વિષ્ણુધર્મોત્તરપુરાણમ્ · અધ્યાય 2.26.30

2.26
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
રાજા સહાયસંયુક્તઃ પ્રભૂતયવસેન્ધનમ્ ॥
રમ્યમાનતસામન્તઃ પશવ્યં દેશમાવસેત્

વૈશ્યશૂદ્રજનપ્રાયમનાહાર્યં તથા પરૈઃ ॥
કિઞ્ચિદ્બ્રાહ્મણસંયુક્તં બહુકર્મકરં તથા

અદેવમાતૃકં કર્મસ્વનુરક્તજનાચિતમ્ ॥
કરૈરપીડિતં ચાપિ બહુપુષ્પં ફલં તથા

અગમ્યં પરચક્રાણાં તદ્વાદસહમાપદિ ॥
સમદુઃખસુખં રાજ્ઞઃ સતતં ચ પ્રિયે સ્થિતમ્

સરીસૃપવિહીનં ચ વ્યાધિતસ્કરવર્જિતમ્ ॥
એવંવિધં યથાલાભં રાજા વિષયમાવસેત

તત્ર દુર્ગં નૃપઃ કુર્યાત્ષણ્ણામેકતમં બુધઃ ॥
ધન્વદુર્ગં મહીદુર્ગં નરદુર્ગં તથૈવ ચ

વાર્ક્ષં ચેવાંબુદુર્ગં ચ ગિરિદુર્ગં ચ ભાર્ગવ ॥
સર્વેષામેવ દુર્ગાણાં ગિરિદુર્ગં પ્રશસ્યતે

દુર્ગં ચ પરિખોપેતં નૃપાટ્ટાલકસંયુતમ્ ॥
શતઘ્નીયન્ત્રમુખ્યૈશ્ચ શતશશ્ચ તથા યુતમ્

ગોપુરં સઙ્કપાટં ચ તત્ર સ્યાત્સુમનોહરમ્ ॥
સપતાકગજારૂઢો યેન રાજા વિશેત્પુરમ્

ચતસ્રશ્ચ તથા તત્ર કાર્યાશ્ચાપણવીથયઃ ॥
એકસ્મિઁસ્તત્ર વીથ્યગ્રે દેવવેશ્મ ભવેદ્દૃઢમ્

વીથ્યગ્રે ચ દ્વિતીયે વૈ રાજવેશ્માભિધીયતે ॥
ધર્માધિકરણં કાર્યં વીથ્યગ્રે ચ તૃતીયકે

ચતુર્થે ચૈવ વીથ્યગ્રે ગોપુરં ચ વિધીયતે ॥
આયતં ચતુરસ્રં વા વૃત્તં ચાકારયેત્પુરમ્

મુક્તિહીનં ત્રિકોણં ચ યવમધ્યં તથૈવ ચ ॥
અર્ધચન્દ્રપ્રકારં ચ વજ્રાકારં ચ વર્જયેત્

અર્ધચન્દ્રં પ્રશંસન્તિ નદીતીરં તુ તદ્વશાત્ ॥
અન્યત્ર તન્ન કર્તવ્યં પ્રયત્નેન વિજાનતા

રાજ્ઞઃ કોશગૃહં કાર્યં દક્ષિણે રાજવેશ્મનઃ ॥
તસ્યાપિ દક્ષિણે ભાગે ગજસ્થાનં વિધીયતે

ગજાનાં પ્રાઙ્મુખી શાલા કર્તવ્યા ચાપ્યુદઙ્મુખી ॥
આગ્નેયે ચ તથા ભાગે આયુધાગાર ઇષ્યતે

મહાનસં ચ ધર્મજ્ઞઃ કર્મશાલાસ્તથાપરાઃ ॥
ગૃહં પુરોધસઃ કાર્યં વામતો રાજવેશ્મનઃ

મન્ત્રિદૈવવિદાં ચૈવ ચિકિત્સાકર્તુરેવ ચ ॥
તત્રૈવ ચ તથા ભાગે કોષ્ઠાગારં વિધીયતે

ગવાં સ્થાનં તુ કર્ત્તવ્યં તુરગાણાં તથૈવ ચ ॥
ઉત્તરાભિમુખી શ્રેણી તુરગાણાં વિધીયતે

પ્રાઙ્મુખી ચાપિ ધર્મજ્ઞ પરિશેષા વિગર્હિતા ॥
તુરગાશ્ચ તથા ધાર્યા પ્રશસ્તૈઃ સાર્વરાત્રિકૈઃ ॥

કુક્કુટાન્વાનરાંશ્ચૈવ મર્કટાંશ્ચ નરાધિપ ॥
ધારયેદથ શાલાસુ સવત્સાં ધેનુમેવ ચ

અજાશ્ચ ધાર્યા યત્નેન તુરગાણાં હિતૈષિણા ॥
ગોગજાશ્વવિશાલાસુ તત્પુરીષસ્ય નિષ્ક્રમમ્

અસ્તઙ્ગતે ન કર્તવ્યં દેવદેવે દિવાકરે ॥
તતસ્તત્ર યથાન્યાયં રાજા વિજ્ઞાય સારવિત્

દદ્યાદાવસથસ્થાનં સર્વેષામનુપૂર્વશઃ ॥
યોધાનાં શિલ્પિનાં ચૈવ સર્વેષામવિશેષતઃ

દદ્યાદાવસથાન્દુર્ગે મન્ત્રકાલવિદાં સતામ ॥
ગોવૈદ્યાનશ્વવૈદ્યાંશ્ચ ગજવૈદ્યાંસ્તથૈવ ચ

આહરેત ભૃશં રાજા દુર્ગે પરબલારુજઃ ॥
કુશીલવાનાં વિપ્રાણાં દુર્ગે સ્થાનં વિધીયતે ॥

ન બહૂનાં ન તૈર્દુર્ગં વિના કાર્યં તથા ભવેત્ ॥
દુર્ગે ચ યન્ત્રાઃ કર્તવ્યા નાનાપ્રહરણાન્વિતાઃ

સહસ્રઘાતિનો રામ તૈસ્તુ રક્ષા વિધીયતે ॥
દુર્ગે દ્વારાણિ ગુપ્તાનિ કાર્યાણ્યપિ ચ ભૂભુજા

સઞ્ચયશ્ચાત્ર સર્વેષાં ચાયુધાનાં પ્રશસ્યતે ॥
ધનુષાં ક્ષેપણીયાનાં તોમરાણાં ચ ભાર્ગવ

શરાણામથ ખડ્ગાનાં ખનકાનાં તથૈવ ચ ॥
લગુડાનાં ગુડાનાં ચ હુડાનાં પરિઘૈઃ સહ

અશ્મનાં ચ પ્રભૂતાનાં મુદ્ગરાણાં તથૈવ ચ ॥
કણિયાનાં ત્રિશૂલાનાં પટ્ટિશાનાં ચ ભાર્ગવ

પ્રાસાનાં ચ ત્સરૂણાં ચ શક્તીનાં ચ નરોત્તમ ॥
પરશ્વધાનાં ચક્રાણાં ચર્મણાં ચર્મભિઃ સહ

કુદ્દાલરજ્જુવેત્રાણાં પિટિકાનાં તથૈવ ચ ॥
હ્રસ્વકાનાં ચ પાત્રાણામગરસ્ય ચ સંશ્રયમ

સર્વેષાં ચિત્રભાણ્ડાનાં સઞ્ચયશ્ચાત્ર ઇષ્યતે ॥
વાદિત્રાણાં ચ સર્વેષામૌષધાનાં તથૈવ ચ

યવસાનાં પ્રભૂતાનાં ચેન્ધનસ્ય ચ સઞ્ચયમ્ ॥
ગુડસ્ય સર્વશૈલાનાં ગોરસાનાં તથૈવ ચ

ચર્મણાં ચ સસજ્જાનાં સ્નાયૂનામસ્થિભિઃ સહ ॥
ગોરસસ્ય પટાનાં ચ ધાન્યાનાં સર્વતસ્તથા

તથૈવ પ્રપટાનાં ચ યવગોધૂમયોરપિ ॥
રત્નાનાં સર્વવસ્ત્રાણાં લોહાનાં ચાપ્યશેષતઃ

કલાયમુદ્ગમાષાણાં ચણકાનાં તિલૈઃ સહ ॥
તથા ચ સર્વસસ્યાનાં પાંશુગોમયયોરપિ

।
સણસર્જરસં ભૂર્જજતુલાક્ષાકટંકટામ્ ॥
રાજા સઞ્ચિનુયાદ્દુર્ગે યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચન

કુમ્ભાઃ સાષીવિષા ધાર્યા વ્યાઘ્રસિંહાદયસ્તથા ॥
મૃગાશ્ચ પક્ષિણશ્ચૈવ પશવશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ ॥૪ ૦ ॥
સઞ્ચેયાનિ વિરુદ્ધાનાં સુગુપ્તાનિ પૃથક્પૃથક ॥
કર્તવ્યાનિ મહાભાગ યત્નેન પૃથિવીક્ષિતા

ઉક્તાનિ ચાપ્યનુક્તાનિ રાજદ્રવ્યાણ્યશેષતઃ ॥
સુગુપ્તાનિ પુરે કુર્યાજ્જનાનાં હિત કામ્યયા

જીવકર્ષભકાકોલીરામલક્યઃ પરૂષકમ્ ॥
શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી મુદ્ગપર્ણી તથૈવ ચ

માષપર્ણી તથા ચૈવ સારિવે દ્વે બલાભયમ ॥
વીરાશ્વગન્ધા વૃથ્વીકા બૃહતી કણ્ટકારિકા

શૃઙ્ગાટિકા રોદ્રગોધી વર્ષાભૂદર્ભગુન્દ્રકા ॥
મધુપર્ણીવિદાર્યૌ દ્વે મહાદુર્ગા મહા તથા

ધન્વના મહઋગ્વ્યાહ્યા ત્રિકોટી રણ્ડકં વિષમ્ ॥
પર્ણાસનાહ્વી મૃદ્વીકા ફલ્ગુઃ ખર્જૂરયષ્ટિકા

શુક્રાતિશુક્રકાશ્મર્યશ્છત્રાતિચ્છત્રવીરણા ॥
ઇક્ષુરિક્ષુવિકારશ્ચ ફાણિતાદ્યાશ્ચ ભાર્ગવ

સહાશ્ચ સહદેવાશ્ચ વિશ્વેદેવાઢરૂપકમ્ ॥
મધૂકપુષ્પં હંસાખ્યા શતપુષ્પમધૂલિકા

શતાવરી મધૂકં ચ પ્રિયાલં તાલમેવ ચ ॥
આત્મગુપ્તા કટ્ફલાખ્યા દરદા રાજસેરુકા

રાજર્ષભકધાનક્યા ઋષ્યપ્રોક્તા તથોત્કટા ॥
કટંકટા પદ્મબીજં ગોવલ્લી મધુવલ્લિકા

શીતપાકી કુલિઙ્ગાક્ષી કાકજિહ્વોરુપત્રિકા ॥
એર્વારુમ્રપસૌ ચોભૌ મુઞ્જાતકપુનર્નવા

કાશેરુકા તુગાક્ષીરા બિલ્વેશાલૂકકેસરમ્ ॥
શૂકધાન્યાનિ સર્વાણિ શમ્બીધાન્યાનિ યાનિ ચ

ક્ષીરં ક્ષૌદ્રં તથા શુક્લં મજ્જા તૈલં વસા ઘૃતમ ॥
નિકોચાભિષુકાક્ષોટં વાતાપં સોરુખાણકમ્

એવમાદીનિ ચાન્યાનિ વિજ્ઞેયો મધુરો ગણઃ ॥
રાજા સઞ્ચિનુયાત્સર્વં પુરે નિરવશેષતઃ

દાડિમાંમ્રાતકાં લીનં તિતન્તિડીકામ્લવેતસમ્ ॥
ભવ્યકઃ કણ્ડલીકશ્ચ મકરન્દકરૂપકમ્

બીજપૂરકકાણ્ડીરમાલતી રાજધન્વના ॥
કોલકદ્વયપર્ણાનિ દ્વયોરલ્લીકયોરપિ

પાલેવતં ભાગરિકં પ્રાચીનારૂકમેવ ચ ॥
કપિત્થામલકં ચુક્રં કલિન્દં ચ શઠસ્ય ચ

જામ્બવં નવનીતં ચ સૌવીરકતુપોચકે ॥
સુરાસવં ચ મદ્યાનિ મણ્ડં તક્રદધીનિ ચ

શુક્લાનિ ચૈવ સર્વાણિ જ્ઞેયાન્યમ્લગણાનિ વૈ ॥
સૈન્ધવોદ્ભેદનાદેયપાક્યસામુદ્રરોચસમ્ ॥
કૂપ્યસૌવર્ચલવિડં વાલકૈલોપબાહુકમ્

ઊષક્ષારં કાલભસ્મ વિજ્ઞેયૌ લાવણો ગણઃ ॥
એવમાદીનિ ચાન્યાનિ રાજા સઞ્ચિનુયાત્પુરે

પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ચવ્યચિત્રકનાગરમ્ ॥
કુઠેરકં સમરિચં શિગ્રું ભલ્લાત દુર્ગં સુગુપ્તં નૃપતિસ્સદૈવ

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦સં૦ રામં પ્રતિ પુષ્કરાખ્યાને દુર્ગસમ્પત્તિર્નામ ષડ્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

2.27
રામ ઉવાચ ॥
રક્ષોઘ્નાનિ વિષઘ્નાનિ યાનિ કાર્યાણિ ભૂભુજા ॥
અગદાનિ સમાચક્ષ્વ તાનિ ધર્મભૃતાં વર

પુષ્કર ઉવાચ ॥
બિલ્વાઢકી યવક્ષારપાટલીબાહ્લિકોષણાઃ ॥
શ્રીપર્ણી સલ્લકીયુક્તા નિષ્ક્વાથઃ પ્રોક્ષણં પરમ્

સવિષં પ્રોક્ષિતં તેન સદ્યો ભવતિ નિર્વિષઃ ॥
યવસૈન્ધવપાનીયવસુશય્યાસનૌદનમ્

કવચાભરણચ્છત્રબાલવ્યજનમેવ ચ ॥
શૈલૂપાટલ્યતિવિષાશિગ્રુગોપીપુનર્નવાઃ

સસઙ્ગાવૃક્ષમૂલત્વક્કપિત્થં વૃક્ષશોણિતમ્ ॥
સહદન્તશઠં તદ્વત્પ્રોક્ષિણં વિષનાશનમ્

લાક્ષા પ્રિયઙુમઞ્જિષ્ઠાસમઙ્ગા સહરેણુકા ॥
સયષ્ટ્યાહ્વમધૂપેતા બભ્રુપિત્તેન કલ્કિતાઃ

નિખનેદ્ગોવિષાણસ્થા સપ્તરાત્રં મહીતલે ॥
તતઃ કૃત્વા મણિં હેમ્ના બદ્ધં હસ્તેન ધારયેત્ ॥

સંસ્પૃષ્ટસ્સવિષસ્તેન સદ્યો ભવતિ નિર્વિષઃ ॥
મનોહ્વાલશમીપુષ્પત્વઙ્નિશાશ્વેતસર્ષપાઃ

કપિત્થકુષ્ઠમઞ્જિષ્ઠાઃ પિત્તેન શ્લક્ષ્ણકલ્કિતાઃ ॥
ધનોગવઃ કપિલ્લાયાઃ સૌમ્યાખ્યોઽયં પુરો ગદઃ

વિષજિત્પરમઃ પ્રોક્તો મણિરત્ર ચ પૂર્વવત્ ॥
મૂષકાજિરકા ચાપિ હસ્તે બદ્ધ્વા વિષાપહા

હરેણુમાસી મંજિષ્ઠા રજનીમધુકં મધુ ॥
અક્ષત્વક્સુરસં.... ..શ્વપિત્તં પૂર્વવર્મણિ

વાદિત્રાણિ પતાકાશ્ચ વિષ્ટૈરેતૈઃ પ્રલેપિતા ॥
શ્રુત્વા દૃષ્ટ્વા સમાધાય સદ્યો ભવતિ નિર્વિષઃ

તત્પૂષણં પઞ્ચલવણં મઞ્જિષ્ઠારજનીદ્વયમ્ ॥
સૂક્ષ્મૈલા ત્રિવૃતાપત્રં વિરુઙ્ગાનીંદ્રવારુણી

મધુકં ચેતિ સક્ષૌદ્રં ગોવિષાણૈર્નિધાપયેત્ ॥
તસ્માદુષ્ણામ્બુના માત્રાં પ્રાગુક્તાં યોજયેત્તથા ॥

વિષં ભુક્તં જરાં યાતિ નિર્વિષોપિ ન દોષકૃત્ ॥
સંતુસર્જરસોશીરસર્ષપાપત્રવાલુકૈઃ

સવેલ્લારુષ્કરપુરૈઃ કુસુમૈરર્જુનસ્ય ચ॥
ધૂપોવાસો ગૃહે હન્તિ વિષં સ્થાવરજઙ્ગમમ્

ન તત્ર કીટા ન વિષા દર્દુરા ન સરીસૃપાઃ ॥
ન કૃત્યાઃ કર્મ નાઽન્યચ્ચ ધૂપોયં યત્ર દહ્યતે

કલ્કિતૈશ્ચન્દનક્ષીરપલાશદ્રુમવલ્કલૈઃ ॥
પૂર્વૈલવાલુસુરસાનાકુલીતણ્ડુલીયકૈઃ

ક્વાથઃ સર્વોદકાર્યેષુ કાકમાચીજલૈર્વૃતઃ ॥
રોચનાપત્ર નૈપાલીકુંકુમૈસ્તિલકં વહન્

વિષં ન બાધતે સ્યાચ્ચ નરનારીનૃપપ્રિયઃ ॥
ચૂર્ણૈર્હરિદ્રામંજિષ્ઠાકિણિહીકણનિમ્બકૈઃ

જિઘ્રં ન્નિર્વિષતામેતિ ગાત્રં સર્વવિષાર્દિતમ્ ॥
શિરીષસ્ય ફલં પત્રં પુષ્પં ત્વઙ્મલમેવ ચ

ગોમૂત્રપિષ્ટો હ્યગદઃ સર્વકર્મકરઃ સ્મૃતઃ ॥
એતા વીરમહૌષધ્યઃ શૃણુ ચાતઃ પરં દ્વિજ

વન્ધ્યા કર્કોટકી રામ વિષ્ણુક્રાન્તા તથોત્કટા ॥
શતમૂલા શતાનન્દા બલાસ્ફોટા પટોલિકા

સોમા પિણ્ડા નિશા ચૈવ તથા દગ્ધરુહા જયા ॥
સ્થલે કમલિની યા ચ પિંગલી શૃઙ્ગમૂલિકા

ચણ્ડાલી હસ્તિચણ્ડાલી ગોચણ્ડાલી કવન્ધિકા ॥
રક્તા ચૈવ મહારક્તા તથા બર્હિશિખા ચ યા

કોશાતકી નક્રમાલં પિયાલં ચ સ્વલક્ષણા ॥
ચારણા ચ સુગન્ધા ચ તથા વૈ ગન્ધનાકુલી

ઈશ્વરી ચ સલિઙ્ગી ચ સોમલી વંશનાલિકા ॥
જતુકારી તથા શ્વેતા શ્વેતા ચ મધુયષ્ટિકા

વજ્જટઃ પારિભદ્રશ્ચ તથા વૈ સિન્ધુવારિકા ॥
જીવાનન્દી વસુમતી ન તં નાગકટં કટમ્

તાલના જાલપાતાલં તથા ચ વટપત્રિકા ॥।
કરક્ષીરા મહાનીલી કહ્લારં હંસપાદિકા

મણ્ડૂકપર્ણી વારાહી દ્વે તથા તણ્ડુલીયકે ॥
સર્પાક્ષી લવણા બ્રાહ્મી વિશ્વરૂપા સુખંકરી

રુજાપહા શુદ્ધિકરી તથા શલ્યાપહા ચ યા ॥
પત્રિકા રોહિણી ચૈવ રક્તલા ચ મહૌષધી

તથામલકવન્દારુ યાવચિત્રા પટોલિકા ॥
કાકોલી ક્ષીરકાકોલી પીલુપર્ણી મનોવતી

કેશની વૃશ્ચિકા કાલી મહાનાગા શતાવરી ॥
તથા ગરુડવેગા ચ સ્થલેકુમુદિની ચ યા

સ્થલે ચોત્પલિની યા ચ મહાભૂમિલતા ચ યા ॥
ઉન્માદિની સોમરાજી સર્વરત્નાનિ ભાર્ગવ

વિશોષામરકતં તત્ર કીટપક્ષં વિશેષતઃ ॥
જીવજાતાશ્ચ મણયસ્સર્વે ધાર્યા વિશેષતઃ

રક્ષોઘ્નાશ્ચ યશસ્યાશ્ચ કૃત્યા વેતાલનાશિનઃ ॥
વિશેષાન્તરનાગાશ્ચ ગોખરોષ્ટ્રસમુદ્ભવાઃ

સર્પતિત્તિરગોમાયુબભ્રુમણ્ડૂકજાશ્ચ યે ॥
સિંહવ્યાઘ્રર્ક્ષમાર્જારદ્વીપવાનરસમ્ભવાઃ

કપિઞ્જલાજગોધાવિમહિષૈણભવાશ્ચ યે

ઇત્યેવમેતૈસ્સકલૈરુપેતં દ્રવ્યૈઃ પુરં રક્ષિતસઞ્ચયં ચ ॥
રાજા વસેત્તત્ર ગૃહં ચ શુભ્રં ગુણાન્વિતં લક્ષણસંપ્રયુક્તમ્

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે મા૦સં૦ દ્વિતીયખણ્ડે અગદઙ્કરાધ્યાયો નામ સપ્તવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

2.28
॥ રામ ઉવાચ ॥
રાજરક્ષારહસ્યાનિ યાનિ દુર્ગે નિધાપયેત્ ॥
કારયેદ્વા મહીભર્તા કથયસ્વાશુ તાનિ મે

પુષ્કર ઉવાચ ॥
શિરીષોદુમ્બરશમીબીજપૂરં ઘૃતપ્લુતમ્ ॥
ક્ષુદ્યોગઃ કથિતો રામ માસાર્ધસ્ય પુરાતનૈઃ

કષેરૂત્પલમૂલાનિ ઇક્ષુમૂલં તથા વિમમ્ ॥
દૂર્વાક્ષીરઘૃતૈર્મણ્ડઃ સિદ્ધોઽયં માસિકઃ પરમ્

શૂલપ્રોતં નરં પ્રાપ્ય તસ્યાસ્થ્નામરણી ભવેત્ ॥
કલ્માષવીણુના તત્ર જનયેત્તુ વિભાવસુમ્

ગૃહે ત્રિરપસવ્યં તત્ક્રિયતે યત્ર ભાર્ગવ ॥
નાન્યોગ્નિર્જ્વલતે તત્ર નાત્ર કાર્યા વિચારણા

કર્પાસાસ્થિ ભુજઙ્ગસ્ય તથા નિર્મોચનં પરમ્ ॥
સર્પનિર્વાસને ધૂપઃ પ્રશસ્તઃ સતતં ગૃહે

સાન્દ્રસત્ત્વા ચ વયસા વિદ્યુદ્દગ્ધા ચ મૃત્તિકા ॥
તયાનુલિપ્તં યદ્વેશ્મ નાગ્નિના દહ્યતે દ્વિજ

દિવા ચ દુર્ગે રક્ષોઽગ્નિર્વાતિ વાતે વિશેષતઃ ॥
વિષાચ્ચ રક્ષ્યો નૃપતિસ્તત્ર યુક્તિં નિબોધ મે

ક્રીડાનિમિત્તં નૃપતેર્ધાર્યાઃ સ્યુર્મૃગપક્ષિણઃ ॥
અન્નં ચ પ્રાક્પ્રરીક્ષેત વહ્નાવથ નરેષુ ચ

વસ્ત્રં પત્રમલઙ્કારં ભોજનાચ્છાદને તથા ॥
નાપરીક્ષિતપૂર્વં તુ સ્પૃશેદપિ મહીપતિઃ

શ્યાવાસ્યવક્ત્રઃ સન્તપ્તઃ સોદ્વેગં ચ પરીક્ષતે ॥
વિષદેન વિષં દત્તં યત્ર તત્ર નિરીક્ષતે

સ્રસ્તોત્તરીયો વિમનાઃ સ્તમ્ભકુણ્ડ્યાદિભિસ્તથા ॥
પ્રચ્છાદયતિ ચાત્માનં ખિદ્યતે લજ્જતે તથા

ભુવં વિલિખતે ગ્રીવાં તથા ચાલયતે દ્વિજ ॥
કણ્ડૂયતિ ચ મૂર્ધાનં પરિલેઢ્યધરં તથા

ક્રિયાસુ ત્વરતે રામ વિપરીતાસ્વપિ ધ્રુવમ્ ॥
એવમાદીનિ ચિહ્નાનિ વિષદસ્ય પરીક્ષયેત્

તતો વિચાયેદગ્નૌ તદન્નં ત્વરયાન્વિતઃ ॥
ઇન્દ્રાયુધસવર્ણસ્તુ વૃક્ષસ્ફોટસમન્વિતઃ

એકાવર્તોઽથ દુર્ગન્ધી ભૃશં ચટચટાયતે ॥
તદ્ધૂમસેવનાજ્જન્તોઃ શિરોરોગશ્ચ જાયતે

સવિષેઽન્ને નિલીયન્તે ન ચ ભાર્ગવ મક્ષિકાઃ ॥
નિલીનાશ્ચ વિપદ્યન્તે દૃષ્ટે ચ સવિષે તથા

વિરજ્યતિ ચકોરસ્ય દૃષ્ટિર્ભાર્ગવસત્તમ ॥
વિકૃતિં ચ સ્વરો યાતિ કોકિલસ્ય તથા દ્વિજ

ગતિઃ સ્ખલતિ હંસસ્ય ભૃઙ્ગરાજશ્ચ કૂજતિ ॥
ક્રૌંચો મદમથાભ્યેતિ કૃકવાકુર્વિરૌતિ ચ

વિક્રોશતિ ચકોરશ્ચ શારિકા વાશતે તથા ॥
ચામીકરોઽન્યતો યાતિ મૃત્યું કારણ્ડવસ્તથા

મેહતે વાનરો રામ ગ્લાયતે જીવજીવકઃ ॥
હૃષ્ટરોમા ભવેદ્બભ્રુઃ પૃષતશ્ચૈવ રોદિતિ

હર્ષમાયાતિ ચ શિખી સવિષે દર્શને દ્વિજ ॥
અન્નં ચ સવિષં રામ ચિરેણ ચ વિપચ્યતે

તથા ભવત્યતિસ્રાવં પક્વં પર્યુષિતોપમમ્ ॥
વ્યાપન્નરસગન્ધં ચ ચન્દ્રિકાભિસ્તથા યુતમ્

વ્યઞ્જનાનાં ચ શુષ્કત્વં દ્રવાણાં બુદ્બુદોદ્ભવઃ ॥
સસૈન્ધવાનાં દ્રવ્યાણાં જાયતે ફેનમાલિકા

રસસ્ય રાજી નીલા સ્યાત્તામ્રા ચ પયસસ્તથા ॥
કોકિલાભા ચ સધ્યસ્ય તોયસ્ય ચ ભૃગૂત્તમ

ધાન્યામ્લસ્ય તથા કૃષ્ણા કપિલા કોદ્રવસ્ય ચ ॥
મધુશ્યાવા ચ તક્રસ્ય નીલા પીતા તથૈવ ચ

ઘૃતસ્યોદકસંકાશા કપોતાભા ચ મસ્તુનઃ ॥
હરિતા સાક્ષિકસ્યાપિ તૈલસ્ય ચ તથારુણા

ફલાનામપ્યપક્વાનાં પાકઃ ક્ષિપ્રં પ્રજાયતે ॥
પ્રકોપશ્ચૈવ પક્વાનાં માલ્યાનાં મ્લાનતા તથા

મૃદુતા કઠિનાનાં સ્યાન્મૃદૂનાં ચ વિપર્યયઃ ॥
સૂક્ષ્મતન્તૂપસદનં તથા ચૈવાતિરોમતા

શ્યામમણ્ડલતા ચૈવ વસ્ત્રાણામવિશેષતઃ ॥
લોહાનાં ચ મણીનાં ચ મલપઙ્કોપદિગ્ધતા

અનુલેપનગન્ધાનાં સ્નાનાનાં ચ ભૃગૂત્તમ ॥
વિગન્ધતા ચ વિજ્ઞેયા પર્ણાનાં મ્લાનતા તથા

પીતા નીલા સિતા જ્ઞેયા તથા રામાઞ્જનસ્ય ચ ॥
દન્તકાષ્ઠત્વચઃ શાન્તાસ્તન્તુસત્ત્વં તથૈવ ચ

એવમાદીનિ ચિહ્નાનિ વિજ્ઞેયાનિ ભૃગૂત્તમ ॥
તસ્માદ્રાજા સદા તિષ્ઠેન્મણિમન્ત્રૌષધીગણૈઃ

આપ્તૈઃ સંરક્ષિતો રામ પ્રમાદ પરિવર્જકૈઃ

પ્રજાતરોર્મૂલમિહાવનીશસ્તદ્રક્ષણાદ્વૃત્તિમુપૈતિ રાષ્ટ્રમ્ ॥
તસ્માત્પ્રયત્નેન નૃપસ્ય રક્ષા સર્વેણ કાર્યા ભૃગુવંશચન્દ્ર

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે મા૦ સં૦ રાજરક્ષાવર્ણનન્નામાષ્ટાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ

2.29
રામ ઉવાચ ॥ ॥
વાસ્તુવિદ્યાં સમાચક્ષ્વ યાદોગણનૃપાત્મજ ॥।
હિતાય માનવેન્દ્રાણાં તથાન્યેષાં ચ માનદ

પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
ભૂમિમાદૌ પરીક્ષેત શુભલક્ષણલક્ષિતામ્ ॥
પૂર્વોદક્પ્રવણાં ધન્યાં તથા વૈ દક્ષિણોન્નતામ્

ન તથા શિકટચ્છિન્નાં નાન્યત્તોયપરિપ્લુતામ્ ॥
વલ્મીકમૂષિકાવાસશ્વભ્રકણ્ટકિતૈર્દ્રુમૈઃ

વિહીનાં મૃદુસંસ્પર્શાં કઠિનાં ચાપ્યનૂષરામ્ ॥
ન તથા યવસંસ્થાનાં નેભવજ્રોપમાં તથા

ન શૂર્પકૂર્મસંસ્થાનાં શક્તિહીનાં તથૈવ ચ॥
સમ્પૂર્યમાણાં કૃમિભિસ્તથાધિકમૃદં શુભામ્

ગર્ભે ચ કુસુમં યસ્યાં ન મ્લાનિમુપગચ્છતિ ॥
ન નિર્વાણમવાપ્નોતિ યસ્યાં દીપશ્ચ ભાર્ગવ

ઉદકં ચ તથા યસ્યાં શીઘ્રં રામ ન જીર્યતે ॥
સા પ્રશસ્તા ક્ષિતિસ્તસ્યાં નિવેશં કારયેદ્બુધઃ

શ્વેતા રક્તા તથા પીતા કૃષ્ણા ચૈવ યથાક્રમમ્॥
વિપ્રાદીનાં પ્રશસ્તા સ્યાન્મૃત્તિકા ચ તતો દ્વિજ

ઘૃતાસૃગન્નમદ્યાનાં તુલ્યગન્ધા તથૈવ ચ ॥
મધુરા ચ કષાયા ચ અમ્લોષણરસા તથા

કુશૈઃ શરૈસ્તથા કાશૈર્દૂર્વાભિર્યા ચ સમ્ભૃતા ॥
પરીક્ષ્ય યત્નતો ભૂમિં તિથિનક્ષત્રસમ્પદા

સમ્પૂજ્ય બ્રાહ્મણાન્પૂર્વં નિશ્શલ્યાં તાં તુ કારયેત્॥
ખાતપૂર્વાં તતઃ કૃત્વા દેવભાગાંશ્ચ કલ્પયેત્

ચતુઃષષ્ટિપદં કૃત્વા વાસ્તુપૂર્વં યથાવિધિ ॥
ચતુઃષષ્ટિવિભાગેન કલ્પયિત્વા સમન્તતઃ ॥

એકૈકં તુ ગૃહં તત્ર તથૈવ પરિકલ્પયેત્ ॥
યસ્માત્પુરવિભાગેન દ્વારન્યાસઃ પ્રકીર્તિતઃ

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ દેવભાગાન્યથાવિધિ॥
મધ્યે ચતુષ્પદઃ સ્વામી બ્રહ્મા શુભચતુર્મુખઃ ॥ ૧૪.॥
પ્રાક્તથા નિગ્રહઃ સ્વામી કથિતશ્ચ તથાર્યમા ॥
દક્ષિણેન વિવસ્વાંશ્ચ મિત્રઃ પશ્ચિમતઃ સ્થિતઃ

ઉદક્પૃથ્વીધરશ્ચૈવ વિકોણેષ્વથ મે શૃણુ ॥
વિકોણે શિવદૈવત્યે કામપક્ષાવુભૌ સુરૌ

સાવિત્રીસવિતારૌ તુ તથાગ્નેયે પ્રકીર્તિતૌ ॥
તથા નૈરૃતકોણે તુ જયેન્દ્રૌ રામ કીર્તિતૌ

ભદ્રવ્યાધી તુ વાયવ્યે કથિતૌ ભૃગુનંદન ॥
દેવતાનાં તથૈતાસાં ભૂયો બાહ્યે તુ મણ્ડલે

પૂર્વાદિષુ યથા દિક્ષુ દેવતાસ્તાન્નિબોધ મે ॥
મહેન્દ્રશ્ચ રવિસ્સત્યો ભૃશઃ પ્રાગ્રામ કીર્તિતાઃ

ગૃહક્ષિતો યમો ભૃઙ્ગો ગન્ધર્વશ્ચૈવ યામ્યતઃ ॥
ભલ્લાટશ્ચ તથા સોમ અદિતિર્ધનદસ્તથા

ઉત્તરેણ સ્મૃતા દેવા વિકોણેષ્વથ મે શૃણુ ॥
દિતિરીશૌ મેઘજયૌ શિવકોણે પ્રકીર્તિતૌ

વ્યોમાગ્ની પૂષવિતથૌ શિખિકોણે ચ ભાર્ગવ ॥
મૃગપિત્રીશદૌવારિસુગ્રીવાશ્ચૈવ નૈરૃતે

રોગાનાયુશ્ચ નાગશ્ચ મુખ્યાશ્વાનિલદિક્સ્થિતાઃ ॥
તતોઽપિ બાહ્યતશ્ચાષ્ટૌ શૃણુષ્વ ગદતો મમ

અષ્ટાવષ્ટૌ વિનિર્દિષ્ટા દેવા દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ ॥
આદ્યન્તૌ તુ તયોર્દેવૌ પ્રોક્તાવથ ગ્રહેશ્વરૌ।
પર્જન્યઃ પ્રથમો દેવો દ્વિતીયશ્ચ કરગ્રહઃ ॥
મહેન્દ્રરવિસત્યાશ્ચ ભૃશોઽથ ગમનસ્તતઃ

પવનશ્ચ મહાભાગાઃ પૂર્વેણૈતે પ્રકીર્તિતાઃ ॥
પુષ્યોઽથ ત્રિતુદશ્ચૈવ તથૈવ ચ ગ્રહર્ક્ષતઃ

યમો ભૃશશ્ચ ગન્ધર્વો મૃગોઽથ પિતરસ્તથા ॥
દક્ષિણેન વિનિર્દિષ્ટા દેવા ભૃગુકુલોદ્વહ

દૌવારિકશ્ચ સુગ્રીવઃ પુષ્પદંતસ્તથા સુરઃ ॥
વરુણસ્તુ તથા યક્ષો રોગઃ શોષસ્તથૈવ ચ

પશ્ચિમેન વિનિર્દિષ્ટા દેવા દાનવનાશનાઃ ॥
નાગરાજસ્તથા મુખ્યો ભલ્લાટશ્ચ તથા શશી

અદિતિશ્ચ કુબેરશ્ચ નાગશ્ચાથ હુતાશનઃ ॥
એતે દેવા વિનિર્દિષ્ટાસ્તથા ચોત્તરતો દ્વિજ

એતેષામેવ દેવાનાં ભાગે દ્વારાણિ કારયેત્ ॥
શુભાનિ તેષુ વક્ષ્યામિ શેષાણિ પરિવર્જયેત્

મહેન્દ્રસોમદૈવત્યૌ પૂર્વતઃ શુભદૌ સ્મૃતૌ ॥
ગૃહર્ક્ષતશ્ચ પુષ્પશ્ચ તથા દક્ષિણતઃ શુભૌ

સુગ્રીવઃ પુષ્પદન્તશ્ચ શુભૌ પશ્ચિમતો દ્વિજ ॥
ભલ્લાટઃ સોમદેવશ્ચ દ્વારે શ્રેષ્ઠૌ તથા હ્યુદક્

દ્વાત્રિંશચ્ચ બહિર્દેવાસ્તથાન્તર્દ્વાદશ સ્મૃતાઃ ॥
મધ્યે બ્રહ્મા તથા પ્રોક્ત એવં તે પિણ્ડદેવતાઃ

ચત્વારિંશદ્વિનિર્દિષ્ટાસ્તથા પઞ્ચ ચ ભાર્ગવ ॥
વિન્યસ્યાજિરમેવાદૌ ચતુષ્ષષ્ટિપદં દ્વિજ

તત્ર દેવવિભાગેન ગૃહકર્મ વિધીયતે ॥
ચન્દ્રસુગ્રીવપર્જન્યસત્યેન્દ્રાર્યમવારુણે

ભગવત્સંગ્રહં કુર્યાદ્યથાસંસ્થાનતો દ્વિજ ॥
સૂર્યાન્તરિક્ષસત્યાગ્નિભાગેષુ ચ મહાનસમ્

વાય્વન્તરિક્ષસુગ્રીવભલ્લાટપિતૃદૈવતે ॥
ગંધર્વપુષ્પદન્તાખ્યે ભાગે કૂપં તુ કારયેત્

એકવૃક્ષાધિકં તત્ર તથા કુર્યાદ્દ્વિજોત્તમ ॥
અથવા દિગ્વિભાગેન ગૃહકર્મ વિધીયતે

ઐશાન્યાં દેવતાવેશ્મ તથાગ્નેય્યાં મહાનસમ્ ॥
અગ્ન્યાગારં ચ તત્રૈવ ભ્રમં નૈરૃતકે તથા

કોષ્ઠાગારાયુધાગારૌ વાયવ્યાં ચ તથા સ્મૃતૌ ॥
કૂપાદિસ્થોદકં શસ્તં દિક્ષુ ચૈવોત્તરાસુ ચ

અન્યાસુ ગર્હિતં રામ પ્રયત્નેન વિવર્જયેત્ ॥
પુરાણં નવમિશ્રં તુ દારુવેશ્મનિ વર્જયેત્

સકુડ્યં પરકુડ્યં ચ નૈવ કાર્યં વિજાનતા ॥
વિનાર્કચન્દ્રગ્રહણં દ્વારસમ્પરિવર્તનમ્

વૃદ્ધિક્ષયૌ ન કર્તવ્યૌ ભૂયઃ કર્મણિ વેશ્મનઃ ॥
પ્રાગુત્તરેઽથવા કાર્યૌ બ્રાહ્મણાનુમતે તથા ॥
બ્રહ્મસ્થાનં શુચિર્નિત્યં કાર્યં ભવતિ ભાર્ગવ

ન પીડનીયં ચ તથા નાગદન્તાદિભિર્ભવેત્ ॥
મર્માણિ રામ જાનીયાદ્દેવતાપદસન્ધિષુ

ન પીડયેત્તથા તાનિ નાગદન્તાદિભિર્દ્વિજ ॥
યે દ્રુમા વટસંસિક્તાસ્તથા યે ચ સકોટરાઃ

હસ્તિવિદ્યુદ્ધતા યે ચ દેવતાવેશ્મજાશ્ચ યે ॥
વહ્નિસ્પૃષ્ટાઃ શ્મશાને ચ યે ચ જાતાશ્ચતુષ્પથે

રોકવૃક્ષાશ્ચ યે કેચિન્ન તે શસ્તાઃ કથઞ્ચન ॥
વૃક્ષસ્ય મહતીં પૂજાં કૃત્વા તદ્વાસકસ્ય ચ

મધ્વાજ્યદિગ્ધેન તથા છિન્દ્યાત્પરશુના દ્વિજઃ ॥
પૂર્વોત્તરેણ પતનં પ્રશસ્તં પરિકીર્તિતમ્

શેષાસુ પતનં દિક્ષુ ગર્હિતં દ્વિજસત્તમ ॥
વટાશ્વત્થૌ ચ નિર્ગુણ્ડી કોવિદારવિભીતકૌ

પુષ્યકં શાલ્મલિશ્ચૈવ પલાશં ચ વિવર્જયેત ॥
વિસ્તારદ્દ્વિગુણોચ્છ્રાયં દ્વારં કાર્યં તથા ગૃહે

નિધિપ્રથમકો નાગહંસસારસચિત્રિતમ્ ॥
દ્વારકો નેત્રમદ્વાભ્ર ચતુષ્પથસુરાલયૈઃ

કૂપૈકવૃક્ષરથ્યાભિર્વિદ્ધં દ્વારં વિવર્જયેત્॥
દ્વિગુણાત્તુ ગૃહોચ્છાયાદ્ભૂમિં ત્યક્ત્વા ન દોષભાક્

આધ્માતં સકટં રામ તથામ્બુપ્લવિ યદ્ભવેત્॥
દ્વારં ન તત્પ્રશંસન્તિ તસ્માત્તુ પરિવર્જયેત્

પુરદ્વારાધિકં શ્રીદં ભાગેષુ ચ તથા ભ્રમમ્॥
ધનદસ્ય તથા ભાગૈર્ધનવેશ્મ વિધીયતે

ઇન્દ્રસત્યેન્દ્રસુગ્રીવદ્વારમન્યત્ર કારયેત્ ॥
સ્તમ્ભં તુ નવધા કૃત્વા પીઠે ભાગં તુ કારયેત્

ભાગે કુમ્ભસ્તથા કાર્યો ભાગે પદ્મં નિવેશયેત્ ॥
સ્તમ્ભં ભાગત્રયે કાર્યમષ્ટાસ્રમથ વર્તુલમ્

તસ્યોપરિ તથા ભાગે ભવત્યામલસારકમ્ ॥
ભાગદોષે તુલા કાર્યા ભાગે કાર્યા તથા તુલા

એકશાલચતુશ્શાલૌ કર્તવ્યૌ સ્વેચ્છયા સદા ॥
પૂર્વોત્તરાભિઃ શાલાભિર્હીનં કાર્યં દ્વિશાલકમ્

અન્યથા ગર્હિતં રામ સુતાર્થક્ષયદં મતમ્ ॥
અષ્ટહસ્તોચ્છ્રયાદૂર્ધ્વં ભૂમિકાં તુ ન કારયેત્

વાસ્તૂચ્છ્રાયં ન કર્તવ્યં તથા હસ્તશતાધિકમ્ ॥
આરમ્ભં સશિલાન્યાસં દ્વારસ્તમ્ભોચ્છ્રયાવુભૌ

તથારોહણનિષ્પત્તી તથા વાસ્તુપ્રવેશનમ્ ॥
સર્વાણ્યેતાનિ કાર્યાણિ દિવસે રામ પૂજિતે

શેષેષ્વેતેષુ કર્તવ્યં દેવબ્રાહ્મણપૂજનમ્ ॥
કાલજ્ઞપૂજનં ચૈવ સ્થપતીનાં ચ ભાર્ગવ

પ્રાવૃટ્કાલે ન કર્તવ્યં વાસ્તુકર્મ વિજાનતા॥
કૃષ્ણપક્ષત્રિભાગાન્તે શુક્લાદ્યે ચ ભૃગૂત્તમ

તિથિં ચતુર્થી નવમીં વર્જયેચ્ચ ચતુર્દશીમ્ ॥
અઙ્ગારકદિનં રામ કરણં વિષ્ટિસંજ્ઞિતમ્

દિવ્યાન્તરિક્ષક્ષિતિજૈરુત્પાતૈર્ભં ચ પીડિતમ્ ॥
ગ્રહોપસ્પૃષ્ટં ચ તથા વ્યતીપાતહતં ચ યત્

ચન્દ્રતારાનુકૂલે ભે વાસ્તુકાર્યં વિજાનતા ॥
ધ્રુવાણિ તાનિ શસ્તાનિ શાક્રં વૈ નૈરૃતં તથા

સૌમ્યં ચ વૈષ્ણવં પુષ્યં પૌષ્ણં સાવિત્રમેવ ચ ॥
સ્થિરલગ્ને સ્થિરાંશે ચ કર્તુશ્ચોપચયાત્મકે

યસ્ય સૌમ્યગ્રહાઃ કેન્દ્રે ત્રિકોણે ચાપિ ભાર્ગવ ॥
પાપાશ્ચોપચયસ્થાને તસ્મિન્કાર્યં પ્રવેશનમ્

કેન્દ્રસ્થં વર્જયેત્પાપં સર્વયત્નેન કર્મસુ ॥
કેન્દ્રં સૌમ્યયુતં દેવં ન તુ શૂન્યં કદાચન

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ શિલાન્યાસવિધિં તવ ॥
ચતુઃષષ્ટિપદં કૃત્વા સમે સ્થાને તુ મણ્ડલમ્

કૃત્વા તુ દેવતાન્યાસં તત્ર મણ્ડલકે દ્વિજ ॥
શ્રિયઃ સમ્પૂજનં કૃત્વા વાસુદેવસ્ય ચાપ્યથ

પૂજનં મણ્ડલે કાર્યં વાસ્તુદેવગણસ્ય ચ ॥
ગન્ધાર્ધપુષ્પ નૈવેદ્યધૂપદીપૈર્ભૃગૂત્તમ

તેષાં સમ્પૂજનં કૃત્વા સમાદાય હુતાશનમ્ ॥
ઓંકારપૂર્વમાજ્યં તુ જુહુયાચ્છ્રીધરસ્ય તુ

શ્રિયઃ કૃત્વા તતો હોમં બ્રહ્મણઃ કારયેત્તતઃ ॥
બ્રહ્માણં તુ પુરસ્કૃત્ય વાસ્તુદેવગણસ્ય ચ

હોતવ્યમાજ્યં ધર્મજ્ઞ યસ્ય દેવસ્ય હૂયતે ॥
તત્કાલમાશુ ભજતે લક્ષણેગ્નૌ દ્વિજોત્તમ

તસ્ય દેવસ્ય યત્સ્થાનં તત્ર શલ્યં વિનિર્દિશેત્ ॥
શલ્યસ્યોદ્ધરણં કાર્યં રામ યત્નેન જાનતા

મધ્યે શૈલમયં કુમ્ભં શંકું ચ સ્થાપયેદ્બુધઃ ॥
ઐશાને ચ તતઃ કોણે શિલાં પૂર્વં પ્રતિષ્ઠયેત્

પ્રદક્ષિણં તતો રામ શિલાન્યાસં વિધીયતે ॥
કુમ્ભસ્ય ચ શિલાનાં ચ તતઃ સ્નાનં વિધીયતે

વટાશ્વત્થકષાયેણ સર્વૌષધિજલૈસ્તતઃ ॥
તતોઽનુલેપનં કાર્યં ચન્દનેન સુગન્ધિના

આચ્છાદનં તતઃ કાર્યં વાસોભિઃ કુસુમૈઃ શુભૈઃ ॥
ધૂપં પ્રદીપં નૈવેદ્યં તેષાં રામ નિવેદયેત્

દક્ષિણાભિર્દ્વિજેન્દ્રાણાં તતઃ પૂજા વિધીયતે ॥
કાલવિત્સ્થપતી પૂજ્યૌ તતો રામ વિજાનતા

તતો મન્ત્રં જપેત્કર્તા કાલજ્ઞઃ સ્થપતિઃ સ્વયમ્ ॥
ગૃહં પુષ્ટિકરં રામ મુનિવક્ત્રાદ્વિનિસ્સૃતમ્

નન્દે નન્દય વાસિષ્ઠે વસુભિઃ પ્રજયા સહ ॥
જયે જયાવહે દેવિ પ્રજાનાં જયમાવહ

પૂર્ણેઽઙ્ગિરસદાયાદે પૂર્ણકામં કુરુષ્વ મામ ॥
ભદ્રે કશ્યપદાયાદે કુરુ ભદ્રાં મતિં મમ

સર્વબીજસમાયુક્તે સર્વરત્નૌષધૈર્વૃતે ॥
રુચિરે નન્દને નન્દે વાસિષ્ઠે રમ્યતામિહ

પ્રજાપતિસુતે દેવિ ચતુરગ્રે મહીમયે ॥
સુભગે સુવ્રતે ભદ્રે ગૃહે કાશ્યપિ રમ્યતામ્

પૂજિતે પરમાચાયૈર્ગન્ધમાલ્યૈરલંકૃતે ॥
ભવભૂતિકરી દેવિ ગૃહં ભાર્ગવિ રમ્યતામ્

અવ્યઙ્ગે ચાકૃતે પૂર્ણે સુનેત્ર્યઙ્ગિરસઃ સુતે ॥
ઇષ્ટકે ત્વં પ્રયચ્છેષ્ટં પ્રતિષ્ઠાં કામયામ્યહમ્

દેશસ્વામિપુરસ્વામિગૃહસ્વામિગૃહે વસ ॥
મનુષ્યધનહસ્ત્યશ્વપશુવૃદ્ધિકરી ભવ

ગૃહપ્રવેશેઽપિ તથા શિલાન્યાસસમો વિધિઃ ॥
કર્તવ્યઃ સકલો રામ શિલાન્યાસવિવર્જિતઃ

પૂજિતાપરલક્ષ્મીકં હુત્વાગ્નિં ચાપ્યલંકૃતમ્ ॥
પઞ્ચરઙ્ગેન સૂત્રેણ બદ્ધપ્રતિસરં તથા

સફલેષુ ચ બાણેષુ દિશાસુ વિદિશાસુ ચ ॥
ગવાક્ષકેષુ કર્તવ્યાશ્ચક્રા રક્ષોહણાસ્તથા

સર્વસ્યાસ્ય તથા ન્યાસં મન્ત્રૈ રક્ષોહણૈર્ભવેત્ ॥
ગોપૃષ્ઠવિન્યસ્તકરઃ પ્રવિશેચ્ચ ગૃહી ગૃહમ્

સ્વઽનુલિપ્તસ્સુખી સ્રગ્વી સપત્નીકસ્તથૈવ ચ ॥
દ્વિજપુણ્યાહઘોષેણ વીણાવેણુરવેણ ચ ॥
બન્દિનાં ચ નિનાદેન પટહાનાં સ્વનેન ચ

કાલે શુભે કાલવિદા પ્રદિષ્ટે સતોરણં પૂર્ણઘટાભિરામમ્ ॥
પ્રવિશ્ય કાલજ્ઞસમર્ચિતાનાં કૃત્વાર્ચનં તત્ર સુરોત્તમાનામ્

સમ્પૂજ્ય વહ્નિં દ્વિજપુઙ્ગવાંશ્ચ માઙ્ગલ્યમાલભ્ય ચ ભોજયિત્વા ॥
વિપ્રાન્મધુક્ષીરઘૃતોત્કટાન્નૈઃ સદક્ષિણાંસ્તાંશ્ચ તથા વિસર્જ્ય

સપ્તાહમગ્નિં પરિચર્ય તત્ર સમ્પૂજ્ય વિપ્રાન્વિધિવચ્ચ રામ ॥
ગૃહે વસેત્પૂજિતદેવવિપ્રે શુચૌ સદા સર્વગુણોપપન્ને

ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે રામં પ્રતિ પુષ્કરકથાસુ વાસ્તુવિદ્યાવર્ણનન્નામૈકોનત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ

2.30
॥ પુષ્કર ઉવાચ ॥ ॥
ઉત્તરેણ શુભઃ પ્લક્ષો વટઃ પ્રાગ્ભાર્ગવોત્તમ ॥
ઉદુમ્બરશ્ચ યામ્યેન સૌમ્યેનાશ્વત્થ એવ ચ

એતે ક્રમેણ નેષ્યન્તિ દક્ષિણાદિસમુદ્ભવાઃ ॥
સમીપજાતાશ્ચ તથા વર્જ્યાઃ કણ્ટકિનો દ્રુમાઃ

વામભાગે તથોદ્યાનં કુર્યાદ્વાસગૃહાચ્છુભમ્ ॥
વાપયેત્પ્રાક્તિલાંસ્તત્ર મૃન્દીયાત્તાંશ્ચ પુષ્પિતાન્

તતસ્તુ રોપયેદ્વૃક્ષાન્પ્રયતઃ સુસમાહિતઃ ॥
સ્નાતો દ્રુમમથાભ્યર્ચ્ય બ્રાહ્મણાંશ્ચ શિવં તથા

ધ્રુવાણિ પઞ્ચ વાયવ્યં હસ્તઃ પુષ્યઃ સવૈષ્ણવઃ ॥
નક્ષત્રાણિ તથા મૂલં શસ્યતે દ્રુમરોપણે ૫૫॥
ઉદ્યાનં સજલં રામ નાભિરામં યદા તદા ॥
પ્રવેશયેન્ન વિપટ (કુરુહાન્ )પુષ્કરિણ્યશ્ચ કારયેત્

સંસ્કાર્યમુદ્ભિદં તોયં કૂપાઃ કાર્યાઃ પ્રયત્નતઃ ॥
હસ્તં મઘા તથા મૈત્રં સૌમ્યં પુષ્યં ચ વાસવમ્

ઉત્તરાત્રિતયં રામ તથા પૂર્વા ચ ફલ્ગુની ॥
જલાશયસમારંભે પ્રશસ્તે વારુણં તથા

સમ્પૂજ્ય વરુણં દેવં વિષ્ણું પર્જન્યમેવ ચ ॥
તર્પયિત્વા દ્વિજાન્કામૈસ્તદારંભકરો ભવેત્

અથોદ્યાને પ્રવક્ષ્યામિ પ્રશસ્તાન્પાદપાન્દ્વિજ ॥
અરિષ્ટાશોકપુન્નાગશિરીષામ્રપ્રિયઙ્ગવઃ

પનસાશોકદચલીજમ્બૂલકુચદાડિમાઃ ॥
માઙ્ગલ્યાઃ પૂર્વમારામે રોપણીયા ગૃહેષુ વા

કૃત્વા બહુત્વમેતેષાં રોપ્યાસ્સર્વે હ્યનન્તરમ્ ॥
શાલ્મલિં કોવિદારં ચ વર્જયિત્વા વિભીતકમ્

અસનં દેવદારું ચ પલાશં પુષ્કરં તથા ॥
ન વિવર્જ્યસ્તથા કશ્ચિદ્દેવોદ્યાનેષુ જાનતા

તત્રાપિ બહુતા કાર્યા માઙ્ગલ્યાનાં દ્વિજોત્તમ ॥
સાયં પ્રાતસ્તુ ઘર્માન્તે શીતકાલે દિનાન્તરે

વર્ષાકાલે ભુવઃ શોષે સેક્તવ્યા રોપિતા દ્રુમાઃ ॥
ઉત્તમં વિંશતિર્હસ્તં મધ્યમં ષોડશાંતરમ્

સ્થાનાત્સ્થાનાન્તરં કાર્યં વૃક્ષાણાં દ્વાદશાવરમ્ ॥
અભ્યાશજાતાસ્તરવઃ સંસ્પૃશન્તઃ પરસ્પરમ્

અવ્યક્તમિશ્રમૂલત્વાદ્ભવન્તિ વિફલા દ્વિજ ॥
તેષાં વ્યાધિસમુત્પત્તૌ શૃણુ રામ ચિકિત્સિતમ્

આદૌ સંશોધનં તેષાં કિઞ્ચિચ્છસ્ત્રેણ કારયેત્ ॥
વિડઙ્ગઘૃતપઙ્કાક્તાન્સેચયેચ્છીતવારિણા

ફલનાશે કુલુત્થૈશ્ચ માષૈર્મુદ્ગૈસ્તિલૈર્યવેઃ ॥
શ્રિતશીતપયસ્સેકઃ ફલપુષ્પાય સર્વદા ॥

આવિકાજશકૃચ્ચૂર્ણં યવચૂર્ણં તિલાનિ ચ ॥
ગોમાંસમુદકં ચેતિ સપ્તરાત્રં નિધાપયેત્

ઉત્સેકં સર્વવૃક્ષાણાં ફલપુષ્પાદિવૃદ્ધિદમ્ ॥
રંગતોયોષિતં બીજં રંગતોયાભિષેચિતમ્

ઉદગ્રપુષ્પં ભવતિ યૌવને નાત્ર સંશયઃ ॥
મત્સ્યામ્ભસા તુ સિક્તેન વૃદ્ધિર્ભવતિ શાખિનામ્

તતઃ પ્રધાનતો વક્ષ્યે દ્રુમાણાં દોહદાન્યહમ્ ॥
મત્સ્યોદકેન શીતેન ચામ્રાણાં સેક ઇષ્યતે

મૃદ્વીકાનાં તથા કાર્યસ્તેનૈવં રિપુસૂદન ॥
પક્વાસૃગ્રુધિરં ચૈવ દાડિમાનાં પ્રશસ્યતે

તુષં દેયં ચ ભવ્યાનાં મદ્યં ચ બકુલદ્રુમે ॥
વિશેષાત્કામિનીવક્ત્રસંસર્ગાત્તુ ગુણં ચ યત્

પ્રશસ્તં ચાપ્યશોકાનાં કામિનીપાદતાડનમ્ ॥
સૃગાલમાંસતોયં ચ નારઙ્ગાક્ષોટયોર્હિતમ્

મધુયષ્ટ્યુદકં ચૈવ બદરાણાં પ્રશસ્યતે ॥
ગન્ધોદકં ચ ગોમાંસં કતકાનાં પ્રશસ્યતે

ક્ષીરસેકેન ભવતિ સપ્તપર્ણો મનોહરઃ ॥
માંસપૂતો વસામજ્જાસેકઃ કુરબકે હિતઃ

પૂતિમત્સ્યઘૃતં પૂતિકર્પાસાફલમેવ ચ ॥
અરિમેદસ્ય સેકોઽયં પાટલેષુ ચ શસ્યતે

કપિત્થબિલ્વયોઃ સેકં ગુડતોયેન કારયેત્ ॥
જાતીનાં મલ્લિકાયાશ્ચ ગન્ધતોયં પરં હિતમ્

તથા કુબ્જકજાતીનાં કૂર્મમાંસં પ્રશસ્યતે ॥
ખર્જૂરનારિકેરાણાં વંશસ્ય કદલસ્ય ચ

લવણેન સતોયેન સેકો વૃદ્ધિકરઃ સ્મૃતઃ ॥
વિડઙ્ગઃ તણ્ડુલોપેતં મત્સ્યમાંસં ભૃગૂત્તમ ॥
સર્વેષામવિશેષેણ દોહદં પરિકલ્પયેત

એવઙ્કૃતે ચારુપલાશપુષ્પાઃ સુગન્ધિનો વ્યાધિવિવર્જિતાશ્ચ ॥
ભવન્તિ નિત્યં તરવઃ સરસ્યાશ્ચિરાયુષઃ સાધુફલાન્વિતાશ્ચ

॥
ઇતિ શ્રીવિષ્ણુધર્મોત્તરે દ્વિતીયખણ્ડે માર્કણ્ડેયવજ્રસંવાદે વૃક્ષાયુર્વેદવર્ણનં નામ ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ