyaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ //

2.34
rāma uvāca // //
sādhvīnāṃ śrotumicchāmi deva dharmānaśeṣataḥ //
sādhvyo hi nāryo lokānāmādhāra iha kīrtitaḥ

// puṣkara uvāca // //
etadeva paraṃ rāma rāmāṇāṃ dharmakāraṇam //
yadāsāṃ sarvakāryeṣu nityaṃ hi paratantratā

bālye piturvaśe tiṣṭhetpāṇigrāhasya yauvane //
putrāṇāṃ bhartari prete na strī svātantryamarhati

pitrā bhartrā suteneha necchedvirahamātmanaḥ //
teṣāṃ ca viraheṇa strī garhye kuryādubhe kule

sadā prahṛṣṭayā bhāvyaṃ gṛhakārye ca dakṣayā //
susaṃskṛtopaskarayā vyaye cāmuktahastayā

yaḥ pradadyātpitā tvenāṃ tadabhāvepi kārakaḥ //
taṃ śuśrūṣeta jīvantaṃ saṃsthitaṃ na tu laṃghayet

maṅgalārthaṃ svastyayanaṃ yajñaścāsāṃ prajāyate //
prayujyate vivāheṣu pradānaṃ svāmikāritam

anṛtāvṛtukālokte mantrasaṃskārakṛtpatiḥ //
sukhaṃ nityaṃ dadātīha paraloke ca yoṣitaḥ

viśīlaḥ kāmavṛtto vā guṇairvā parivarjitaḥ //
upacaryaḥ striyā sādhvyā satataṃ devavatpatiḥ

nāsti strīṇāṃ pṛthagyajño na vrataṃ nāpyupoṣitam //
patiṃ śuśrūṣate yattu tena svarge mahīyate

pāṇigrāhasya sādhvī strī jīvato vā mṛtasya vā //
patilokamabhīpsantī nācaretkiñcidapriyam

kāmaṃ tu kṣapayeddehaṃ puṣpamūlaphalaiḥ śubhaiḥ //
na tu nāmāpi gṛhṇīyātpatyau prete parasya tu

āsītāmaraṇātkṣāntā niyatā brahmacāriṇī //
yo dharma ekapatnīnāṃ kāṅkṣantī tamanuttamam

anekāni sahasrāṇi sumugdhabrahmacāriṇām //
divaṅgatānāṃ viprāṇāmakṛtvā kulasantatim

mṛte bhartari sādhvī strī brahmacarye vyavasthitā//
svargaṃ gacchatyaputrāpi yathā te brahmacāriṇaḥ

apatyalobhādyā tu strī bhartāramativarttate //
seha nindāmavāpnoti paralokācca hīyate

nānyotpannā prajāstīha na cāpyanyaparigrahā //
na dvitīyaśca sādhvīnāṃ kaścidbhartopadiśyate

patiṃ hitvā nikṛṣṭaṃ svaṃ cotkṛṣṭaṃ yā niṣevate//
nindyaiva loke bhavati parapūrveti cocyate

vyabhicārāttu bhartuḥ strī lokānprāpnoti ninditān //
śṛgālayoniṃ cāpnoti pāparogaiśca pīḍyate

patiṃ yā nābhicarati manovāgdehasaṃyatā //
ihāgryāṃ kīrttimāpnoti paraloke ca śasyate

patyurabhyadhikaṃ nārī nopavāsavrataṃ caret //
anāyuṣyaṃ dvijaśreṣṭha patyustasyāstaducyate

devatārādhanaṃ kuryātkāmaṃ vā brāhmaṇottama //
nārī pativratā rāma prāptānujñāṃ tu bharttṛtaḥ

nārī khalvananujñātā pitrā bhartrā sutena vā //
viphalaṃ tadbhavettasyā yatkarotyaurdhvadaihikam

strīṇāṃ pūjyatamā loke devatāgṛhavāsinām //
yā stāḥ sampūjanīyāḥ syustāsāmeva yathāvidhi

tāsāṃ ca pūjanaṃ kāryaṃ viditaṃ svāminastathā //
anyathā cetpravartteta nirgrāhyā sā prakīrtitā

gatvānyapuruṣaṃ nārī narakaṃ pratipadyate //
kūṭaśālmalimityuktaṃ yāvadābhūtasamplavam

garhitā ca tathā patyurnarakaṃ yāti bhārgava //
daśavarṣasahasrāṇi tathaivāpriyavādinī

sarvāvasthāsvapi strīṣu na vadho vidyate dvija //
pareṇa śaṅkitāmenāṃ saṃyatāṃ vāsayedgṛhe

hṛtādhikārāṃ malināṃ piṇḍamātropajīvinīm //
paribhūtāmadhaḥśayyāṃ vāsayedvyabhicāriṇīm

mūlakarma na karttavyaṃ kathañcidapi yoṣitā //
mūlakarmaratā nārī kalpaṃ narakamāvaseta

daurbhāgyaṃ mahadāpnoti tatra yatrābhijāyate //
yā ca nārī sapatnīnāṃ kuryāddaurbhāgyakāraṇam

kuhakaiḥ paśyati sāpi kalpānāṃ narake dvija //
puṃstvamūlaṃ tathā lakṣmoṃ patyurhiṃsati sā tathā

yakṣarakṣaḥpiśācānāṃ mūlakarmaratā sadā //
vaśyo bhavati lokeṣu bhartā tasyāstathaiva ca

nārī kṛtvā patiṃ vaśyaṃ satataṃ mūlakarmaṇā //
labhatente tu daurbhāgyaṃ bhūtairvā bhakṣyate dhruvam

tasmātsarvaprayatnena mūlakarma vivarjayet //
ātmānamatha bhartāraṃ nāśayenmūlakarmaṇā

brāhmaṇī na pibenmadyaṃ na ca viṭkṣatriyastriyaḥ //
surāṃ pibeyurdharmajña tatpānānnāśamāpnuyuḥ

tato bhavati dharmajña jalaukā raktapāyikā //
kalpāvaśeṣaṃ sakalaṃ tena ghoreṇa karmaṇā

paraveśmarucirna syānna syātkalahaśālinī //
na ca tiṣṭhettathā dvāri na ca rāma gavākṣake

maṇḍanaṃ varjayennārī tathā proṣita bhartṛkā //
devatārādhanaparā bhavedbhartṛhite ratā

dhārayenmaṅgalārthāya kiñcidābharaṇaṃ tathā //
na jātu vidhavā veṣaṃ kadācidapi kārayet //४०/
pativratā tu yā nārī saha bhartrā divaṅgatā //
kalpāvaśeṣaṃ muditā pūjyate tridaśālaye

pativratāṃ savarṇāṃ strīṃ dvijātiḥ pūrvamāriṇīma //
dāhayedagnihotreṇa yajñapātraiśca dharmavit

bhāryāyai pūrvamāriṇyai dattvāgnīnantyakarmaṇi //
punardārakriyāṃ kuryātpunarādhānameva ca

mṛte bhartari yā sādhvī putramāśritya bhārgava //
tapasā śātayeddehaṃ tena svarge mahīyate

patipakṣe naraṃ kañcitputrābhāve samāśrayet //
bibhṛyāddhi sa cāpyenāṃ bhojanācchādanaiḥ sadā

patipakṣe samucchinne pitṛpakṣaḥ prabhuḥ striyaḥ //
viṣamasthāpi bhartavyā pitṛpakṣe svabandhubhiḥ

mṛtaṃ bhartāramādāya yadi vātha pativratā //
praviśeddvijaśārdūla jvalitaṃ jātavedasam

tisraḥ koṭyorddhakoṭī ca yāni lomāni mānave //
tāvantyeva śatābdāni svargaloke mahīyate

vyālagrāhī yathā sarpaṃ bilāduddharate balāt //
evaṃ bharttāramādāya saha tenaiva gacchati // ४९ /
sadvṛttamadhyāpayituṃ gatānāṃ strīṇāṃ viyogakṣatakātarāṇām //
tāsāṃ mṛte jīvitavallabhe hi nāgnipraveśādaparo hi dharma

/
iti viṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rāmaṃ prati puṣkaropākhyāne strīdharmo nāma catustriṃśattamodhyāyaḥ

2.35
rāma uvāca // //
strīṇāṃ pūjyatamā loke devatāstvaṃ prakīrtaya //
tāsāṃ kālaṃ vidhānaṃ ca phalaṃ pūjanatastathā

puṣkara uvāca //
śriyaḥ sampūjanaṃ kāryaṃ strībhistu satataṃ gṛhe //
puppārghamālyanaivedyadhūpadīpānulepanaiḥ

gṛhasammārjanaṃ rāma tathā tasyopalepanam //
puṣpopahārakaraṇaṃ sudhāśuklatvameva ca

sarvametadvijānīyācchriyaḥ sampūjanaṃ dvija //
snānānulepanaṃ yacca gandhavarṇāvadhāraṇam

suvarṇatā ca nārīṇāṃ śriyaḥ sampūjanādbhavet ///
aṣṭamīṣu ca sarvāsu pūjanīyāpyaśokikā

gandhamālyanamaskāradhūpadīpādibhistathā //
tasminnahani yā bhuṅkte naktaṃ tailavivarjitam

bhavatyatha viśokā sā yatrayatrābhijāyate //
aṣṭamīṣu ca sarvāsu na cecchaknoti bhārgava

proṣṭhapadyāṃ vyatītāyāṃ yā syātkṛṣṇāṣṭamī dvija //
tasyāmavaśyaṃ karttavyā devyāḥ pūjā yathāvidhi

apāmiva trilokeṣu prakṛtiḥ strīṣu cocyate //
yā prerayati karmāṇi lokeṣu dvijasattama //

tasyāṃ sampūjanaṃ kāryaṃ śuklāṃ pañcadaśīṃ tathā //
mālyānulepanaiḥ śuklairdhūpena ca sugandhinā

raktavastrapradānena dīpadānena cāpyatha //
vaidalaiśca tathā bhakṣyairbhojyaiścoṣyaistathaiva ca

pūjayitvā ca tāṃ devīṃ bhoktavyaṃ niśi bhārgava //
yadi pañcadaśīṃ sarvāṃ na śaknoti kadācana ///

devyāḥ sampūjanaṃ kāryamavaśyamapi kārtike //
upārtiṃ pūjayedyā tu sā tu nārī pativratā

sadā dharmaratā sādhvī loke bhavati bhārgava //
nāśubhe ca matistasyāḥ kadācidapi jāyate

ekādaśīṃ tathā kṛṣṇāṃ phālgune māsi bhārgava//
śuddhe devasya karttavyā pūjā dharmabhṛtāṃ vara

pūjanācchandodevasya tanayaṃ guṇavarjitam //
na prāpnoti tathā'pnoti guṇavantamasaṃśayam

gandhamālyādibhirbhaktyā tathā vai vāstudevatām //
ekādaśīṃ tathā prāpya caitraśuklasya pūjayet

saṃpūjya tāṃ mahābhāga gṛhabhaṅgo na jāyate //
śuklāṣṭamīṃ tu samprāpya māsi bhādrapade tathā

dūrvāpratānaṃ luppettaduttarāśābhigāminam //
pūjayedgṛhamānīya gandhamālyānulepanaiḥ

phalamūlaistathā rāma dhūpadīpau vivarjayet //
agnipakvaṃ tathā sarvaṃ na nivedyaṃ kathañcana

bhoktavyaṃ ca tathā rāma vahnipākavivarjitam //
dūrvāṃkurasthāṃ sampūjya vidhinā yauvanaśriyam

yauvanaṃ sthiramāpnoti yatrayatrābhijāyate //
sopavāsā tu yā nārī kṛṣṇapakṣasya kārtike

dvādaśyāṃ pūjayedviṣṇuṃ gāṃ savatsāmanantaram //
gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

naivedyaṃ gorasaṃ sarvaṃ varjanīyaṃ prayatnataḥ //
bhoktavyaṃ ca na dharmajña dogdhavyā naiva cārjune

gāvaḥ prāpnoti kṛtvaivaṃ nātra kāryā vicāraṇā //
dhenuṃ tāṃ yadi viprāya pradadāti yathāvidhi

svargalokamathāsādya na tato vinivartate //
kārtike ca tathā māsi kṛttikāyāṃ ca pūjanam

kartavyaṃ gandhakalaśairgandhamālyānulepanaiḥ //
bhakṣyaiśca paramānnaiśca kulmāṣaiḥ parpaṭaistathā

śaktyā vastraiśca dharmajña mahārañjanarañjanaiḥ //
guḍena madhunā caiva sitayā lavaṇena ca

ārdrakeṇekṣuṇā caiva tathā kālodbhavaiḥ phalaiḥ//
sarvaiśca vividhairannairgandhairnānāvidhaistathā

pānakaiśca tathā hṛdyaiḥ pūjanīyāśca kṛttikāḥ //
saha candramasā rāma tena saubhāgyamaśnute

nārī ca rūpalāvaṇye dharme cāgryāṃ tathā matim //
avaidhavyaṃ ca dharmajña yatrayatrābhijāyate

lavaṇasya tulāṃ kṛtvā mahārañjanaraṃjite // ///
vastre vastreṇa tenātha sālaṅkārāṃ sitacchavim

kṛtvā piṇḍaṃ haridrāktaṃ kṛttikānāṃ nivedayet //
grāhayedbrāhmaṇaṃ tāṃ ca prāpte candrodaye tathā

anena karmaṇā nārī saubhāgyaṃ mahadaśnute //
puruṣo'pyatha vai śuddho saubhāgyaṃ mahadaśnute //
kṛttikāpratipāde tu tāsāṃ kṛtvaiva pūjanam

/
yā bhuṅkte gorasaprāyaṃ kṛtvā brāhmaṇapūjanam //
sapta janmāntarāṇyeva saubhāgyaṃ rūpameva ca

svarge tu bhogānāpnoti saha bhartrā tu sā śubhā //

prāpya pañcadaśīṃ rāma tathā śuklāṃ ca kārtikīm //
kārtikaṃ kārtikīṃ rāma gṛhabhittau samālikhet

upadvāraṃ gṛhādbāhyaṃ nānāvarṇaistu varṇakaiḥ //
gṛhopakaraṇaṃ śaktyā tayoścaivābhito likhet

pīṭhakhaḍgāsanādyatra śakaṭolūkhalādikam //
tatastau pūjayennārī nānābhaktiparā śuciḥ

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā //
ikṣuṇekṣuvikārairvā viśeṣeṇa ca pūjayet

tayostu pūjanaṃ kṛtvā matsyaṃ ca sikatāyutam // //
śuktinetraṃ nyasetkṣīre tacca dadyāddvijātaye

tataśca naktaṃ bhuñjīta tilatailavivarjitam //
anayoḥ pūjanādrāma gṛhabhaṅgaṃ na cāpnuyāt

pativratā mahābhāga dīrghamāpnoti jīvitam //
kārtike ca tathā māsi sārdhaṃ candramasā sadā

rohiṇyāṃ rohiṇīpūjā kartavyā vidhinā dvija //
sarvairavidhavācihnairlavaṇena ca bhūriṇā

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā //
tathā kuṃkumaraktena śaktyā bhārgava vāsasā

saubhāgyaṃ paramāpnoti kṛtvaitatparamāṅganā //
śuklapakṣatrayodaśyāṃ yā ca nārī pativratā

pūjayetsopavāsā ca kāmadevamatandritā //
paṭṭavarṇakavinyāsaṃ tasya bhāryā tathā patim

gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā //
guḍena madhunā caiva sitayā cārdrakeṇa ca

lavaṇena rasaiścānyairgandhaiḥ sasyaiḥ pṛthakpṛthak //
bhakṣyairnāvidhaiścaiva kuṃkumārdreṇa vāsasā

gandhatoyāmbupūrṇena drumapallavaśālinā //
pūrṇakumbhena bhavyena mālyakaṇṭhena bhārgava

kāmadevāya no dadyādyadamlaṃ kiñcideva tu //
tataśca paścāddhoktavyaṃ sarvamamlavivarjitam

sarvānkāmānavāpnoti kāmapūjāvidhāyinī //
atha cennaiva śaknoti sarvāṃ rāma trayodaśīm

caitraśuklena sarvāsāṃ phalamāpnotyasaṃśayam//
tasmātsarvaprayatnena caitraśuklatrayodaśīm

kāmasya pūjā kartavyā sarvakāmapradāyinī //
kāmadevaṃ samabhyarcya kāryamātmābhipūjanam

kuṃkumāṅkaistathā vastrairgandhamālyavibhūṣaṇaiḥ //
bhartāraṃ pūjayetpaścānnārī tu kṛtamaṇḍanā

kukumāṃkena vastreṇa gandhamālyairmanoharaiḥ //
puruṣo'pi samabhyarcya kāmadevamasaṃśayam

sarvānkāmānavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā //
tathā śuklacaturthīṣu gaurīpūjā sadā bhavet

snātābhiḥ sopavāsābhiḥ sūryasyodayanaṃ prati //
gandhamālyanamaskāradhūpadīpānnasampadā

guḍena sitayā cāpi madhunā cārdrakeṇa ca //
sarvaiścāvidhavācihnairlavaṇena ca bhūriṇā

caturthīdvitaye pūjyā sarvaśaktyā viśeṣataḥ //
āṣāḍhe'pyathavā māsi māghe cāpyathavā dvija

caturṇāmapi kuṇḍānāṃ madhye sūryāṃśusevinī //
āṣāḍhe sopavāsā tu tṛtīyāyāṃ tathā vaset

na tasyā durlabhaṃ loke kiñcidbhavati bhārgava //
māghe'pyupoṣitā māsi rātryante tuhinotkaraiḥ

śuklīkṛtyākhilānyaṅgānyadhyāste śayanaṃ yayā //
tataśca śītatoyena paścātsnānaṃ samācaret //

sāpi kāmānavāpnoti yānrāma manasecchati//
pativratā sadā lolā subhagā rūpasaṃyutā

dharmapriyā ca bhavati gaurīpūjanatatparā //
āṣāḍhe dāḍimaṃ puṣpaṃ madhau karpāsasambhavam

nivedya sarvamāryāyai saubhāgyaṃ mahadaśnute //
śakrāṇī ca tathā pūjyā māsi bhādrapade bhavet //

strīṇāṃ gaurīvidhānena sarvakāmapradā hi sā //
proṣṭhapadasya māsasya caturthyāṃ dvijasattama

śakrāṇīpūjanaṃ kṛtvā nākapṛṣṭhe mahīyate //
pūjātithiṣu sarvāsu rāma brāhmaṇapūjanam

kartavyaṃ yacca naivedyaṃ deyaṃ tatsubhagāsu ca //
anabhyarcya tathā gaurīṃ gaurīdīpaṃ prapaśyati //

daurbhāgyaṃ mahadāpnoti varjitaṃ tasya darśanam //
gaurīpūjanakāmā strī tasminnahani yā dvija

snānamuṣṇāmbunā kuryātsāpi saubhāgyamaśnute //
sampūjya vidhinā gaurīṃ yatrayatrābhijāyate

rūpalāvaṇyasaubhāgyayuktā bhavati cāpyatha //
nityaṃ cāvidhavā rāma tathaiva ca pativratā

etāḥ pūjyatamā strīṣu daivatāstāḥ prakīrtitāḥ //
ataḥ paraṃ tu yā kuryātsatīmārgavivarjanam

hiṃsātmakamanirdiṣṭamaśuddhaṃ vā dvijottama //
devatārādhanaṃ sā tu ciraṃ narakamṛcchati

tatastu cāpyanāyuṣyaṃ grahabhūtavivardhanam //
hiṃsātmakā tu yā nārī devatārādhane ratā

mūlakarmaratā bhartrā sā vivāhyā bhṛgūttama //
pauṃścalyādapi nārīṇāṃ rāma hiṃsā vivarjitā

strīsvabhāvaṃ śubhaṃ rāma saumyatvaṃ mārdavaṃ dayā //
nirdayā rākṣasī rāma piśācī vā dvijottama

athavā sarvamutsṛjya patipūjanatatparā //
keśavārādhanaṃ kuryācchriyaśca puruṣarṣabha

tenaiva sarvamāpnoti yatkiñcitparamṛcchati //
aphalaṃ sarvameva syādbhartranujñāṃ vinā kṛtam

keśavārādhanaṃ rāma tathāpi saphalaṃ striyaḥ //
sarvabhūtāni govindo bhartā nānyastu yoṣitaḥ //
bhartranujñāṃ vinā tasmāttataḥ pūjā vidhīyate

nārāyaṇaḥ pūjyatamo hi loke nārāyaṇaḥ sarvagataḥ pradhānaḥ //
nārāyaṇārādhanatatparā strī kāmānavāpnoti na saṃśayo'tra

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkaravākye strīdevatāpūjananirūpaṇaṃ nāma pañcatriṃśattamo'dhyāyaḥ