Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.26.30

2.26
// puṣkara uvāca // //
rājā sahāyasaṃyuktaḥ prabhūtayavasendhanam //
ramyamānatasāmantaḥ paśavyaṃ deśamāvaset

vaiśyaśūdrajanaprāyamanāhāryaṃ tathā paraiḥ //
kiñcidbrāhmaṇasaṃyuktaṃ bahukarmakaraṃ tathā

adevamātṛkaṃ karmasvanuraktajanācitam //
karairapīḍitaṃ cāpi bahupuṣpaṃ phalaṃ tathā

agamyaṃ paracakrāṇāṃ tadvādasahamāpadi //
samaduḥkhasukhaṃ rājñaḥ satataṃ ca priye sthitam

sarīsṛpavihīnaṃ ca vyādhitaskaravarjitam //
evaṃvidhaṃ yathālābhaṃ rājā viṣayamāvaseta

tatra durgaṃ nṛpaḥ kuryātṣaṇṇāmekatamaṃ budhaḥ //
dhanvadurgaṃ mahīdurgaṃ naradurgaṃ tathaiva ca

vārkṣaṃ cevāṃbudurgaṃ ca giridurgaṃ ca bhārgava //
sarveṣāmeva durgāṇāṃ giridurgaṃ praśasyate

durgaṃ ca parikhopetaṃ nṛpāṭṭālakasaṃyutam //
śataghnīyantramukhyaiśca śataśaśca tathā yutam

gopuraṃ saṅkapāṭaṃ ca tatra syātsumanoharam //
sapatākagajārūḍho yena rājā viśetpuram

catasraśca tathā tatra kāryāścāpaṇavīthayaḥ //
ekasmim̐statra vīthyagre devaveśma bhaveddṛḍham

vīthyagre ca dvitīye vai rājaveśmābhidhīyate //
dharmādhikaraṇaṃ kāryaṃ vīthyagre ca tṛtīyake

caturthe caiva vīthyagre gopuraṃ ca vidhīyate //
āyataṃ caturasraṃ vā vṛttaṃ cākārayetpuram

muktihīnaṃ trikoṇaṃ ca yavamadhyaṃ tathaiva ca //
ardhacandraprakāraṃ ca vajrākāraṃ ca varjayet

ardhacandraṃ praśaṃsanti nadītīraṃ tu tadvaśāt //
anyatra tanna kartavyaṃ prayatnena vijānatā

rājñaḥ kośagṛhaṃ kāryaṃ dakṣiṇe rājaveśmanaḥ //
tasyāpi dakṣiṇe bhāge gajasthānaṃ vidhīyate

gajānāṃ prāṅmukhī śālā kartavyā cāpyudaṅmukhī //
āgneye ca tathā bhāge āyudhāgāra iṣyate

mahānasaṃ ca dharmajñaḥ karmaśālāstathāparāḥ //
gṛhaṃ purodhasaḥ kāryaṃ vāmato rājaveśmanaḥ

mantridaivavidāṃ caiva cikitsākartureva ca //
tatraiva ca tathā bhāge koṣṭhāgāraṃ vidhīyate

gavāṃ sthānaṃ tu karttavyaṃ turagāṇāṃ tathaiva ca //
uttarābhimukhī śreṇī turagāṇāṃ vidhīyate

prāṅmukhī cāpi dharmajña pariśeṣā vigarhitā //
turagāśca tathā dhāryā praśastaiḥ sārvarātrikaiḥ //

kukkuṭānvānarāṃścaiva markaṭāṃśca narādhipa //
dhārayedatha śālāsu savatsāṃ dhenumeva ca

ajāśca dhāryā yatnena turagāṇāṃ hitaiṣiṇā //
gogajāśvaviśālāsu tatpurīṣasya niṣkramam

astaṅgate na kartavyaṃ devadeve divākare //
tatastatra yathānyāyaṃ rājā vijñāya sāravit

dadyādāvasathasthānaṃ sarveṣāmanupūrvaśaḥ //
yodhānāṃ śilpināṃ caiva sarveṣāmaviśeṣataḥ

dadyādāvasathāndurge mantrakālavidāṃ satāma //
govaidyānaśvavaidyāṃśca gajavaidyāṃstathaiva ca

āhareta bhṛśaṃ rājā durge parabalārujaḥ //
kuśīlavānāṃ viprāṇāṃ durge sthānaṃ vidhīyate //

na bahūnāṃ na tairdurgaṃ vinā kāryaṃ tathā bhavet //
durge ca yantrāḥ kartavyā nānāpraharaṇānvitāḥ

sahasraghātino rāma taistu rakṣā vidhīyate //
durge dvārāṇi guptāni kāryāṇyapi ca bhūbhujā

sañcayaścātra sarveṣāṃ cāyudhānāṃ praśasyate //
dhanuṣāṃ kṣepaṇīyānāṃ tomarāṇāṃ ca bhārgava

śarāṇāmatha khaḍgānāṃ khanakānāṃ tathaiva ca //
laguḍānāṃ guḍānāṃ ca huḍānāṃ parighaiḥ saha

aśmanāṃ ca prabhūtānāṃ mudgarāṇāṃ tathaiva ca //
kaṇiyānāṃ triśūlānāṃ paṭṭiśānāṃ ca bhārgava

prāsānāṃ ca tsarūṇāṃ ca śaktīnāṃ ca narottama //
paraśvadhānāṃ cakrāṇāṃ carmaṇāṃ carmabhiḥ saha

kuddālarajjuvetrāṇāṃ piṭikānāṃ tathaiva ca //
hrasvakānāṃ ca pātrāṇāmagarasya ca saṃśrayama

sarveṣāṃ citrabhāṇḍānāṃ sañcayaścātra iṣyate //
vāditrāṇāṃ ca sarveṣāmauṣadhānāṃ tathaiva ca

yavasānāṃ prabhūtānāṃ cendhanasya ca sañcayam //
guḍasya sarvaśailānāṃ gorasānāṃ tathaiva ca

carmaṇāṃ ca sasajjānāṃ snāyūnāmasthibhiḥ saha //
gorasasya paṭānāṃ ca dhānyānāṃ sarvatastathā

tathaiva prapaṭānāṃ ca yavagodhūmayorapi //
ratnānāṃ sarvavastrāṇāṃ lohānāṃ cāpyaśeṣataḥ

kalāyamudgamāṣāṇāṃ caṇakānāṃ tilaiḥ saha //
tathā ca sarvasasyānāṃ pāṃśugomayayorapi

/
saṇasarjarasaṃ bhūrjajatulākṣākaṭaṃkaṭām //
rājā sañcinuyāddurge yaccānyadapi kiñcana

kumbhāḥ sāṣīviṣā dhāryā vyāghrasiṃhādayastathā //
mṛgāśca pakṣiṇaścaiva paśavaśca pṛthagvidhāḥ //४ ० //
sañceyāni viruddhānāṃ suguptāni pṛthakpṛthaka //
kartavyāni mahābhāga yatnena pṛthivīkṣitā

uktāni cāpyanuktāni rājadravyāṇyaśeṣataḥ //
suguptāni pure kuryājjanānāṃ hita kāmyayā

jīvakarṣabhakākolīrāmalakyaḥ parūṣakam //
śāliparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī tathaiva ca

māṣaparṇī tathā caiva sārive dve balābhayama //
vīrāśvagandhā vṛthvīkā bṛhatī kaṇṭakārikā

śṛṅgāṭikā rodragodhī varṣābhūdarbhagundrakā //
madhuparṇīvidāryau dve mahādurgā mahā tathā

dhanvanā mahaṛgvyāhyā trikoṭī raṇḍakaṃ viṣam //
parṇāsanāhvī mṛdvīkā phalguḥ kharjūrayaṣṭikā

śukrātiśukrakāśmaryaśchatrāticchatravīraṇā //
ikṣurikṣuvikāraśca phāṇitādyāśca bhārgava

sahāśca sahadevāśca viśvedevāḍharūpakam //
madhūkapuṣpaṃ haṃsākhyā śatapuṣpamadhūlikā

śatāvarī madhūkaṃ ca priyālaṃ tālameva ca //
ātmaguptā kaṭphalākhyā daradā rājaserukā

rājarṣabhakadhānakyā ṛṣyaproktā tathotkaṭā //
kaṭaṃkaṭā padmabījaṃ govallī madhuvallikā

śītapākī kuliṅgākṣī kākajihvorupatrikā //
ervārumrapasau cobhau muñjātakapunarnavā

kāśerukā tugākṣīrā bilveśālūkakesaram //
śūkadhānyāni sarvāṇi śambīdhānyāni yāni ca

kṣīraṃ kṣaudraṃ tathā śuklaṃ majjā tailaṃ vasā ghṛtama //
nikocābhiṣukākṣoṭaṃ vātāpaṃ sorukhāṇakam

evamādīni cānyāni vijñeyo madhuro gaṇaḥ //
rājā sañcinuyātsarvaṃ pure niravaśeṣataḥ

dāḍimāṃmrātakāṃ līnaṃ titantiḍīkāmlavetasam //
bhavyakaḥ kaṇḍalīkaśca makarandakarūpakam

bījapūrakakāṇḍīramālatī rājadhanvanā //
kolakadvayaparṇāni dvayorallīkayorapi

pālevataṃ bhāgarikaṃ prācīnārūkameva ca //
kapitthāmalakaṃ cukraṃ kalindaṃ ca śaṭhasya ca

jāmbavaṃ navanītaṃ ca sauvīrakatupocake //
surāsavaṃ ca madyāni maṇḍaṃ takradadhīni ca

śuklāni caiva sarvāṇi jñeyānyamlagaṇāni vai //
saindhavodbhedanādeyapākyasāmudrarocasam //
kūpyasauvarcalaviḍaṃ vālakailopabāhukam

ūṣakṣāraṃ kālabhasma vijñeyau lāvaṇo gaṇaḥ //
evamādīni cānyāni rājā sañcinuyātpure

pippalī pippalīmūlaṃ cavyacitrakanāgaram //
kuṭherakaṃ samaricaṃ śigruṃ bhallāta durgaṃ suguptaṃ nṛpatissadaiva

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā०saṃ० rāmaṃ prati puṣkarākhyāne durgasampattirnāma ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ

2.27
rāma uvāca //
rakṣoghnāni viṣaghnāni yāni kāryāṇi bhūbhujā //
agadāni samācakṣva tāni dharmabhṛtāṃ vara

puṣkara uvāca //
bilvāḍhakī yavakṣārapāṭalībāhlikoṣaṇāḥ //
śrīparṇī sallakīyuktā niṣkvāthaḥ prokṣaṇaṃ param

saviṣaṃ prokṣitaṃ tena sadyo bhavati nirviṣaḥ //
yavasaindhavapānīyavasuśayyāsanaudanam

kavacābharaṇacchatrabālavyajanameva ca //
śailūpāṭalyativiṣāśigrugopīpunarnavāḥ

sasaṅgāvṛkṣamūlatvakkapitthaṃ vṛkṣaśoṇitam //
sahadantaśaṭhaṃ tadvatprokṣiṇaṃ viṣanāśanam

lākṣā priyaṅumañjiṣṭhāsamaṅgā sahareṇukā //
sayaṣṭyāhvamadhūpetā babhrupittena kalkitāḥ

nikhanedgoviṣāṇasthā saptarātraṃ mahītale //
tataḥ kṛtvā maṇiṃ hemnā baddhaṃ hastena dhārayet //

saṃspṛṣṭassaviṣastena sadyo bhavati nirviṣaḥ //
manohvālaśamīpuṣpatvaṅniśāśvetasarṣapāḥ

kapitthakuṣṭhamañjiṣṭhāḥ pittena ślakṣṇakalkitāḥ //
dhanogavaḥ kapillāyāḥ saumyākhyo'yaṃ puro gadaḥ

viṣajitparamaḥ prokto maṇiratra ca pūrvavat //
mūṣakājirakā cāpi haste baddhvā viṣāpahā

hareṇumāsī maṃjiṣṭhā rajanīmadhukaṃ madhu //
akṣatvaksurasaṃ.... ..śvapittaṃ pūrvavarmaṇi

vāditrāṇi patākāśca viṣṭairetaiḥ pralepitā //
śrutvā dṛṣṭvā samādhāya sadyo bhavati nirviṣaḥ

tatpūṣaṇaṃ pañcalavaṇaṃ mañjiṣṭhārajanīdvayam //
sūkṣmailā trivṛtāpatraṃ viruṅgānīṃdravāruṇī

madhukaṃ ceti sakṣaudraṃ goviṣāṇairnidhāpayet //
tasmāduṣṇāmbunā mātrāṃ prāguktāṃ yojayettathā //

viṣaṃ bhuktaṃ jarāṃ yāti nirviṣopi na doṣakṛt //
saṃtusarjarasośīrasarṣapāpatravālukaiḥ

savellāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya ca//
dhūpovāso gṛhe hanti viṣaṃ sthāvarajaṅgamam

na tatra kīṭā na viṣā dardurā na sarīsṛpāḥ //
na kṛtyāḥ karma nā'nyacca dhūpoyaṃ yatra dahyate

kalkitaiścandanakṣīrapalāśadrumavalkalaiḥ //
pūrvailavālusurasānākulītaṇḍulīyakaiḥ

kvāthaḥ sarvodakāryeṣu kākamācījalairvṛtaḥ //
rocanāpatra naipālīkuṃkumaistilakaṃ vahan

viṣaṃ na bādhate syācca naranārīnṛpapriyaḥ //
cūrṇairharidrāmaṃjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbakaiḥ

jighraṃ nnirviṣatāmeti gātraṃ sarvaviṣārditam //
śirīṣasya phalaṃ patraṃ puṣpaṃ tvaṅmalameva ca

gomūtrapiṣṭo hyagadaḥ sarvakarmakaraḥ smṛtaḥ //
etā vīramahauṣadhyaḥ śṛṇu cātaḥ paraṃ dvija

vandhyā karkoṭakī rāma viṣṇukrāntā tathotkaṭā //
śatamūlā śatānandā balāsphoṭā paṭolikā

somā piṇḍā niśā caiva tathā dagdharuhā jayā //
sthale kamalinī yā ca piṃgalī śṛṅgamūlikā

caṇḍālī hasticaṇḍālī gocaṇḍālī kavandhikā //
raktā caiva mahāraktā tathā barhiśikhā ca yā

kośātakī nakramālaṃ piyālaṃ ca svalakṣaṇā //
cāraṇā ca sugandhā ca tathā vai gandhanākulī

īśvarī ca saliṅgī ca somalī vaṃśanālikā //
jatukārī tathā śvetā śvetā ca madhuyaṣṭikā

vajjaṭaḥ pāribhadraśca tathā vai sindhuvārikā //
jīvānandī vasumatī na taṃ nāgakaṭaṃ kaṭam

tālanā jālapātālaṃ tathā ca vaṭapatrikā ///
karakṣīrā mahānīlī kahlāraṃ haṃsapādikā

maṇḍūkaparṇī vārāhī dve tathā taṇḍulīyake //
sarpākṣī lavaṇā brāhmī viśvarūpā sukhaṃkarī

rujāpahā śuddhikarī tathā śalyāpahā ca yā //
patrikā rohiṇī caiva raktalā ca mahauṣadhī

tathāmalakavandāru yāvacitrā paṭolikā //
kākolī kṣīrakākolī pīluparṇī manovatī

keśanī vṛścikā kālī mahānāgā śatāvarī //
tathā garuḍavegā ca sthalekumudinī ca yā

sthale cotpalinī yā ca mahābhūmilatā ca yā //
unmādinī somarājī sarvaratnāni bhārgava

viśoṣāmarakataṃ tatra kīṭapakṣaṃ viśeṣataḥ //
jīvajātāśca maṇayassarve dhāryā viśeṣataḥ

rakṣoghnāśca yaśasyāśca kṛtyā vetālanāśinaḥ //
viśeṣāntaranāgāśca gokharoṣṭrasamudbhavāḥ

sarpatittiragomāyubabhrumaṇḍūkajāśca ye //
siṃhavyāghrarkṣamārjāradvīpavānarasambhavāḥ

kapiñjalājagodhāvimahiṣaiṇabhavāśca ye

ityevametaissakalairupetaṃ dravyaiḥ puraṃ rakṣitasañcayaṃ ca //
rājā vasettatra gṛhaṃ ca śubhraṃ guṇānvitaṃ lakṣaṇasaṃprayuktam

iti śrīviṣṇudharmottare mā०saṃ० dvitīyakhaṇḍe agadaṅkarādhyāyo nāma saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

2.28
// rāma uvāca //
rājarakṣārahasyāni yāni durge nidhāpayet //
kārayedvā mahībhartā kathayasvāśu tāni me

puṣkara uvāca //
śirīṣodumbaraśamībījapūraṃ ghṛtaplutam //
kṣudyogaḥ kathito rāma māsārdhasya purātanaiḥ

kaṣerūtpalamūlāni ikṣumūlaṃ tathā vimam //
dūrvākṣīraghṛtairmaṇḍaḥ siddho'yaṃ māsikaḥ param

śūlaprotaṃ naraṃ prāpya tasyāsthnāmaraṇī bhavet //
kalmāṣavīṇunā tatra janayettu vibhāvasum

gṛhe trirapasavyaṃ tatkriyate yatra bhārgava //
nānyognirjvalate tatra nātra kāryā vicāraṇā

karpāsāsthi bhujaṅgasya tathā nirmocanaṃ param //
sarpanirvāsane dhūpaḥ praśastaḥ satataṃ gṛhe

sāndrasattvā ca vayasā vidyuddagdhā ca mṛttikā //
tayānuliptaṃ yadveśma nāgninā dahyate dvija

divā ca durge rakṣo'gnirvāti vāte viśeṣataḥ //
viṣācca rakṣyo nṛpatistatra yuktiṃ nibodha me

krīḍānimittaṃ nṛpaterdhāryāḥ syurmṛgapakṣiṇaḥ //
annaṃ ca prākprarīkṣeta vahnāvatha nareṣu ca

vastraṃ patramalaṅkāraṃ bhojanācchādane tathā //
nāparīkṣitapūrvaṃ tu spṛśedapi mahīpatiḥ

śyāvāsyavaktraḥ santaptaḥ sodvegaṃ ca parīkṣate //
viṣadena viṣaṃ dattaṃ yatra tatra nirīkṣate

srastottarīyo vimanāḥ stambhakuṇḍyādibhistathā //
pracchādayati cātmānaṃ khidyate lajjate tathā

bhuvaṃ vilikhate grīvāṃ tathā cālayate dvija //
kaṇḍūyati ca mūrdhānaṃ parileḍhyadharaṃ tathā

kriyāsu tvarate rāma viparītāsvapi dhruvam //
evamādīni cihnāni viṣadasya parīkṣayet

tato vicāyedagnau tadannaṃ tvarayānvitaḥ //
indrāyudhasavarṇastu vṛkṣasphoṭasamanvitaḥ

ekāvarto'tha durgandhī bhṛśaṃ caṭacaṭāyate //
taddhūmasevanājjantoḥ śirorogaśca jāyate

saviṣe'nne nilīyante na ca bhārgava makṣikāḥ //
nilīnāśca vipadyante dṛṣṭe ca saviṣe tathā

virajyati cakorasya dṛṣṭirbhārgavasattama //
vikṛtiṃ ca svaro yāti kokilasya tathā dvija

gatiḥ skhalati haṃsasya bhṛṅgarājaśca kūjati //
krauṃco madamathābhyeti kṛkavākurvirauti ca

vikrośati cakoraśca śārikā vāśate tathā //
cāmīkaro'nyato yāti mṛtyuṃ kāraṇḍavastathā

mehate vānaro rāma glāyate jīvajīvakaḥ //
hṛṣṭaromā bhavedbabhruḥ pṛṣataścaiva roditi

harṣamāyāti ca śikhī saviṣe darśane dvija //
annaṃ ca saviṣaṃ rāma cireṇa ca vipacyate

tathā bhavatyatisrāvaṃ pakvaṃ paryuṣitopamam //
vyāpannarasagandhaṃ ca candrikābhistathā yutam

vyañjanānāṃ ca śuṣkatvaṃ dravāṇāṃ budbudodbhavaḥ //
sasaindhavānāṃ dravyāṇāṃ jāyate phenamālikā

rasasya rājī nīlā syāttāmrā ca payasastathā //
kokilābhā ca sadhyasya toyasya ca bhṛgūttama

dhānyāmlasya tathā kṛṣṇā kapilā kodravasya ca //
madhuśyāvā ca takrasya nīlā pītā tathaiva ca

ghṛtasyodakasaṃkāśā kapotābhā ca mastunaḥ //
haritā sākṣikasyāpi tailasya ca tathāruṇā

phalānāmapyapakvānāṃ pākaḥ kṣipraṃ prajāyate //
prakopaścaiva pakvānāṃ mālyānāṃ mlānatā tathā

mṛdutā kaṭhinānāṃ syānmṛdūnāṃ ca viparyayaḥ //
sūkṣmatantūpasadanaṃ tathā caivātiromatā

śyāmamaṇḍalatā caiva vastrāṇāmaviśeṣataḥ //
lohānāṃ ca maṇīnāṃ ca malapaṅkopadigdhatā

anulepanagandhānāṃ snānānāṃ ca bhṛgūttama //
vigandhatā ca vijñeyā parṇānāṃ mlānatā tathā

pītā nīlā sitā jñeyā tathā rāmāñjanasya ca //
dantakāṣṭhatvacaḥ śāntāstantusattvaṃ tathaiva ca

evamādīni cihnāni vijñeyāni bhṛgūttama //
tasmādrājā sadā tiṣṭhenmaṇimantrauṣadhīgaṇaiḥ

āptaiḥ saṃrakṣito rāma pramāda parivarjakaiḥ

prajātarormūlamihāvanīśastadrakṣaṇādvṛttimupaiti rāṣṭram //
tasmātprayatnena nṛpasya rakṣā sarveṇa kāryā bhṛguvaṃśacandra

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० rājarakṣāvarṇanannāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

2.29
rāma uvāca // //
vāstuvidyāṃ samācakṣva yādogaṇanṛpātmaja ///
hitāya mānavendrāṇāṃ tathānyeṣāṃ ca mānada

puṣkara uvāca // //
bhūmimādau parīkṣeta śubhalakṣaṇalakṣitām //
pūrvodakpravaṇāṃ dhanyāṃ tathā vai dakṣiṇonnatām

na tathā śikaṭacchinnāṃ nānyattoyapariplutām //
valmīkamūṣikāvāsaśvabhrakaṇṭakitairdrumaiḥ

vihīnāṃ mṛdusaṃsparśāṃ kaṭhināṃ cāpyanūṣarām //
na tathā yavasaṃsthānāṃ nebhavajropamāṃ tathā

na śūrpakūrmasaṃsthānāṃ śaktihīnāṃ tathaiva ca//
sampūryamāṇāṃ kṛmibhistathādhikamṛdaṃ śubhām

garbhe ca kusumaṃ yasyāṃ na mlānimupagacchati //
na nirvāṇamavāpnoti yasyāṃ dīpaśca bhārgava

udakaṃ ca tathā yasyāṃ śīghraṃ rāma na jīryate //
sā praśastā kṣitistasyāṃ niveśaṃ kārayedbudhaḥ

śvetā raktā tathā pītā kṛṣṇā caiva yathākramam//
viprādīnāṃ praśastā syānmṛttikā ca tato dvija

ghṛtāsṛgannamadyānāṃ tulyagandhā tathaiva ca //
madhurā ca kaṣāyā ca amloṣaṇarasā tathā

kuśaiḥ śaraistathā kāśairdūrvābhiryā ca sambhṛtā //
parīkṣya yatnato bhūmiṃ tithinakṣatrasampadā

sampūjya brāhmaṇānpūrvaṃ niśśalyāṃ tāṃ tu kārayet//
khātapūrvāṃ tataḥ kṛtvā devabhāgāṃśca kalpayet

catuḥṣaṣṭipadaṃ kṛtvā vāstupūrvaṃ yathāvidhi //
catuḥṣaṣṭivibhāgena kalpayitvā samantataḥ //

ekaikaṃ tu gṛhaṃ tatra tathaiva parikalpayet //
yasmātpuravibhāgena dvāranyāsaḥ prakīrtitaḥ

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi devabhāgānyathāvidhi//
madhye catuṣpadaḥ svāmī brahmā śubhacaturmukhaḥ // १४.//
prāktathā nigrahaḥ svāmī kathitaśca tathāryamā //
dakṣiṇena vivasvāṃśca mitraḥ paścimataḥ sthitaḥ

udakpṛthvīdharaścaiva vikoṇeṣvatha me śṛṇu //
vikoṇe śivadaivatye kāmapakṣāvubhau surau

sāvitrīsavitārau tu tathāgneye prakīrtitau //
tathā nairṛtakoṇe tu jayendrau rāma kīrtitau

bhadravyādhī tu vāyavye kathitau bhṛgunaṃdana //
devatānāṃ tathaitāsāṃ bhūyo bāhye tu maṇḍale

pūrvādiṣu yathā dikṣu devatāstānnibodha me //
mahendraśca ravissatyo bhṛśaḥ prāgrāma kīrtitāḥ

gṛhakṣito yamo bhṛṅgo gandharvaścaiva yāmyataḥ //
bhallāṭaśca tathā soma aditirdhanadastathā

uttareṇa smṛtā devā vikoṇeṣvatha me śṛṇu //
ditirīśau meghajayau śivakoṇe prakīrtitau

vyomāgnī pūṣavitathau śikhikoṇe ca bhārgava //
mṛgapitrīśadauvārisugrīvāścaiva nairṛte

rogānāyuśca nāgaśca mukhyāśvāniladiksthitāḥ //
tato'pi bāhyataścāṣṭau śṛṇuṣva gadato mama

aṣṭāvaṣṭau vinirdiṣṭā devā dikṣu vidikṣu ca //
ādyantau tu tayordevau proktāvatha graheśvarau/
parjanyaḥ prathamo devo dvitīyaśca karagrahaḥ //
mahendraravisatyāśca bhṛśo'tha gamanastataḥ

pavanaśca mahābhāgāḥ pūrveṇaite prakīrtitāḥ //
puṣyo'tha tritudaścaiva tathaiva ca graharkṣataḥ

yamo bhṛśaśca gandharvo mṛgo'tha pitarastathā //
dakṣiṇena vinirdiṣṭā devā bhṛgukulodvaha

dauvārikaśca sugrīvaḥ puṣpadaṃtastathā suraḥ //
varuṇastu tathā yakṣo rogaḥ śoṣastathaiva ca

paścimena vinirdiṣṭā devā dānavanāśanāḥ //
nāgarājastathā mukhyo bhallāṭaśca tathā śaśī

aditiśca kuberaśca nāgaścātha hutāśanaḥ //
ete devā vinirdiṣṭāstathā cottarato dvija

eteṣāmeva devānāṃ bhāge dvārāṇi kārayet //
śubhāni teṣu vakṣyāmi śeṣāṇi parivarjayet

mahendrasomadaivatyau pūrvataḥ śubhadau smṛtau //
gṛharkṣataśca puṣpaśca tathā dakṣiṇataḥ śubhau

sugrīvaḥ puṣpadantaśca śubhau paścimato dvija //
bhallāṭaḥ somadevaśca dvāre śreṣṭhau tathā hyudak

dvātriṃśacca bahirdevāstathāntardvādaśa smṛtāḥ //
madhye brahmā tathā prokta evaṃ te piṇḍadevatāḥ

catvāriṃśadvinirdiṣṭāstathā pañca ca bhārgava //
vinyasyājiramevādau catuṣṣaṣṭipadaṃ dvija

tatra devavibhāgena gṛhakarma vidhīyate //
candrasugrīvaparjanyasatyendrāryamavāruṇe

bhagavatsaṃgrahaṃ kuryādyathāsaṃsthānato dvija //
sūryāntarikṣasatyāgnibhāgeṣu ca mahānasam

vāyvantarikṣasugrīvabhallāṭapitṛdaivate //
gaṃdharvapuṣpadantākhye bhāge kūpaṃ tu kārayet

ekavṛkṣādhikaṃ tatra tathā kuryāddvijottama //
athavā digvibhāgena gṛhakarma vidhīyate

aiśānyāṃ devatāveśma tathāgneyyāṃ mahānasam //
agnyāgāraṃ ca tatraiva bhramaṃ nairṛtake tathā

koṣṭhāgārāyudhāgārau vāyavyāṃ ca tathā smṛtau //
kūpādisthodakaṃ śastaṃ dikṣu caivottarāsu ca

anyāsu garhitaṃ rāma prayatnena vivarjayet //
purāṇaṃ navamiśraṃ tu dāruveśmani varjayet

sakuḍyaṃ parakuḍyaṃ ca naiva kāryaṃ vijānatā //
vinārkacandragrahaṇaṃ dvārasamparivartanam

vṛddhikṣayau na kartavyau bhūyaḥ karmaṇi veśmanaḥ //
prāguttare'thavā kāryau brāhmaṇānumate tathā //
brahmasthānaṃ śucirnityaṃ kāryaṃ bhavati bhārgava

na pīḍanīyaṃ ca tathā nāgadantādibhirbhavet //
marmāṇi rāma jānīyāddevatāpadasandhiṣu

na pīḍayettathā tāni nāgadantādibhirdvija //
ye drumā vaṭasaṃsiktāstathā ye ca sakoṭarāḥ

hastividyuddhatā ye ca devatāveśmajāśca ye //
vahnispṛṣṭāḥ śmaśāne ca ye ca jātāścatuṣpathe

rokavṛkṣāśca ye kecinna te śastāḥ kathañcana //
vṛkṣasya mahatīṃ pūjāṃ kṛtvā tadvāsakasya ca

madhvājyadigdhena tathā chindyātparaśunā dvijaḥ //
pūrvottareṇa patanaṃ praśastaṃ parikīrtitam

śeṣāsu patanaṃ dikṣu garhitaṃ dvijasattama //
vaṭāśvatthau ca nirguṇḍī kovidāravibhītakau

puṣyakaṃ śālmaliścaiva palāśaṃ ca vivarjayeta //
vistāraddviguṇocchrāyaṃ dvāraṃ kāryaṃ tathā gṛhe

nidhiprathamako nāgahaṃsasārasacitritam //
dvārako netramadvābhra catuṣpathasurālayaiḥ

kūpaikavṛkṣarathyābhirviddhaṃ dvāraṃ vivarjayet//
dviguṇāttu gṛhocchāyādbhūmiṃ tyaktvā na doṣabhāk

ādhmātaṃ sakaṭaṃ rāma tathāmbuplavi yadbhavet//
dvāraṃ na tatpraśaṃsanti tasmāttu parivarjayet

puradvārādhikaṃ śrīdaṃ bhāgeṣu ca tathā bhramam//
dhanadasya tathā bhāgairdhanaveśma vidhīyate

indrasatyendrasugrīvadvāramanyatra kārayet //
stambhaṃ tu navadhā kṛtvā pīṭhe bhāgaṃ tu kārayet

bhāge kumbhastathā kāryo bhāge padmaṃ niveśayet //
stambhaṃ bhāgatraye kāryamaṣṭāsramatha vartulam

tasyopari tathā bhāge bhavatyāmalasārakam //
bhāgadoṣe tulā kāryā bhāge kāryā tathā tulā

ekaśālacatuśśālau kartavyau svecchayā sadā //
pūrvottarābhiḥ śālābhirhīnaṃ kāryaṃ dviśālakam

anyathā garhitaṃ rāma sutārthakṣayadaṃ matam //
aṣṭahastocchrayādūrdhvaṃ bhūmikāṃ tu na kārayet

vāstūcchrāyaṃ na kartavyaṃ tathā hastaśatādhikam //
ārambhaṃ saśilānyāsaṃ dvārastambhocchrayāvubhau

tathārohaṇaniṣpattī tathā vāstupraveśanam //
sarvāṇyetāni kāryāṇi divase rāma pūjite

śeṣeṣveteṣu kartavyaṃ devabrāhmaṇapūjanam //
kālajñapūjanaṃ caiva sthapatīnāṃ ca bhārgava

prāvṛṭkāle na kartavyaṃ vāstukarma vijānatā//
kṛṣṇapakṣatribhāgānte śuklādye ca bhṛgūttama

tithiṃ caturthī navamīṃ varjayecca caturdaśīm //
aṅgārakadinaṃ rāma karaṇaṃ viṣṭisaṃjñitam

divyāntarikṣakṣitijairutpātairbhaṃ ca pīḍitam //
grahopaspṛṣṭaṃ ca tathā vyatīpātahataṃ ca yat

candratārānukūle bhe vāstukāryaṃ vijānatā //
dhruvāṇi tāni śastāni śākraṃ vai nairṛtaṃ tathā

saumyaṃ ca vaiṣṇavaṃ puṣyaṃ pauṣṇaṃ sāvitrameva ca //
sthiralagne sthirāṃśe ca kartuścopacayātmake

yasya saumyagrahāḥ kendre trikoṇe cāpi bhārgava //
pāpāścopacayasthāne tasminkāryaṃ praveśanam

kendrasthaṃ varjayetpāpaṃ sarvayatnena karmasu //
kendraṃ saumyayutaṃ devaṃ na tu śūnyaṃ kadācana

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śilānyāsavidhiṃ tava //
catuḥṣaṣṭipadaṃ kṛtvā same sthāne tu maṇḍalam

kṛtvā tu devatānyāsaṃ tatra maṇḍalake dvija //
śriyaḥ sampūjanaṃ kṛtvā vāsudevasya cāpyatha

pūjanaṃ maṇḍale kāryaṃ vāstudevagaṇasya ca //
gandhārdhapuṣpa naivedyadhūpadīpairbhṛgūttama

teṣāṃ sampūjanaṃ kṛtvā samādāya hutāśanam //
oṃkārapūrvamājyaṃ tu juhuyācchrīdharasya tu

śriyaḥ kṛtvā tato homaṃ brahmaṇaḥ kārayettataḥ //
brahmāṇaṃ tu puraskṛtya vāstudevagaṇasya ca

hotavyamājyaṃ dharmajña yasya devasya hūyate //
tatkālamāśu bhajate lakṣaṇegnau dvijottama

tasya devasya yatsthānaṃ tatra śalyaṃ vinirdiśet //
śalyasyoddharaṇaṃ kāryaṃ rāma yatnena jānatā

madhye śailamayaṃ kumbhaṃ śaṃkuṃ ca sthāpayedbudhaḥ //
aiśāne ca tataḥ koṇe śilāṃ pūrvaṃ pratiṣṭhayet

pradakṣiṇaṃ tato rāma śilānyāsaṃ vidhīyate //
kumbhasya ca śilānāṃ ca tataḥ snānaṃ vidhīyate

vaṭāśvatthakaṣāyeṇa sarvauṣadhijalaistataḥ //
tato'nulepanaṃ kāryaṃ candanena sugandhinā

ācchādanaṃ tataḥ kāryaṃ vāsobhiḥ kusumaiḥ śubhaiḥ //
dhūpaṃ pradīpaṃ naivedyaṃ teṣāṃ rāma nivedayet

dakṣiṇābhirdvijendrāṇāṃ tataḥ pūjā vidhīyate //
kālavitsthapatī pūjyau tato rāma vijānatā

tato mantraṃ japetkartā kālajñaḥ sthapatiḥ svayam //
gṛhaṃ puṣṭikaraṃ rāma munivaktrādvinissṛtam

nande nandaya vāsiṣṭhe vasubhiḥ prajayā saha //
jaye jayāvahe devi prajānāṃ jayamāvaha

pūrṇe'ṅgirasadāyāde pūrṇakāmaṃ kuruṣva māma //
bhadre kaśyapadāyāde kuru bhadrāṃ matiṃ mama

sarvabījasamāyukte sarvaratnauṣadhairvṛte //
rucire nandane nande vāsiṣṭhe ramyatāmiha

prajāpatisute devi caturagre mahīmaye //
subhage suvrate bhadre gṛhe kāśyapi ramyatām

pūjite paramācāyairgandhamālyairalaṃkṛte //
bhavabhūtikarī devi gṛhaṃ bhārgavi ramyatām

avyaṅge cākṛte pūrṇe sunetryaṅgirasaḥ sute //
iṣṭake tvaṃ prayaccheṣṭaṃ pratiṣṭhāṃ kāmayāmyaham

deśasvāmipurasvāmigṛhasvāmigṛhe vasa //
manuṣyadhanahastyaśvapaśuvṛddhikarī bhava

gṛhapraveśe'pi tathā śilānyāsasamo vidhiḥ //
kartavyaḥ sakalo rāma śilānyāsavivarjitaḥ

pūjitāparalakṣmīkaṃ hutvāgniṃ cāpyalaṃkṛtam //
pañcaraṅgena sūtreṇa baddhapratisaraṃ tathā

saphaleṣu ca bāṇeṣu diśāsu vidiśāsu ca //
gavākṣakeṣu kartavyāścakrā rakṣohaṇāstathā

sarvasyāsya tathā nyāsaṃ mantrai rakṣohaṇairbhavet //
gopṛṣṭhavinyastakaraḥ praviśecca gṛhī gṛham

sva'nuliptassukhī sragvī sapatnīkastathaiva ca //
dvijapuṇyāhaghoṣeṇa vīṇāveṇuraveṇa ca //
bandināṃ ca ninādena paṭahānāṃ svanena ca

kāle śubhe kālavidā pradiṣṭe satoraṇaṃ pūrṇaghaṭābhirāmam //
praviśya kālajñasamarcitānāṃ kṛtvārcanaṃ tatra surottamānām

sampūjya vahniṃ dvijapuṅgavāṃśca māṅgalyamālabhya ca bhojayitvā //
viprānmadhukṣīraghṛtotkaṭānnaiḥ sadakṣiṇāṃstāṃśca tathā visarjya

saptāhamagniṃ paricarya tatra sampūjya viprānvidhivacca rāma //
gṛhe vasetpūjitadevavipre śucau sadā sarvaguṇopapanne

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rāmaṃ prati puṣkarakathāsu vāstuvidyāvarṇanannāmaikonatriṃśattamo'dhyāyaḥ

2.30
// puṣkara uvāca // //
uttareṇa śubhaḥ plakṣo vaṭaḥ prāgbhārgavottama //
udumbaraśca yāmyena saumyenāśvattha eva ca

ete krameṇa neṣyanti dakṣiṇādisamudbhavāḥ //
samīpajātāśca tathā varjyāḥ kaṇṭakino drumāḥ

vāmabhāge tathodyānaṃ kuryādvāsagṛhācchubham //
vāpayetprāktilāṃstatra mṛndīyāttāṃśca puṣpitān

tatastu ropayedvṛkṣānprayataḥ susamāhitaḥ //
snāto drumamathābhyarcya brāhmaṇāṃśca śivaṃ tathā

dhruvāṇi pañca vāyavyaṃ hastaḥ puṣyaḥ savaiṣṇavaḥ //
nakṣatrāṇi tathā mūlaṃ śasyate drumaropaṇe ५५//
udyānaṃ sajalaṃ rāma nābhirāmaṃ yadā tadā //
praveśayenna vipaṭa (kuruhān )puṣkariṇyaśca kārayet

saṃskāryamudbhidaṃ toyaṃ kūpāḥ kāryāḥ prayatnataḥ //
hastaṃ maghā tathā maitraṃ saumyaṃ puṣyaṃ ca vāsavam

uttarātritayaṃ rāma tathā pūrvā ca phalgunī //
jalāśayasamāraṃbhe praśaste vāruṇaṃ tathā

sampūjya varuṇaṃ devaṃ viṣṇuṃ parjanyameva ca //
tarpayitvā dvijānkāmaistadāraṃbhakaro bhavet

athodyāne pravakṣyāmi praśastānpādapāndvija //
ariṣṭāśokapunnāgaśirīṣāmrapriyaṅgavaḥ

panasāśokadacalījambūlakucadāḍimāḥ //
māṅgalyāḥ pūrvamārāme ropaṇīyā gṛheṣu vā

kṛtvā bahutvameteṣāṃ ropyāssarve hyanantaram //
śālmaliṃ kovidāraṃ ca varjayitvā vibhītakam

asanaṃ devadāruṃ ca palāśaṃ puṣkaraṃ tathā //
na vivarjyastathā kaściddevodyāneṣu jānatā

tatrāpi bahutā kāryā māṅgalyānāṃ dvijottama //
sāyaṃ prātastu gharmānte śītakāle dināntare

varṣākāle bhuvaḥ śoṣe sektavyā ropitā drumāḥ //
uttamaṃ viṃśatirhastaṃ madhyamaṃ ṣoḍaśāṃtaram

sthānātsthānāntaraṃ kāryaṃ vṛkṣāṇāṃ dvādaśāvaram //
abhyāśajātāstaravaḥ saṃspṛśantaḥ parasparam

avyaktamiśramūlatvādbhavanti viphalā dvija //
teṣāṃ vyādhisamutpattau śṛṇu rāma cikitsitam

ādau saṃśodhanaṃ teṣāṃ kiñcicchastreṇa kārayet //
viḍaṅgaghṛtapaṅkāktānsecayecchītavāriṇā

phalanāśe kulutthaiśca māṣairmudgaistilairyaveḥ //
śritaśītapayassekaḥ phalapuṣpāya sarvadā //

āvikājaśakṛccūrṇaṃ yavacūrṇaṃ tilāni ca //
gomāṃsamudakaṃ ceti saptarātraṃ nidhāpayet

utsekaṃ sarvavṛkṣāṇāṃ phalapuṣpādivṛddhidam //
raṃgatoyoṣitaṃ bījaṃ raṃgatoyābhiṣecitam

udagrapuṣpaṃ bhavati yauvane nātra saṃśayaḥ //
matsyāmbhasā tu siktena vṛddhirbhavati śākhinām

tataḥ pradhānato vakṣye drumāṇāṃ dohadānyaham //
matsyodakena śītena cāmrāṇāṃ seka iṣyate

mṛdvīkānāṃ tathā kāryastenaivaṃ ripusūdana //
pakvāsṛgrudhiraṃ caiva dāḍimānāṃ praśasyate

tuṣaṃ deyaṃ ca bhavyānāṃ madyaṃ ca bakuladrume //
viśeṣātkāminīvaktrasaṃsargāttu guṇaṃ ca yat

praśastaṃ cāpyaśokānāṃ kāminīpādatāḍanam //
sṛgālamāṃsatoyaṃ ca nāraṅgākṣoṭayorhitam

madhuyaṣṭyudakaṃ caiva badarāṇāṃ praśasyate //
gandhodakaṃ ca gomāṃsaṃ katakānāṃ praśasyate

kṣīrasekena bhavati saptaparṇo manoharaḥ //
māṃsapūto vasāmajjāsekaḥ kurabake hitaḥ

pūtimatsyaghṛtaṃ pūtikarpāsāphalameva ca //
arimedasya seko'yaṃ pāṭaleṣu ca śasyate

kapitthabilvayoḥ sekaṃ guḍatoyena kārayet //
jātīnāṃ mallikāyāśca gandhatoyaṃ paraṃ hitam

tathā kubjakajātīnāṃ kūrmamāṃsaṃ praśasyate //
kharjūranārikerāṇāṃ vaṃśasya kadalasya ca

lavaṇena satoyena seko vṛddhikaraḥ smṛtaḥ //
viḍaṅgaḥ taṇḍulopetaṃ matsyamāṃsaṃ bhṛgūttama //
sarveṣāmaviśeṣeṇa dohadaṃ parikalpayeta

evaṅkṛte cārupalāśapuṣpāḥ sugandhino vyādhivivarjitāśca //
bhavanti nityaṃ taravaḥ sarasyāścirāyuṣaḥ sādhuphalānvitāśca

//
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde vṛkṣāyurvedavarṇanaṃ nāma triṃśattamo'dhyāyaḥ