Vishnudharmottara Purana · Chapter 2.21.25

2.21
// puṣkara uvāca // //
snānaṃ samācaredrājño homakāle purohitaḥ //
ādau tu svecchayā snātaḥ punarmṛdbhiḥ samācaret

parvatāgramṛdā tāvanmūrdhānaṃ śodhayennṛpaḥ //
valmīkāgramṛdā karṇau candanaiḥ keśabālakān

candrālayamṛdā grīvāṃ hṛdayaṃ tu nṛpājirāt //
karidantoddhṛtamṛdā dakṣiṇaṃ tu tathā bhujam

vṛṣaśṛṅgoddhṛtamṛdā vāmaṃ caiva tadā bhujam

saromṛdā tathā pṛṣṭhaṃ codaraṃ sāṅgame mṛdā //
nadīkūladvayamṛdā pārśve saṃśodhayettathā

aśvasthānāttathā jaṃghe rājā saṃśodhayedbudhaḥ //
rathacakroddhṛtamṛdā tathaiva ca karadvayam

mṛtsnātaḥ snapanīyaḥ syātpañcagavyajalena tu //
tato bhadrāsanagataṃ mukhyāmātyacatuṣṭayam

varṇapradhānaṃ bhūpālamabhiṣiñcedyathāvidhi //
pūrvato hebhakumbhena ghṛtapūrṇena brāhmaṇaḥ

rūpyakumbhena yāmyena kṣīrapūrṇena kṣatriyaḥ //
dadhnā ca tāmrakumbhena vaiśyaḥ paścimato dvija

māheyena jaleno dakśūdrāmātyo'bhiṣecayet //
tato'bhiṣekaṃ nṛpaterbahvṛcapravaro dvijaḥ

kurvīta madhunā rāma cchandogaśca kuśodakaiḥ //
sampātavantaṃ kalaśaṃ tathā nutvā purohitaḥ

vidhāya vahnirakṣāṃ tu sadasyeṣu yathāvidhi //
rājasūyābhiṣeke tu ye mantrāḥ parikīrtitāḥ

taistu dadyānmahābhāga brāhmaṇānāṃ svanena tu //
tataḥ purohito gacchedvedimūlaṃ tadaiva tu

vibhūṣitaṃ tu rājānaṃ sarvatobhadra āsane //
śatacchidreṇa pātreṇa sauvarṇena yathāvidhi

abhiṣiñcati dharmajña yajurvedaviśāradaḥ //
yā oṣadhīrauṣadhībhiḥ sarvābhiḥ susamāhitaḥ

rathe akṣeti gandhaiśca ābrahmanbrahmaṇeti ca //
bījaiḥ puṣpaistathā cainaṃ rāma puṣpavatīti ca

tenaiva cābhimantreṇa phalaistamabhiṣecayet //
āśuḥ śiśāna ityeva sarvaratnaiśca bhārgava

ye devāḥ purassadeti kuśābhiḥ parimārjayet //
ṛgvedakratuto rājñe rocanāyā yathāvidhi

mūrdhānaṃ ca tathā kaṇṭhe gandhadvāreti saṃspṛśet //
tato brāhmaṇamukhyāśca kṣattriyāśca viśastathā

śūdrāśca vāramukhyāśca nānātīrthasamudbhavaiḥ //
nādeyaiḥ sārasaiḥ kaupairnānākalaśasaṃsthitaiḥ

catussāgarajairlābhādalābhāddvijakalpitaiḥ //
gaṅgāyamunayoścaiva nirjharaiśca tathodbhijaiḥ

chatrapāṇirbhavetkaścitkeciścāmarapāṇayaḥ //
amātyamukhyāstaṃ kālaṃ kecidvetrakarāstathā

śaṃkhabherīninādena bandīnāṃ nisvanena ca //
gītavāditraghoṣeṇa dvijakolāhalena ca //

rājānamabhiṣiñceyussametya sahitā janāḥ //
sarvaiḥ stuto'bhiṣiktaśca saṃmiśrajalamiśritam

sarvauṣadhiyutaṃ puṇyaṃ sarvagandhayutaṃ tathā //
ratnabījasamāyuktaṃ phalabījayutaṃ tathā

ūrjitaṃ sitasūtreṇa veṣṭitagrīvameva ca //
śvetavastrāmrapatraiśca saṃvītaṃ suvibhūṣitam //

kṣīravṛkṣalatāchatraṃ sudṛḍhaṃ kāṃcanaṃ navam //
ādāya kalaśaṃ rājñā svayaṃ sāṃvatsarastathā

mantrāvasāne kalaśaṃ dadyādbhṛgukulodvaha //
tataḥ paśyenmukhaṃ rājā darpaṇe cātha sarpiṣi

soṣṇīṣaḥ sitavastraśca maṅgalālambhanaṃ tataḥ //
kṛtvā sampūjayedviṣṇuṃ brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ tathā

lokapālāngrahāṃścaiva nakṣatrāṇi ca bhārgava //
tataḥ svapūjāṃ kurvīta śayanīyaṃ tato vrajet //

vyāghracarmottaraṃ ramyaṃ sitavastrottaracchadam //
purodhā madhuparkeṇa tatrasthaṃ taṃ samarcayet

rājā caivārcayettatra sāṃvatsarapurohitau //
madhuparkeṇa dharmajñastatastasya sadaiva hi

paṭṭabandhaṃ prakurvīta mukuṭasya ca bandhanam //
tataḥ sa baddhamukuṭaḥ kāle pūrvaṃ mayeritam

parārdhyāstaraṇopete pañcacarmottaracchade //
dhruvā dyau iti mantreṇa sopaveśya purodhasā

vṛkasya vṛṣadaṃśasya dvīpinaśca bhṛgūttama //
teṣāmupari siṃhasya vyāghrasya ca tataḥ param

tatropaviṣṭasya tataḥ pratīhāraḥ pradarśayet //
amātyāṃśca tathā paurānnaigamāṃśca vaṇigvarān

tataḥ prakṛtayaścānyā yathāvadanupūrvaśaḥ //
tato grahāvarāstrebhaturaṅgakanakottamaiḥ

gojāvigrahadānaiśca sāṃvatsarapurohitau //
pūjayitvā tataḥ paścātpūjayedbrāhmaṇatrayam

anenaiva vidhānena yena rājābhiṣecitaḥ //
tatastvamātyānsaṃpūjya sāṃvatsarapurodhasaḥ

tato brāhmaṇamukhyānāṃ pūjanaṃ tu samācaret //
govastratilarūpyānnaphalakāñcanagorasaiḥ //

modakākṣatapuṣpaiśca mahīdānaiśca pārthivaḥ //
maṅgalālambhanaṃ kṛtvā gṛhītvā saśaraṃ dhanuḥ

vahniṃ pradakṣiṇīkṛtya praṇipatya tathā gurum //
pṛṣṭhato vṛṣamālabhya gāṃ savatsāṃ ca pārthiva

pūjayitvā ca turagaṃ mantritaṃ cābhiṣecitam //
mantritaṃ dakṣiṇe karṇe svayaṃ vedavidā tataḥ

āruhya rājamārgeṇa svapuraṃ tu paribhramet //
mukhyāmātyaiśca sāmantaiḥ sāṃvatsarapurohitaiḥ

sahitaḥ kuñjarārūḍhairabhigacchecca devatāḥ //
tāsāṃ saṃpūjanaṃ kṛtvā nagare yā niveśitāḥ

praviśeta gṛhaṃ rājā prahṛṣṭanaravāhanaḥ //
dānamānāni satkārairgṛhṇīyātprakṛtīstataḥ

saṃpūjitāstāstu visarjayitvā gṛhe svake syānmudito mahātmā //
vidhānametatsamavāpya rājā kṛtsnāṃ sa pṛthvīṃ vaśagāṃ hi kuryāt

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde rājyābhiṣekavidhirnāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

2.22
rāma uvāca //
maṃtreṇa yena dharmajña kuryādrājño'bhiṣecanam //
tamahaṃ śrotumicchāmi tvatto varuṇanandana

// puṣkara uvāca //
śṛṇuṣvāva hito mantraṃ rāma kalmaṣanāśanam //
yenābhiṣikto nṛpatiściraṃ yaśasi tiṣṭhati

rājño'bhiṣekaśabdānte daivavitkuśavāriṇā //
kumbhādabhyukṣaṇaṃ kuryānmantrānte sakalaṃ nyaset

surāstvāmabhiṣiñcantu brahmaviṣṇumaheśvarāḥ //
vāsudevo jagannāthastathā saṅkarṣaṇo vibhuḥ

pradyumnaścāniruddhastu bhavantu vijayāya te //
ākhaṇḍalognirbhagavānyamo vai nairṛtistathā

varuṇaḥ pavanaścaiva dhanādhyakṣastathā śivaḥ //
brahmaṇā sahitaḥ śeṣo dikpālāḥ pāntu te sadā

bhadro dharmo manurdakṣo ruciḥ śraddhā ca pārthiva //
bhṛguratrirvasiṣṭhaśca sanakaśca sanandanaḥ

sanatkumāraśca tathā bhagavānapi cāṅgirā //
pulahaśca pulastyaśca marīciḥ kaśyapaḥ prabhuḥ

ete tvāmabhiṣiñcantu prajādhyakṣāḥ samāgatāḥ //
prabhāsurā barhiṣado hyagniṣvāttāstathaiva ca

kravyādāścopahūtāśca ājyapāśca sukālinaḥ //
ete tvāmabhiṣiñcantu pitaraścāgnibhiḥ saha

lakṣmīrdevī satī khyātiranasūyā tathā smṛtiḥ //
saṃbhūtissannatiścaiva kṣamā prītistathaiva ca

svāhā svadhā ca tvā rājannabhiṣiñcantu mātaraḥ //
kīrtilakṣmīrdhṛtirmedhā puṣṭiḥ śraddhā kriyā tathā

buddhirlajjā vapuḥ śāntistuṣṭiḥ siddhiśca pārthiva //
etāstvāmabhiṣiñcantu dharmapatnyaḥ samāgatāḥ

arundhatī vasurjāmī lambā bhānurmarutvatī //
saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvāstathaiva ca

dharmapatnyastathānyāstvāmabhiṣiñcantu pārthiva //
aditiśca ditistāmrā hyariṣṭā surasā muniḥ //

kadrūḥ krodhavaśā prādhā vinatā surabhistribhiḥ //
etāstvāmabhiṣiñcantu kaśyapasya priyāḥ striyaḥ

patnī te bahuputrasya suprabhā yā ca bhāminī //
samāyātvabhiṣekāya vijayāya ca pārthiva

kṛśāśvapatnī ca tathā suprabhā ca jayā tathā //
astragrāmastayoḥ putro vijayaṃ vidadhātu te

manoramā bhānumatī viśālā yā ca bāhudā //
ariṣṭanemī patnyastvāmabhiṣiñcantu pārthiva

kṛttikā rohiṇī daivī ilvalā bāhureva ca //
punarvasuśca tiṣyaśca tathāśleṣā ca pārthiva

maghā ca phālgunī pūrvā tathaivottaraphālgunī //
hastaścitrā tathā svātirviśākhā ca narādhipa

anurādhā tathā jyeṣṭhā mūlaṃ ca vasudhādhipa //
āṣāḍhā ca tathā pūrvā tathaiva nṛpa cottarā

abhijicca tathāśvattho dhaniṣṭhā ca narādhipa //
tathā śatabhiṣakcaiva pūrvābhādrapadā ca yā

uttarā revatī rājannaśvinī bharaṇī tathā //
etāstvāmabhiṣiñcantu somapatnyaḥ samāgatāḥ

mṛgī ca mṛgamandā ca śvetā bhadrāsanā hariḥ //
bhūtā ca kapiśā daṃṣṭrī surasā saramā tathā

etāḥ pulahapatnyastvāmabhiṣiñcantu pārthiva //
śyenī bhāsī tathā krauñcī dhṛtarāṣṭrī śukī tathā

patnyastvāmabhiṣiñcantu aruṇasyārkasāratheḥ //
āyatirniyatiścaiva rātrirnidrā tathaiva ca

etāstvāmabhiṣiñcantu lokasaṃsthānahetavaḥ //
umā menā śacī caiva ghrūmrorṇā nivṛtistathā

gaurī śivā ca siddhiśca velā caivātha naḍvalā //
asiknī ca tathā jyotsnā yā ca devī vanaspateḥ

etāstvāmabhiṣiñcantu devapatnyaḥ samāgatāḥ //
mahākalpaśca kalpaśca manvantarayugāni ca

saṃvatsarāṇi sarvāṇi tathā caivāyanadvayam //
ṛtavaśca tathā māsāḥ pakṣau rātryahanī tathā

saṃdhyāśca tithayaścaiva muhūrtāḥ karaṇāni ca //
ete tvāmabhiṣiñcantu kālasyāvayavāḥ śubhāḥ

ādityaścandramā bhaumo budho jīvaḥ sitārkajau //
grahāstvāmabhiṣiñcantu rāhuketū ca pārthiva

svāyambhuvo manuḥ pūrvamanuḥ svārociṣastathā //
auttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā

vaivasvato yathākarṇo dakṣo brahmasutāvubhau //
dharmaputro rudraputro rocyo bhautyaśca yo manuḥ

ete tvāmabhiṣiñcantu manavaśca caturdaśa //
viśvabhukca vipaścicca suśāntiśca śikhī vibhuḥ

manojavastathojasvī bahiradbhutaśāntikau //
vṛṣaśca ṛtadhāmā ca divaspācchucireva ca

ete tvāmabhiṣiñcantu devanāthāścaturdaśa //
raivataśca kumāraśca tathā varcāvināyakaḥ //

vīrabhadraśca nandī ca viśvakarmā manojavaḥ //
ete tvāmabhiṣiñcantu suramukhyāḥ samāgatāḥ

ātmā cāyurmanodakṣo hyāpaḥ prāṇastathaiva ca//
haviṣmāṃśca gaviṣṭhaśca ṛtaḥ satyaśca pārthiva

abhiṣiñcantu rājaṃstvāṃ devā hyāṅgirasā daśa //
kraturdakṣo vasussatyaḥ kālaḥ kāmo munistathā//

kuravonmanujaścaiva rocamānastathaiva ca //
ete tvāmabhiṣiñcantu viśvedevāstathā daśa

aṅgārakastathā sarpo nirṛtiśca tathā ghasaḥ //
ajaikapādahirbudhnyo dhūmaketustathā dvijaḥ

bharataśca tathā mṛtyuḥ kāpāliratha kiṅkiṇiḥ //
ekādaśaite rudrāstvāmabhiṣiñcantu pārthiva

bhuvano bhāvanaścaiva sujanyaḥ sujanastathā //
kratuḥ sarvaśca mūrdhā ca tyājyaścaiva stutastathā

prasavaścāvyayaścaiva dakṣaśca manujādhipa //
ete tvāmabhiṣiñcantu bhṛgavo nāma devatāḥ

mano mantā ca prāṇaśca naro'pānaśca vīryavān //
vinirbhayo nayaścaiva haṃso nārāyaṇastathā

vibhuścāpi prabhuścāpi devaśreṣṭhā jagaddhitāḥ //
ete tvāmabhiṣiñcantu sādhyā dvādaśa pārthiva

dhātā mitro'ryamā pūṣā śakreśau varuṇo bhagaḥ //
tvaṣṭā vivasvānsavitā viṣṇurdvādaśamastathā

ete tvāmabhiṣiñcantu kaśyapāditisambhavāḥ //
ekajyotiśca dvijyotistricaturjyotireva ca//

ekaśakro dviśakraśca triśakraśca mahābalaḥ //
indrāśca gatyā dṛśyante tataḥ pratisakṛttayā

mitaśca sammitaścaiva amitaśca mahābalaḥ //
ṛtajitsatyajiccaiva suṣeṇaḥ satyajittathā

atimitro namitraśca purumitraḥ purānitaḥ //
ṛtaśca ṛtadhātā ca vidhātā dhāraṇo dhruvaḥ

vidhāraṇo mahātejā vāsavasya paraḥ sakhā //
īdṛkṣaścāpyadṛkṣaśca etādṛgamitāśanaḥ

krītinaḥ prasadṛkṣaśca sarabhaśca mahā yaśāḥ //
dhāturugrodhvanirbhīmo hyatiyuktaḥ kṣipaḥ sahaḥ

dyutirvapuranādhṛṣyo vāsaḥ kāmo jayo virāṭ //
ete tvāmabhiṣiñcantu marutaste samā gatāḥ

devā ekonapañcāśanmahābalaparākramāḥ //
citrāṅgadaścitrarathaścitrasenaśca vīryavān

ūrṇāyuranaghaścaiva ugrasenaśca vīryavān //
dhṛtarāṣṭraśca gopaśca sūryāvartastathaiva ca

yugapastraṇayaḥ kārṣṇirnaṃdaścitrastathaiva ca //
kaliḥ śāliḥ śirā rājanparjanyo nāradastathā

vṛṣaparvā ca haṃsaśca tathā caiva hahā hūhūḥ //
viśvāvasustumburuśca tathā ca suruciśca yaḥ

ete tvāmabhiṣiñcantu gandharvāḥ pṛthivīpate //
āhutyastā bhavatyaśca vargavatyastathaiva ca

āyurvatyastathorjāśca tathā vai kuravāḥ stavāḥ //
bahvāyuścāmṛtāyuśca bhuvaścaiva rucastathā

bhīravaḥ śobhayaṃtyaśca divyā yāścāpsarogaṇāḥ //
ete tvāmabhiṣiñcantu samāgatya mahīpate

anavadyā satyakāmā cānūnā varuṇā priyā //
anūpā subhagā caiva sukeśā ca manovatī

menakā sahajanyā ca parṇāśā puñjikasthalā //
kṛtasthalā ghṛtācī ca viśvācī pūrvacityapi

pramlocā cāpyanumlocā raṃbhā caivorvaśī tathā //
pañcacūḍā sānumatī citralekhā ca pārthiva

miśrakeśī marīciśca vidyutparṇā tilottamā //
adrikā lakṣmaṇā kṣepā asitā rucikā tathā

suhemā cātha hemā ca śāḍvalī ca vapustathā //
suvratā ca subāhuśca sugandhā suvapustathā

puṇḍarīkā sudānā cāsudānā surasā tathā //
hemā śāradvatī caiva sūnṛtā kamalālayā

sumukhī haṃsapādī ca vāruṇī ratilālasā //
etāstvāmabhiṣiñcantu rājannapsarasaḥ śubhāḥ

prahlādaśca mahātejāstathā rājanvirocanaḥ //
balirbāṇastathānye ca ditiputrāḥ samāgatāḥ/////
abhiṣiñcantu daityāstvāṃ divyenāpyambhasā svayam //
vipracittimukhāḥ sarve dānavāstvāṃ samāgatāḥ

abhiṣiñcantu rājendra rājarājyena satvarāḥ //
hetiścaiva prahetiśca mālī śaṅkustathaiva ca

sukeśī pauruṣeyaśca yajñahā puruṣādhamaḥ //
vidyutsphūrjastathā vyāghro vadhaśca rasanastathā

ete tvāmabhiṣiñcantu samāgamyādya rākṣasāḥ //
siddhārtho maṇibhadraśca sumano nandanastathā

kāṇḍabhiḥ pañcamaścaiva maṇimānuyamām̐stathā //
sarvānubhūtaḥ śaṃkhaśca piṅgākṣaścastarastathā

yaśo mandaraśobhī ca padmacandraprabhaṅkarāḥ //
meghavarṇaḥ subhadraśca pradyotaśca mahāghasaḥ

dyutimānketumāṃścaiva maulimāṃśca sudarśanaḥ //
śvetaśca vipulaścaiva puṣpadanto jayāvahaḥ

padmavarṇo balākaśca kumudaśca balāhakaḥ //
padmanābhaḥ sugandhaśca pravīro vijayaḥ kṛtiḥ

pūrṇamāso hiraṇyākṣaḥ śatajihvaśca vīryavān //
ete tvāmabhiṣiñcantu rājanyakṣendra sattamāḥ

śaṃkhapadmastu rājendra makaraḥ kacchapastathā //
ete tvāmabhiṣiñcantu nidhayastu samāgatāḥ

palagāścaiva vakrāśca ye ca sūcīmukhā nṛpa //
duḥpūraṇā viṣādāśca jvalanāṅgārakāstathā

kumbhapātāḥ pratuṇḍāśca tapavīrā ulūkhalāḥ //
akarṇāśca kuṣaṇḍāśca tathā ye pātra pāṇayaḥ

pāṃsavaśca vituṇḍāśca nipuṇāḥ skandanāstathā //
ete tvāmabhiṣiñcantu piśācānāñca jātayaḥ

brahmacarye sthitā dāntāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ //
nānāprakāravadanā nānābāhuśirodharāḥ

catuṣpathapurāṭṭālaśūnyālayaniketanāḥ //
madhuratve bhavedevaṃ ye gatā manujeśvarāḥ

te tvāmadyābhiṣiñcantu bhūtā bhūtapateḥ svayam //
mahākālaṃ puraskṛtya narasiṃhaṃ ca mātaraḥ

sarvāstvāmabhiṣiñcantu rājarājye narādhipa //
guhaḥ skando viśākhaśca naigameyastathaiva ca

abhiṣiñcantu rājam̐stvāṃ sarve skandagrahāḥ śubhāḥ //
ḍākinyo yāśca yoginyaḥ khecarībhūcarīśca yāḥ

sarvāstvāmabhiṣiñcantu sametya manujeśvara //
garuḍaścāruṇaścaiva āruṇiśca mahākhagaḥ

saṃpātī vinataścaiva viṣṇugandhaḥ kumārakaḥ //
ete tvāmabhiṣiñcantu suparṇāḥ pṛthivīpate

anantaśca mahānāgaḥ śeṣo vāsukitakṣakau //
saparṇīraśca kumbhaśca vāmanaścāñjanastathā

airāvato mahānāgaḥ kambalāśvatarāvubhau //
ailamantraśca śaṃkhaśca karkoṭakadhanañjayau

mahākarṇamahānīlau dhṛtarāṣṭrabalāhakau //
kumāraḥ puṣpadantaśca sumukho durmukhastathā

sūcīmukho dadhimukhaḥ kāliyaḥ śālipiṇḍakaḥ //
bilvapādaḥ pāṇḍurako nāgaścāpūraṇastathā

kapilaścāmbarīṣaśca kumāraścātha kaśyapaḥ //
prahrādaḥ puṣpadantaśca gandharvaśca manasvikaḥ

nahuṣaḥ khararomā ca śaṃkhapālastathaiva ca //
padmaśca kulikaścaiva pāṇirityevamādayaḥ

nāgāstvāmabhiṣiñcantu rājarājyena pārthiva //
kumudairāvaṇau padmaḥ puṣpa danto'tha vāmanaḥ

supratīkoñjano nīlaḥ pāntu tvāṃ sarvataḥ sadā //
cakraṃ triśūlaṃ vajraśca nandakostrāṇi cāpyatha

paitāmahāstathā haṃsā vṛṣabhaḥ śaṅkarasya ca //
durgāsiṃhaśca pāntu tvāṃ yamasya mahiṣastathā

uccaiḥśravāścāśvapatistathā dhanvantarirnṛpa //
kaustubhaḥ śaṃkharājaśca pāntu tvāṃ sarvataḥ sadā

sarve'bhiṣekaṃ dattvā te diśantu vijayaṃ dhuvam //
dharmaśca vyavasāyaśca satyo dānaṃ tapastathā

yamo yajñastathā vāyurbrahmacarya damaḥ śamaḥ //
ete tvāmabhiṣiñcantu citraguptaśca pārthiva

daṇḍaśca piṅgalaścaiva mṛtyukālāvubhau tathā //
vālakhilyāstathā sarve bhavantu vijayāya te

digdhenavaścatasrastvāṃ surābhiśca tathā nṛpa //
abhiṣiñcantu sarvābhirgobhiḥ sārdhaṃ nareśvara

vedavyāsaśca vālmīkiḥ kamaṭho'tha parāśaraḥ //
devalaḥ parvataścaiva durvāsāśca tathā muniḥ

yājñavalkyaśca jābāliḥ jamadagniḥ śuciśravāḥ //
viśvāmitraḥ sthūlaśirāścyavano'trirvidūrathaḥ

ekataśca dvitaścaiva trito gautamagālavau //
śāṇḍilyaśca bharadvājo maudgalyo vedavāhanaḥ

bṛhadaśvaḥ kuṭiśaṭho jaṭājānurghaṭodaraḥ //
yavakrīto'rtharaityaśca ātmavānatha jaiminiḥ

ṛṣiḥ śārṅgaravaścaiva tathāgastyo mahātapāḥ //
unmuvurmumuvuścaiva idhmabāhurmahodayaḥ

kātyāyanaśca kaṇvaśca valvakāmborunandanaḥ //
ete tvāmabhiṣiñcantu ṛṣayaḥ pārthivottama

pṛthurdilīpo bharato duṣyantaḥ śatrujidbalī //
manuḥ kakutsthaścānenā yuvanāśvo jayadrathaḥ

māndhātā mucukundaśca tathā rājā purūravāḥ //
āyuśca nahuṣaścaiva yayātiraparājitaḥ

ikṣvākuśca yaduścaiva punarbhūriśravāstathā //
ambarīṣaśca nābhāgo bṛhadaśvo mahāhanuḥ

pradyumnaścātha sudyumno bhūridyumnaśca sṛñjayaḥ //
ete cānye ca rājānastava rājandivaṅgatāḥ

samāyāntvabhiṣekāya vijayāya tathā śriye //
parjanyādyāstathā sarve vāstudevāssamāsataḥ

drumāścauṣadhayo ratnabījāni vividhāni ca //
sarve tvāmabhiṣiñcantu rājanrājyena satvarāḥ

puruṣaścāprameyātmā mahābhūtāni yāni ca //
pṛthivīvāyurākāśamāpo jyotistathaiva ca

manobuddhistathaivātmā avyaktaśca mahīpate //
ete tvāmabhiṣiñcantu sametā vasudhādhipa

rukmabhaumaḥ śilābhaumaḥ pātālo nīlamṛttikaḥ //
pīto raktakṣitiścaiva śvetabhaumastathaiva ca

ete tvāmabhiṣiñcantu vijayāya mahīpate //
bhūloko'tha bhuvarlokaḥ svarloko'tha mahajjanaḥ

tapaḥ satyaśca rājendra vijayāya bhavantu te //
jambūśākakuśakrauñcāḥ śālmalidvīpa eva ca

gomedhaḥ puṣkaraścaiva svasāmyaṃ pradiśantu te //
uttarāḥ kuravaḥ puṇyā ramyā hairaṇvatastathā

bhadrāśvaḥ ketumālaśca varṣaścaiva ilāvṛtaḥ //
harivarṣaḥ kiṃpuruṣo varṣo bhāratasaṃjñikaḥ

ete tvāmabhiṣiñcantu sametya vasudhādhipa //
indradvīpaḥ kaśeruśca tāmravarṇo gabhastimān

nāgadvīpastathā saumyo gāndharvo vāruṇastathā //
ayaṃ caruvasasteṣāṃ svasāmyaṃ pradiśantu te

himavānhemakūṭaśca niṣadho nīlaparvataḥ //
śvetaśca śṛṅgavānmerurmālyavāngandhamādanaḥ

mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣavāṃstathā //
vindhyaśca pāriyātraśca sarva eva mahīdharāḥ

samāgamyābhiṣiñcantu tvāmadya vasudhādhipa! //
ṛgvedo'tha yajurvedaḥ sāmavedastathaiva ca

atharvavedo vedāstvāmabhiṣiñcantu pārthiva //
itihāso dhanurvedo gandharvaścāyussaṃjñitaḥ

vedopavedāśca tathā vijayāya bhavantu te //
śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ jyotiṣāṅgatiḥ

chandovicitiṣaṣṭhāni vijayaṃ pradiśantu te //
aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ

dharmaśāstraṃ purāṇañca vidyā etāścaturdaśa //
sāṃkhyayogaḥ pañcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā

kṛtānnapañcakaṃ hyetacchāstrāṇi vividhāni ca //
gāyatrī pāpaśamanī durgā devī mahāśivā

gandhārī ca tathā vidyā vijayaṃ pradiśantu te //
devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ

ṛṣayo manavo gāvo devamātara eva ca //
devapatnyo drumā nāgāḥ daityāścāpsarasāṅgaṇāḥ

śastrāṇi sarvaśāstrāṇi rājāno vāhanāni ca //
auṣadhāni ca ratnāni kālasyāvayavāstathā

sthānāni ca samastāni puṇyānyāyatanāni ca //
jīmūtāni ca sarvāṇi tadvikārāśca ye tathā

uktāni cāpya'nuktāni vijayāya bhavantu te //
lavaṇaḥ kṣāratoyaśca ghṛtamaṇḍodakastathā

dadhimaṇḍodakaścaiva surodaśca narādhipa //
tathaivekṣurasodaśca tathā svādūdakaśca yaḥ

garbhodaśca svatoyaistvāmabhiṣiñcantu pārthiva //
catvārassāgarāścaiva svena toyena pārthiva

samāgamyābhiṣiñcantu vijayaṃ pradiśantu te //
puṣkaraśca prayāgaśca prabhāso naimiṣastathā

tathā brahmasaraḥ puṇyaṃ gayāśīrṣaṃ ca pārthiva //
kālodako nandikuṇḍaḥ tathaivottaramānasaḥ

svargamārgapradaścaiva tathā pañcanadaśca yaḥ //
bhṛgutīrthaṃ caujasaśca tathaivāmarakaṇṭakaḥ

āśramaḥ kālikāyāśca tṛṇabindostathāśramaḥ//
gopatīrthaṃ cāpatīrthaṃ vimalaḥ svarga eva ca

jambūmārgaśca rājendra puṇyastaṇḍulikāśramaḥ //
kapilasya tathā tīrthaṃ tīrthe vāṭikaṣaṇḍike

mahāsarastathāgastyaḥ kumārī tīrtha eva ca //
gaṅgātīraḥ kuśāvarto bilvako nīlaparvataḥ

varāhaparvataścaiva tīrthaḥ kanakhalastathā //
svargandhā vaśakumbhā ca tathā śākambharī ca yā

bhṛgutuṅgaḥ sakubjāmraḥ kapilasya tathāśramam

camasodbhedanaḥ puṇyastathā vinaśanaḥ śubhaḥ //
ajatuṅgaśca somaśca ajogandhaśca pārthiva //
kāliñjaraśca kedāro rudrakoṭistathaiva ca

mahālagnaśca rājendra vadanāśrama eva ca //
nandā ca sūryatīrthaṃ ca somatīrthaṃ śatakratoḥ

aśvinorvaruṇasyāpi vāyovairśravaṇasya ca //
brahmaṇaścaiva śarvasya yamasya cyavanasya ca

virūpākṣasya dharmasya tathā cāpsarasāṃ nṛpa //
ṛṣīṇāṃ ca vasūnāṃ ca sādhyānāṃ marutāṃ tathā

ādityānāṃ ca rudrāṇāṃ tathā cāṅgirasāṃ nṛpa //
viśvedevabhṛgūṇāṃ ca gandharvāṇāṃ ca mānada

plakṣaprasravaṇaścaiva suṣeṇaśca narādhipa //
śāligrāmasaraścaiva vārāho vāmanastathā

kāmaśramastrikūṭaśca citrakūṭastathaiva ca //
saptarcaḥ kratusāraśca tathā viṣṇupadaṃ saraḥ

kapilasya tathā tīrthaṃ vāsukestīrthameva ca //
sindhūttamaṃ tapo dānaṃ tathā śūrpākaraḥ śubhaḥ

pauṇḍīrakaśca rājendra gaṅgāsāgarasaṅgamaḥ //
sindhusāgarayoścaiva saṅgamaḥ sumanoharaḥ

tathā kundāvasundhaśca mānasaṃ ca mahatsaraḥ //
tathā bindusaraḥ puṇyaṃ saraścācchodakaṃ tathā

dharmāraṇyaṃ phalgutīrthaṃ savimuktaṃ tathaiva ca //
lauhityaśca tathā puṇyo badarīpāvanaḥ śivaḥ

tīrthaṃ saptaṛṣīṇāṃ ca vahnitīrthaṃ ca pārthiva //
vastrāpathastato meṣaśchāgaleśaśca pārthiva //

puṣpanyāsassakāmeśastīrtho haṃsapadastathā //
aśvaśīrṣaḥ sa kṛṣṇākhyo maṇibhadrastathaiva ca

devikā sindhumārgaśca svarṇabindustathaiva ca //
āhalyakastathā tīrthastīrthaścairāvatastathā

airāvatisamudbhede tīrthaṃ bhogayaśastathā //
karavīrāśramaścaiva nāgamodānikastathā

pāpamocanikaścaiva ṛṇamocanikastathā //
udvejanastathā puṇyaḥ puṇyaśca hariśeśvaraḥ

devabrahmasaraḥ puṇyaṃ sarpirdarvī ca pārthiva //
ete cānye ca bahavaḥ puṇyasaṅkīrtanāḥ śubhāḥ

toyaistvāmabhiṣiñcantu sarvapātakanāśanaiḥ //
gaṅgā mahānadī puṇyā hrādinī hlādinī tathā //

pāvanī ca tathā sītā cakṣuḥ sindhuśca narmadā //
suprabhā kātarākṣī ca śithilā mānasī hradā

sarasvatyoghanādā ca suveṇurvimalodakā //
siprā śoṇaḥ śatadruśca sarayūrgaṇḍakī tathā

acchodā ca vipāśā ca candrabhāgā irāvatī //
vitastā devikā rambhā pītā devahradā śivā

tathaivekṣumatī puṇyā kauśikī yamunā tathā //
gomatī dhūtapāpā ca bāhudā ca dṛṣadvatī

niḥśīrā ca tṛtīyā ca lauhityaśca mahānadaḥ //
vedasmṛtirvedasinī vetraghnī varadā tathā

varṇā mā candanā caiva bahunīrā kumudvatī //
pārā carmaṇvatī rūpā vidiśā veṇuvatyapi

avantī ca tathā kuntī surasā ca palāśinī //
mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā dṛṣadvatī //

tamasā pippalā senī karamodā piśācikā //
citropalā cittravarṇā maṃjulā vālukāvatī

śuktīmatī silī randhrā saṅkuṇātyayakāptataḥ //
tāpī payoṣṇī nirvindhyā sitā ca niṣadhāvatī

veṇā vaitaraṇī bhīmā carmā rāmā tathā kuhuḥ //
toyā caiva mahāgaurī durgā matuśilā tathā

godāvarī bhīmarathī kṛṣṇā veṇā ca vaṃjulā //
tuṅgabhadrā suprakārā bāhyā kāverireva ca

kṛtamālā tāmraparṇī puṣpajā hyutpalāvatī //
trisamā ṛṣikulyā ca pṛthukā tridivālayā

lāṅgūlinī vaṃśadharā sukumārā kulāvatī //
ṛṣikā karivegā ca mandagā mandavāhinī

kṛpī darvī dayā vyomā paroṣṇī kolavāhinī //
kampanā ca viśalyā ca karatoyāṃśuvāhinī

tāmrāruṇā vetravatī gomatī cātha nadyapi //
adriṇī trikasā caiva suprakārā hiraṇvatī

āpagā cālakā bhāsī sandhyā ca maḍavā nadī //
nandā cālakanandā ca śuddhā ca vasuvāhinī

etāścānyāśca rājendra nadyastvāṃ vimalodakāḥ //
sarvapāpapraśamanāssarvalokasya mātaraḥ //
svatoyapūrṇaiḥ kalaśairabhiṣiñcantu pārthiva

etairyathoktairnṛpa rājarājye dattābhiṣekaḥ pṛthivīṃ samagrām //
sasāgarāṃ bhuṃkṣva ciraṃ ca jīva dharme ca te buddhiratīva cāstu

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mā० saṃ० bhārgavarāmaṃ prati puṣkaravyākhyāne'bhiṣekamantro nāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

2.23
puṣkara uvāca //
mantrā ye kīrtitā rāma mayāsmiṃstava bhārgava //
teṣāṃ saṃkīrtanaṃ dhanyaṃ sarvapāpapraṇāśanam

aiteṣāṃ kalyamutthāya yaḥ kuryātkīrtanaṃ naraḥ //
sarvapāpavinirmuktaḥ svargalokamavāpnuyāt

tiryagyoniṃ na gacchettu narakaṃ saṃkarāṇi ca //
na ca duḥkhaṃ na ca bhayaṃ maraṇaṃ na sa ca muhyati

eteṣāṃ ca namaskāraṃ yaḥ kuryātprayato naraḥ ///
na tasya tiṣṭhate pāpamabbinduriva puṣkare

eteṣāṃ tarpaṇaṃ kṛtvā snātaḥ prayatamānasaḥ //
mahāpātakayukto'pi tvacevāhirvimucyate

eteṣāṃ puṣpadānena mahatīṃ śriyamaśnute //
eteṣāṃ cārghyadānena pūjyo bhavati mānavaḥ

eteṣāṃ dīpadānena bhrājante candravaddivi //
eteṣāmāhutiṃ dattvā kāmānāpnoti puṣkalān

naivedyaṃ ca baliṃ dattvā bhogānprāpnotyanuttamāna //
etānuddiśya vipreṣu dattvā bhārgava bhojanam

saṃtarpya dakṣiṇābhiśca tridivaṃ prāpnuyācciram //
abhiṣekadine rājñāṃ puṣpasnāne tathaiva ca

tathā saṃvatsaragranthau sarve pūjyā hitaiṣiṇā //
yāni tīrthāni coktāni saritaśca samāsataḥ

teṣāṃ gamena pūjyante ye'pi pātakino janāḥ //
snānaṃ mahāphalaṃ teṣāṃ tapaḥ śrāddha kriyāstathā

dānaṃ bahuphalaṃ proktaṃ darśanaṃ pāpanāśanam //
kīrtanaṃ bhārgavaśreṣṭha na me cāsti vicāraṇā

tīrtheṣvathaiteṣu bhṛgupradhāna snātā narā yānti narendra sadyaḥ//
tīrthāni gamyāni tataḥ prayatnātpuṇyāśca sarvāssaritaśca rāma

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde tīrthaphalavarṇano nāma trayoviṃśatitamodhyāyaḥ

2.24
// rāma uvāca // //
rājño'bhiṣiktamātrasya kinnu kṛtyatamaṃ bhavet //
etanme sarvamācakṣva sarvaṃ vetti yato bhavān

// puṣkara uvāca // -
abhiṣekārdraśirasā rājñā rājīvalocana //
sahāyavaraṇaṃ kāryaṃ tatra rājyaṃ pratiṣṭhitam

yadapyalpataraṃ karma tadathaikena duṣkaram //
puruṣeṇāsahāyena kinnu rājyaṃ mahatpadam

tasmātsahāyānvarayetkulīnānnṛpatiḥ svayam //
śūrānuttamajātīyānbalayuktāñchrutānvitān

rūpasatvaguṇaudāryasaṃyuktānkṣamayā yutān//
kleśakṣamānmahotsāhāndharmajñāṃśca priyaṃvadān

hitopadeśikānprājñānsvāmibhaktānyaśorthinaḥ //
evaṃ vidhānsahāyāṃstu śubha karmaṇi yojayet

guṇahīnānapi tathā vijñāya nṛpatiḥ svayam //
karmasveva niyuñjīta yathāyogyeṣu bhārgava

kulīnāḥ śīlasaṃpannā dhanurvedaviśāradāḥ //
hastiśikṣāśvaśikṣāsu kuśalāśślakṣṇabhāṣitaiḥ

nimitte śakunajñāne vittavaidyacikitsake //
puruṣāntaravijñāne ṣāḍguṇyena viniścitāḥ

kṛtajñāḥ karmaṇāṃ śūrāstathā kleśasahā ṛjuḥ //
vyūhatattvavidhānajñaḥ phalgusāraviśeṣavit

rājñāṃ senāpatiḥ kāryo brāhmaṇaḥ kṣatriyo'thavā //
prāṃśuḥ surūpo dakṣaśca priyavādī na coddhataḥ

cittagrāhaśca sarveṣāṃ pratīhāro vidhīyate //
yathoktavādī dhūrttaḥ syāddeśabhāṣāviśāradaḥ

śābdaḥ kleśasaho vāgmī deśakālavibhāṣitā //
vijñāya deśaṃ kālaṃ vā hitaṃ yatsyānmahīkṣitaḥ

vaktāpi tasyaḥ yaḥ kāle sa dūto nṛpatirbhavet //
prāṃśavo vyāyatāḥ śūrā dṛḍhabhaktā nirākulāḥ

rājñā tu rakṣiṇaḥ kāryāstadā kleśasahā hitāḥ //
ahāryāścānṛśaṃsāśca dṛḍhabhaktāśca pārthive

tāmbūladhārī bhavati nārī cāpyatha tadguṇā //
ṣāḍguṇyavidhi tattvajño deśabhāṣāviśāradaḥ

sandhivigrahakaḥ kāryo rājñā nayaviśāradaḥ //
āyavyayajño lokajño deśotpattiviśāradaḥ

kṛtākṛtajño bhṛtyānāṃ jñeyaḥ syāddakṣarakṣitā //
surūpastaruṇaḥ śūro dṛḍhabhaktaḥ kulocitaḥ

śūraḥ kleśasahaścaiva khaḍgadhārī prakīrtitaḥ //
śūraśca bahuyuktaśca gajāśvarathakovidaḥ

kośadhārī bhavedrājñaḥ sadā kleśasahaśca yaḥ //
nimittaśakunajñānahayaśikṣāviśāradaḥ

hayāyurvedatattvajño bhūmibhāgaviśeṣavit //
balābalajño rathināṃ sthiradṛṣṭirviśāradaḥ

śūraśca kṛtavidyaśca sārathiḥ parikīrtitaḥ //
anāhāryaḥ śucirdakṣaḥ cikitsakavacorataḥ

sūdaśāstravidhānājñaḥ sūdādhyakṣaḥ praśasyate //
sūdaśāstravidhānajñāḥ parābhedyāḥ kulodgatāḥ

sarve mahānase kāryā nīcakeśanakhā janāḥ //
samaḥ śatrau ca mitre ca dharmaśāstraviśāradaḥ

vipramukhyaḥ kulīnaśca dharmādhikaraṇo bhavet //
kāryāstathāvidhāstatra dvijamukhyāḥ sabhāsadaḥ

sarvadeśākṣarābhijñāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ //
lekhakāḥ kathitā rāma sarvādhikaraṇeṣu vai

śīrṣopetānsusaṃpūrṇānsamadroṇīgatānsamān //
akṣarānvilikhedyastu lekhakaḥ sa varaḥ smṛtaḥ

upāyavākyakuśalaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ //
bahvarthavaktā cālpena lekhakaḥ syādbhṛgūttama

puruṣāntaratattvajñāḥ prāṃśavaścāpyalolupāḥ //
dharmādhikaraṇe kāryā janāhvānakarā narāḥ

evaṃvidhāstathā kāryā rājño dauvārikā janāḥ //
lohavastrādidhātūnāṃ ratnānāṃ ca vibhāgavit

vijñātā phalgusārāṇāṃ tvanāhāryaḥ śucissadā //
nipuṇaścāpramattaśca dhanādhyakṣaḥ prakīrtitaḥ

āyadvāreṣu sarveṣu dhanādhyakṣasamā narāḥ //
vyayadvāreṣu sarveṣu kartavyāḥ pṛthivīkṣitā

paraṃ pāraṃ gato yaḥ syādaṣṭāṅgeṣu cikitsite //
anāhāryassa vaidyaḥ syāddharmātmā ca kulodgataḥ

prāṇācāryassa vijñeyo vacanaṃ tasya bhūbhujā //
rāma snehātsadā kāryaṃ yathā kāryaṃ pṛthagjanaiḥ

hastiśikṣāvidhānajño vanajātiviśāradaḥ //
kleśakṣamastathā rājño gajādhyakṣaḥ praśasyate

etaireva guṇairyukto svādhīnaśca viśeṣataḥ //
gajāroho narendrasya sarvakarmasu śasyate

hayaśikṣāvidhānajña staccikitsitapāragaḥ //
aśvādhyakṣo mahībharttuḥ svāsanaśca praśasyate

anāhāryaśca śūraśca tathā prājñaḥ kulodgataḥ //
durgādhyakṣaḥ smṛto rāma udyuktaḥ sarvakarmasu

vāstuvidyāvidhānajño lagnahasto jitaśramaḥ //
dīrghadarśī ca śūraśca sthapatiḥ parikīrtitaḥ

yantramukte pāṇimukte amukte muktadhārite //
astrācāryo niyuddhe ca kuśalaśca tatheṣyate

pañcāśadadhikā nāryaḥ puruṣāḥ saptatistathā //
antaḥpuracarāḥ kāryā rājñā sarveṣu karmasu

sthavirā jātitattvajñāḥ satataṃ pratijāgrataḥ //
rājñaḥ syādāyudhāgāre dakṣaḥ karmasu codyataḥ

karmāṇyaparimeyāni rājñāṃ bhṛgukulodvaha //
uttamādhamamadhyāni buddhvā karmāṇi pārthiva

uttamādhamamadhyām̐stu puruṣānviniyojayeta //
na karmaṇi viparyāsādrājā nāśamavāpnuyāt

niyuktapuruṣe bhaktiṃ śrutaṃ śauryaṃ balaṃ kulam //
jñātvā vṛttirvidhātavyā puruṣāṇāṃ mahīkṣitā

puruṣāntaravijñāne tattvamātranibandhanāḥ //
narendralakṣyā dharmajñāstatrāyatto bhavennṛpaḥ

svabhṛtyāśca tathā puṣṭāssatataṃ pratimānitāḥ //
rājñā sahāyāḥ kartavyāḥ pṛthivīṃ jetumicchatā

yathārhaṃ cātha subhṛtānrājā karmasu yojayeta //
dharmiṣṭhāndharmakāryeṣu śūrānsaṃgrāmakarmaṇi

nipuṇānarthakṛtyeṣu sarvatra ca tathā śucīn //
strīṣu ṣaṇḍhānniyuñjīta tīkṣṇāndāruṇakarmasu

dharme cārthe ca kāme ca bhaye ca bhṛgunandana //
rājā yathārhaṃ kuryāttānhyupadhābhiḥ parīkṣitān

samatīto yathārhāyāṃ kuryāddhastivane carān //
utpādānveṣaṇaṃ yattānadhyakṣām̐statra kārayet

evamādīni karmāṇi yatnaiḥ kāryāṇi bhārgava //
sarvathā neṣyate rājñastīkṣṇopakaraṇakṣayaḥ

pāpasādhyāni karmāṇi yāni rājñāṃ bhṛgūttama //
santastāni na kurvanti tasmāttānbibhṛyānnṛpaḥ

neṣyate pṛthivīśānāṃ tīkṣṇopakaraṇakṣayaḥ //
yasminkarmaṇi yasya syādviśeṣeṇa ca kauśalam

tasminkarmaṇi taṃ rājā parīkṣya viniyojayet //
pitṛpaitāmahānbhṛtyānsarvakarmasu yojayet

vinā dāyādakṛtyeṣu tatra te hi samāsataḥ //
rājā dāyādakṛtyeṣu parīkṣya svakṛtānnarān

niyuñjīta mahābhāgaḥ tasya te hitakāriṇaḥ //
pararājagṛhānprāptāñjanasaṃgrahakāmyayā

uṣṭānvāpyatha vā duṣṭānsaṃśrayeta prayatnataḥ //
duṣṭaṃ vijñāya viśvāsaṃ na kuryāttatra bhūmipaḥ

vṛttiṃ tasyāpi vartteta janasaṃgrahakāmyayā //
rājā deśāntaraprāptaṃ puruṣaṃ pūjayedbhṛśam

sahāyaṃ deśasaṃprāptaṃ bahumānena cintayeta //
kāmaṃ bhṛtyārjanaṃ rājā naiva kuryādbhṛgūttama

na vai vāsaṃ vibhaktaṃ tu bhṛtyaṃ kuryātkathañcana //
śastramagniṃ viṣaṃ sarpānnistriṃśamapi caikataḥ

bhṛtyā manujaśārdūla kubhṛtyāśca tathaikataḥ //
teṣāṃ cāreṇa vijñānaṃ rājñā vijñāya nityaśaḥ

guṇināṃ pūjanaṃ kuryānnirguṇānāṃ ca śāsanam //
kathitāḥ satataṃ rāma rājānaścāracakṣuṣaḥ //

svadeśe paradeśe ca jātiśīlānvicakṣaṇān //
anāhāryānkleśasahānniyuñjīta sadā carān

janasyāvitatānsaumyāṃstathā jñātānparasparam //
vaṇijo mantrakuśalānsāṃvatsaracikitsitān

tathā pravrajitākārānrājā cārānniyojayeta //
naikasya rājā śraddadhyāccārasyāpi ca bhāṣitam

dvayossaṃvādamājñāya sandadhyānnṛpatistataḥ //
parasparasyāviditau yadi syātāṃ na tāvubhau

tasmādrājā prayatnena gūḍhāṃścārānprayojayeta //
rājyasya mūlametāvadyadrājñaścāradṛṣṭitā

cārāṇāmapi yatnena rājñā kāryaṃ parīkṣaṇam //
rāgāparāgau bhṛtyānāṃ janasya ca guṇāguṇān

śubhānāmaśubhānāṃ ca vijñānaṃ rāma karmaṇām //
sarvaṃ rājñāṃ carāyattaṃ teṣvāyattassadā bhavet

karmaṇā kena me loke janassarvo'nurajyate //
virajyate tathā kena vijñeyaṃ tanmahīkṣitā //
virāgajananaṃ sarvaṃ varjanīyaṃ prayatnataḥ

janānurāgaprabhavo hi lakṣyo rājñāṃ yato bhārgavavaṃśacandra //
tasmātprayatnena narendramukhyaiḥ kāryo'nurāgo bhuvi mānaveṣu

iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde sahāyasampattirnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

2.25
// puṣkara uvāca//
yathānuvartitavyaṃ syādrāma rājopajīvibhiḥ //
tathā te kathayiṣyāmi nibodha gadato mama

ājñā sarvātmanā kāryā svaśaktyā bhṛgunandana //
ākṣipya vacanaṃ tasya na vaktavyaṃ tathā vacaḥ

anukūlaṃ priyaṃ tasya vaktavyaṃ janasannidhau //
rahogatasya vaktavyamapriyaṃ yaddhitaṃ bhavet

parārthamatha vaktavyaṃ svasthe cetasi bhārgava //
svāsthyaṃ suhṛdbhirvaktavyaṃ na svayaṃ tu kathaṃcana

kāryātipātakaṃ kāryai rakṣitavyaṃ prayatnataḥ //
na ca hiṃsyadhanaṃ kiñcinniyuktena ca karmaṇi

nopekṣyaṃ tasya mānaṃ ca tathā rājñā priyo bhavet //
rājñaśca na tathā kāryaṃ veśabhāṣitaceṣṭitam

rājalīlā na kartavyā taddiṣṭaṃ ca vivarjayet //
rājñassamādhikau veśau na tu kāryau vijānatā

dyūtādiṣu tathaivāsya kauśalaṃ tu pradarśayet //
pradarśya kauśalaṃ cāsya rājānaṃ na viśeṣayet

antaḥpuradhanādhyakṣairvairidūtairnirākṛtaiḥ //
saṃsargaṃ na vrajedrāma vinā pārthivaśāsanam

nimnehatāṃ cāvamānaṃ tatprayuktaṃ ca gopayet //
yacca guhyaṃ bhavedrājñastanna loke prakāśayet

nṛpeṇa śrāvitaṃ yatsyādguhyādguhyaṃ bhṛgūttama //
na tatsaṃśrāvayelloke tathā rājñaḥ priyo bhavet

ājñapyamāne cānyasminsamutthāya tvarānvitaḥ //
ahaṃ kiṅkaravāṇīti vācyo rājā vijānatā

kāryāvasthāṃ ca vijñāya kāryametattathā bhavet //
satataṃ kriyamāṇesmim̐llāghavaṃ tu vrajedbudhaḥ

rājñaḥ priyāṇi vākyāni na cātyarthaṃ punaḥpunaḥ //
na hāsyaśīlaśca bhavenna cāpi bhṛkuṭīmukhaḥ//

nātivaktā na nirvaktā na ca mātsarikastathā //
ātmasambhāvitaścaiva na bhavettu kathañcana

duṣkṛtāni narendrasya na ca saṃkīrtayetkvacit //
vastraṃ patramalaṅkāraṃ rājñā dattaṃ tu dhārayet

audāryeṇa na taddeyamanyasminbhūtimicchatā //
na caivādhyaśanaṃ rājñaḥ svapanaṃ cāpi kārayet

nānirdiṣṭe tathā dvāre praviśeta kathañcana //
na ca paśyeta rājānamayogyāsu ca bhūmiṣu

rājñastu dakṣiṇe pārśve vāme copaviśettadā //
purastāttu yathā paścādāsanaṃ tu vigarhitam

jṛmbhā niṣṭhīvanaṃ kāmaṃ kopaṃ paryaṃkikāśrayam//
mukuṭaṃ vātamudgāraṃ tatsamīpe vivarjayet//
svayaṃ tathā na kurvīta svaguṇākhyāpanaṃ budhaḥ//
svaguṇākhyāpane kuryātparāneva prayojakān

hṛdayaṃ nirmalaṃ kṛtvā paraṃ bhaktimupāśritaiḥ //
anujīvigaṇairbhāvyaṃ nityaṃ rājñāmatandritaiḥ

śāṭhyaṃ laulyamapaiśunyaṃ nāstikyaṃ kṣudratāṃ tathā //
cāpalyaṃ ca parityājyaṃ nityaṃ rājānujīvinā

śrutena vidyāśilpaiśca saṃyojyātmānamātmanā //
rājasevāṃ tataḥ kuryādbhūtaye bhītivardhanaḥ

namaskāryāssadā cāsya putravallabhamantriṇaḥ //
sacivaiścāsya viśvāsaṃ na tu kāryaṃ kathañcana

apṛṣṭaścāsya na brūyātkāmaṃ brūyāttathāpadi //
hitaṃ pathyaṃ ca vacanaṃ hitaissaha suniścitam

cittaṃ caivāsya vijñeyaṃ nityamevānujīvinā //
bharturārādhanaṃ kuryāccittajño mānavaḥ sukham

/
rāgāparāgau caivāsya vijñeyau bhūtimicchatā //
tyajedviraktaṃ nṛpatiṃ raktādvṛttiṃ tu kāmayet

karmopakārayornāśaṃ vipakṣābhyudayaṃ tathā //
āśāsaṃvardhanaṃ kṛtvā phalanāśaṃ karoti ca

akopopi prakopābhaḥ prasannopi ca niṣphalaḥ //
vākyaṃ samandaṃ vadati vṛtticchedaṃ karoti ca // /

praveśavākyānuditau na saṃbhāvayatītyatha //
ārādhanāsu sarvāsu suptavacca viceṣṭate

kathāsu doṣaiḥ kṣipati vākyacchedaṃ karoti ca //
lakṣyate vimukhaścaiva guṇasaṅkīrtane kṛte

dṛṣṭiṃ kṣipatyathānyatra kriyamāṇe ca karmaṇi //
viraktalakṣaṇaṃ śrutvā śṛṇu raktasya lakṣaṇam

dṛṣṭvā prasanno bhavati vākyaṃ gṛhṇāti cādarāt //
kuśalādiparipraśne saṃprayacchati cāsanam

viviktadarśane cāsya rahasye na ca śaṅkate //
jāyate hṛṣṭavadanaḥ śrutvā tasya tu saṅkathām

apriyāṇyapi vākyāni taduktānyabhinandati //
upāyanaṃ ca gṛhṇāti stokamapyādarāttathā

kathāntareṣu sarati prahaṣṭavadanastathā //
iti raktasya kartavyā sevā bhṛgukulodvaha //
āpatsu na tyajetpūrvaṃ viraktamapi sevitam

mitraṃ na cāpatsu tathā na bhṛtyaṃ vrajanti ye nirguṇamaprameyam //
prabhuṃ viśeṣeṇa ca te vrajanti surendradhāmāsuravṛnda juṣṭam

//
iti śrīviṣṇudharmottare dvitīyakhaṇḍe mārkaṇḍeyavajrasaṃvāde anujīvivṛttaṃ nāma pañcaviṃśodhyāyaḥ